İlkokulda Türkçe öğretimi: dinleme, konuşma, okuma ve yazma becerileri

Dört dil becerisinin ilkokulda nasıl öğretildiğini, akıcı okumanın ölçülmesini, okuma stratejilerini ve yazma sürecini sınıf vakalarıyla öğren.

6 durakÖABT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
PROGRAM · TÜRKÇE

İlkokul Türkçe programı: dört beceri, beş çıktı ailesi, sekiz tema

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSes esaslı ilk okuma yazma öğretiminin aşamaları nelerdir? Ses öğretimi hangi adımlarla yapılır?Bağlantılı konudan (İlk okuma yazma öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ses esaslı ilk okuma yazma öğretimi üç aşamadan oluşur: ilk okuma yazmaya hazırlık; ilk okuma yazmaya başlama ve ilerleme; bağımsız okuma ve yazma. İkinci aşamada her ses için aynı sıra izlenir: ses öğretimi, harfi okuma ve yazma, harflerden hece-sözcük-cümle oluşturma, metin okuma. Ses öğretimi de üç adımlıdır: ses hissettirilir, çocuk sesin geçtiği görselleri seçer, sonra sesin geçtiği sözcüklere örnek verilir.

Ses esaslı öğretimin aşamaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlkokul Türkçe dersi öğretim programının yapısı nasıldır? Öğrenme çıktısı kodları nasıl okunur?

Kısa cevap: TYMM İlkokul Türkçe programı dört alan becerisi üzerine kuruludur: dinleme/izleme, okuma, konuşma, yazma. Her sınıf sekiz tema işler; her temada beş metin (dördü okuma, biri dinleme) bulunur. Öğrenme çıktıları T.O.4.2 gibi kodlanır: ders, beceri, sınıf, çıktı sırası. Beceriler değer, eğilim, sosyal-duygusal ve okuryazarlık becerileriyle bütünleşik öğretilir.

Bu konunun sonunda: bir öğrenme çıktısı kodunu çözebilir, bir süreç bileşeninin hangi çıktı ailesine ait olduğunu söyleyebilir, metin türünün programdaki yerini açıklayabilirsin.

Eylülün ilk zümre toplantısında yeni atanan öğretmen planı açıyor ve bir satırda duruyor: “T.O.3.2 ne demek?”

Programı okumanın anahtarı koddur. T.O.3.2 şöyle çözülür: T Türkçe dersi, O okuma becerisi, 3 üçüncü sınıf, 2 o becerinin ikinci öğrenme çıktısı. Öteki beceri harfleri D (dinleme/izleme), K (konuşma) ve Y (yazma) harfleridir. Her çıktının altında a, b, c diye sıralanan süreç bileşenleri yer alır; bileşenler birinci sınıftan dördüncüye aşamalı olarak genişler.

Dört becerinin ortak iskeleti

Öğrenme çıktısı aileleri: dört beceride aynı basamaklar
BasamakDinleme/izleme ve okumaKonuşma ve yazma
1. YönetmeDinlemeyi, okuma sürecini yönetebilmeKonuşmalarını, yazılı anlatımını yönetebilme
2. Anlam / içerikDinledikleri, okudukları ile ilgili anlam oluşturabilmeKonuşmalarında, yazılarında içerik oluşturabilme
3. Çözümleme / kuralDinlediklerini, okuduklarını çözümleyebilmeKonuşma, yazma kurallarını uygulayabilme
4. Etkileyen durumlarSürece etki eden durumları (ortam, duygu) gözden geçirebilme
5. DeğerlendirmeKendi dinleme, okuma, konuşma ya da yazma sürecini değerlendirebilme

Temalar, metinler, ders akışı

Her sınıfta sekiz tema vardır ve her temaya yaklaşık dört hafta ayrılır. Birinci sınıfın ilk dönemindeki dört temada metinler yalnız dinletilir; sonra her temada dört okuma ve bir dinleme metni işlenir. Temada en az bir bilgilendirici, bir öyküleyici ve bir şiir türünde metin bulunur; ama türün kuramsal özellikleri ders konusu yapılmaz, tür dil becerisini geliştirmenin aracıdır. Bir metnin işlenişi metinle etkileşim öncesi, sırası ve sonrası diye üç bölümde ilerler; temanın başında ise ön değerlendirme ve köprü kurma yapılır. Birinci sınıfın ilk aylarında ise İlk okuma yazma öğretimi sayfasında gördüğümüz ses esaslı aşamalar işler.

Akılda kalsın: Kodu soldan sağa oku: ders · beceri · sınıf · sıra. Dört becerinin basamakları aynıdır: yönet → anlam kur → çözümle/kurala uy → etkenlere bak → değerlendir. Tür bir araçtır, ders konusu değil.
Sınavda

Nasıl sorulurBir süreç bileşeni verilir ve hangi beceriye ya da hangi çıktı ailesine ait olduğu sorulur; ya da programın genel ilkeleri öncüllerle yoklanır.

TuzakMetin türlerinin özelliklerinin tanımıyla öğretildiğini sanmaktır; program bunu istemez. Bir başka tuzak, koddaki son sayıyı sınıf sanmaktır: sınıf üçüncü, çıktı sırası dördüncü öğededir.

?Soru çöz

TYMM İlkokul Türkçe programıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Temalarda yer alan metin türlerinin tanımı ve özellikleri, öğrencilere ayrı bir konu olarak öğretilir.
II. “T.Y.2.3” kodu, yazma becerisinin ikinci sınıftaki üçüncü öğrenme çıktısını gösterir.
III. Bir metnin işlenişi metinle etkileşim öncesi, sırası ve sonrası diye üç bölümde planlanır.

✓ C. II kodu doğru çözer (ders, beceri, sınıf, sıra); III programın ders akışıdır. I yanlıştır: tür, dil becerisini geliştirmenin aracıdır, kuramı ayrı bir konu olarak öğretilmez. A, B ve D tür kuramını ders konusu sayan I'i içerir.

⇄Bilgi eşleştirme süreç bileşeni → çıktı ailesi

BECERİ · DİNLEME VE KONUŞMA

Dinleme/izleme ve konuşma: duymaktan anlamaya, söylemekten iletişime

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlk okuma yazmaya hazırlık çalışmaları nelerdir? Hazırlık aşamasında neler yapılır?Bağlantılı konudan (İlk okuma yazma öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk ses verilmeden önce okula alışmak için uyum haftası, ardından bir hazırlık haftası gelir. Hazırlıkta beş çalışma yapılır: dinleme eğitimi, doğru nefes alıp verme, parmak-el-kol kaslarını geliştirme, kalem tutma-boyama-çizgi çalışmaları ve el-göz koordinasyonu. Amaç çocuğun işitsel ve görsel algısını, ince kas becerisini ve dikkatini okuma yazmaya hazırlamaktır.

Okuma yazmaya hazırlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlkokulda dinleme ve konuşma becerileri nasıl geliştirilir? Dinleme ve konuşma türleri nelerdir?

Kısa cevap: Dinleme, duyulan sesi anlamlandırma sürecidir; izleme görsel ve işitsel içeriği birlikte anlamaktır. Programdaki dinleme türleri seçici, eleştirel, yaratıcı, empati kurarak, not alarak, katılımlı ve katılımsız dinlemedir. Konuşma türleri arasında serbest, güdümlü, yaratıcı, ikna edici ve tartışma konuşması yer alır. İkisi de kurallarla ve öğretmen modeliyle gelişir.

Bu konunun sonunda: bir dinleme etkinliğinin türünü belirleyebilir, serbest konuşmayı güdümlü konuşmadan ayırt edebilir, konuşma isteğini söndüren öğretmen davranışını tanıyabilirsin.

Hikâye saatinde öğretmen okumayı tam en heyecanlı yerde kesiyor: “Sizce kapıyı kim çaldı?” On iki parmak birden havaya kalkıyor.

İşitmek kulağın işidir, dinlemek zihnin: çocuk sesi duyar, seçer, anlamlandırır ve tepki verir. Dinleme kendiliğinden gelişmez, öğretilir; İlk okuma yazma öğretimi sayfasında gördüğümüz dinleme eğitimi burada türlere ayrılır. Programda dinlemenin yanına izleme eklenmiştir: çocuk bir videodaki görüntüyü, sesi ve yazıyı birlikte anlamlandırır.

Dinleme türleri: öğrenci ne yapıyor?
TürÖğrenci ne yapar?Sınıf örneği
SeçiciAmacına uyan bilgiyi ayıklarHava durumundan yalnız kendi ilini dinler
EleştirelDoğruluğu, tutarlılığı, kanıtı sorgularReklamdaki “en iyi” iddiasının dayanağını sorar
YaratıcıDinlediğini hayal gücüyle sürdürür, değiştirirMasala yeni bir son kurar
Empati kurarakKonuşanın duygusunu anlamaya çalışırÜzgün arkadaşını sözünü kesmeden dinler
Not alarakÖnemli noktaları kısaca yazarGezi rehberinin anlattıklarını not eder
Katılımlı / katılımsızKonuşana soru sorabilir / soramazSınıfa gelen itfaiyeciyi dinleme / radyo dinleme

Konuşma: serbestten güdümlüye

Serbest konuşmada konu ve sıra çocuğa bırakılır (hafta sonunu anlatma); güdümlü konuşmada öğretmen soru, görsel ya da plan vererek konuşmayı yönlendirir. Tartışma ve ikna edici konuşma üst sınıflarda öne çıkar. Konuşma kuralları (ses düzeyi, vurgu, beden dili, söz alma, nezaket) sınıf ilerledikçe incelir. Utangaç çocuk için küçük grupta ya da eşiyle konuşmak, sınıf önünde sunumdan önce gelir.

Dinleme ve konuşma birlikte işler: tahmin ettirmek için okumayı yarıda kesmek dinlemeyi canlı tutar, tahmini söyletmek konuşmayı başlatır. Öğretmenin hatayı anında ve herkesin önünde düzeltmesi ise konuşma isteğini söndürür; doğru biçimi kendi cümlesinde tekrar etmek yeterlidir.

Akılda kalsın: Duymak kulakta, dinlemek zihinde. Eleştirel dinleyen “Doğru mu?”, yaratıcı dinleyen “Başka nasıl olurdu?”, seçici dinleyen “Bana gereken ne?” diye sorar. Konuşmada yön veren öğretmense güdümlü, çocuksa serbesttir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir dinleme ya da konuşma etkinliği anlatılır ve türü sorulur; ya da konuşma kuralına aykırı öğretmen davranışı bulunur.

TuzakEleştirel dinlemeyi “olumsuz yorum yapmak” sanmaktır: eleştirel dinleyen dayanak arar, beğenebilir de. Bir başka tuzak, karşısında konuşan biri olduğu için her dinlemeyi katılımlı saymaktır; soru sorma imkânı yoksa katılımsızdır.

?Soru çöz

Bir dinleme türüyle ilgili şu özellikler verilmiştir:

• Dinleyici, duyduğu bilgilerin doğru ve tutarlı olup olmadığını sorgular.
• Konuşanın görüşüne katılıp katılmadığını gerekçesiyle söyler.
• Bilgiyle görüşü birbirinden ayırmaya çalışır.

Bu özellikler aşağıdaki dinleme türlerinden hangisine aittir?

✓ D. Doğruluğu sorgulamak, gerekçeyle görüş bildirmek ve bilgiyi görüşten ayırmak eleştirel dinlemedir. A yalnız amaca uyan bilgiyi ayıklar, sorgulamaz; B dinlediğini hayal gücüyle sürdürür; C dinleyicinin soru soramadığı ortamı anlatır, zihinsel işlemi değil.

✎Boşluk doldurma dinleme ve konuşma türleri

Sınıfa gelen bir veterinerin anlattıklarını dinleyip ona soru sorabilen öğrenciler dinleme yapar. Öğretmenin bir resim gösterip “Kim, nerede, ne yapıyor?” sorularıyla yönlendirdiği konuşma konuşmadır. Konuyu ve anlatış sırasını tamamen çocuğa bırakan konuşma ise konuşmadır.

katılımlı · katılımsız · güdümlü · serbest · ikna edici
BECERİ · AKICI OKUMA

Akıcı okuma: doğruluk, uygun hız ve prozodi; hata analizi

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlk okuma yazmada sık görülen güçlükler nelerdir? Öğretmen bu güçlüklere nasıl müdahale etmelidir?Bağlantılı konudan (İlk okuma yazma öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sık görülen güçlükler harfleri ters ya da karışık yazma (b-d), heceleyerek ve tonlamasız okuma, ses atlama, satır kaybetme, resimden tahmin ve kalemi yanlış tutmadır. Öğretmen önce kaynağı gözler (görme, işitme, ince kas, çözme), sonra hedefli destek verir. Bağımsız aşamada amaç hız değil, doğru ve akıcı okumadır.

Güçlükler ve bağımsız okuma yazma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akıcı okuma nedir, nasıl ölçülür? Okuma hataları nelerdir ve okuma düzeyi nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Akıcı okuma üç bileşenlidir: sözcükleri doğru tanıma, uygun hızda ve zorlanmadan okuma, anlama uygun vurgu-tonlama-duraklama (prozodi). Öğretmen öğrenciye düzeyine uygun bir metni sesli okutur, okuma hatalarını (atlama, ekleme, yanlış okuma, tekrar, ters çevirme) işaretler ve doğru okuma oranından okuma düzeyini belirler: bağımsız, öğretim, endişe.

Bu konunun sonunda: bir sesli okumadaki hataları türlerine ayırabilir, doğru okuma oranını hesaplayabilir, oran ve anlamadan okuma düzeyini belirleyebilirsin.

Kasım ayında üçüncü sınıf öğretmeni masasına bir kronometre, bir kalem ve metnin ikinci bir kopyasını koyuyor; Mert okudukça kopyada küçük işaretler beliriyor.

İlk okuma yazma öğretimi sayfasında akıcı okumanın hızlı okuma olmadığını gördük. Akıcı okuyan çocuk sözcükleri doğru tanır, onları zorlanmadan ve konuşur gibi bir hızda okur, cümlenin anlamına uygun yerde durur, sesini yükseltip alçaltır. Bu son bileşene prozodi denir. Akıcılık, çözmeye harcanan dikkati serbest bırakıp anlamaya aktardığı için önemlidir: her sözcüğü heceleyerek çözen çocuk cümlenin sonuna geldiğinde başını unutur.

Hata analizi

Öğretmen çocuğun düzeyine uygun, daha önce okumadığı bir metni sesli okutur, kendi kopyasında hataları işaretler, ardından anlama soruları sorar. Doğru okuma oranı = (toplam sözcük − hata) ÷ toplam sözcük × 100. Çoğu envanterde çocuğun kendi kendine düzelttiği sözcük hata sayılmaz.

Okuma hataları: öğretmen kopyasına ne işaretlenir?
HataNe olur?Örnek (metin → okunan)
AtlamaHarf, hece, sözcük ya da satır okunmaz“küçük kırmızı top” → “küçük top”
EklemeMetinde olmayan ses ya da sözcük eklenir“kapıyı açtı” → “kapıyı hemen açtı”
Yanlış okumaSözcük başka bir sözcükle değiştirilir“bahçe” → “bahçesi”, “orman” → “ormanda”
TekrarAynı sözcük ya da bölüm yeniden okunur“kedi kedi uyudu”
Ters çevirmeHarf ya da sözcüklerin yeri değişir“kar” → “rak”
Kendini düzeltmeYanlışı fark edip düzeltir; çoğunlukla hata sayılmaz“ev… evde”

Üç okuma düzeyi

Bağımsız düzeyde doğru okuma yaklaşık %99, anlama %90'dır; çocuk metni yardımsız okur. Öğretim düzeyinde doğru okuma yaklaşık %95, anlama %75 civarındadır; metin öğretmen desteğiyle işlenir. Endişe (kaygı) düzeyinde doğru okuma %90 ve altına, anlama %50 ve altına düşer; bu metin çocuk için ağırdır.

Akılda kalsın: Akıcılığın üç ayağı: doğru, rahat, anlamlı. Oran için doğruyu toplama böl. Düzeyler: 99 – 95 – 90: üstü bağımsız, ortası öğretim, altı endişe.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin okuması anlatılır; hata türü, doğru okuma oranı ya da okuma düzeyi sorulur.

TuzakKendini düzeltmeyi hata saymaktır. Bir başka tuzak, akıcılığı yalnız dakikadaki sözcük sayısına indirgemektir: çok hızlı ama noktalamaya uymadan okuyan çocuk akıcı değildir.

?Soru çöz

Kasım ayında üçüncü sınıf öğretmeni Aylin Hanım, okuma düzeylerini belirlemek için öğrencilerini tek tek masasına çağırır. Zeynep'e daha önce okumadığı 160 sözcüklük bir metni sesli okutur ve kendi kopyasında işaretleme yapar. Zeynep okurken 8 okuma hatası yapmış, ayrıca 3 sözcüğü yanlış okuyup hemen kendisi düzeltmiştir. Okumadan sonra sorulan anlama sorularının yaklaşık dörtte üçünü doğru cevaplamış, birkaç ayrıntıyı ise hatırlayamamıştır. Aylin Hanım bu sonuçlara göre metni Zeynep'le nasıl kullanacağına karar verecektir.

Buna göre Zeynep'in doğru okuma oranı ve bu metne göre okuma düzeyi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kendini düzeltme hata sayılmaz: (160 − 8) ÷ 160 = %95; anlama da %75 civarında olduğu için metin öğretmen desteğiyle okunacak düzeydedir. B kendi düzeltmelerini hataya katar (11 hata, %93); C oranı doğru bulur ama %95'i yardımsız okuma düzeyi sayar; D 8 hatayı atlayıp yalnız düzeltmeleri sayar.

✎Boşluk doldurma vakadaki okuma hatasını adlandır

Mert metinde “büyük ağacın altında” yazarken “ağacın altında” okuyor; öğretmen bunu olarak işaretler. “Kuşlar uçtu.” cümlesini “Bütün kuşlar uçtu.” diye okuması sayılır. “kum” sözcüğünü “muk” diye okuması hatasıdır. “koş… koştu” diye yanlışını hemen kendisi onarması ise adını alır.

atlama · ekleme · ters çevirme · kendini düzeltme · tekrar
YÖNTEM · SESLİ OKUMA

Yankılayıcı, koro, eşli, tekrarlı okuma: kim okur, kim izler?

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkıcı okuma nedir, nasıl ölçülür? Okuma hataları nelerdir ve okuma düzeyi nasıl belirlenir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akıcı okuma üç bileşenlidir: sözcükleri doğru tanıma, uygun hızda ve zorlanmadan okuma, anlama uygun vurgu-tonlama-duraklama (prozodi). Öğretmen öğrenciye düzeyine uygun bir metni sesli okutur, okuma hatalarını (atlama, ekleme, yanlış okuma, tekrar, ters çevirme) işaretler ve doğru okuma oranından okuma düzeyini belirler: bağımsız, öğretim, endişe.

Akıcı okuma ve okuma hataları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Akıcı okumayı geliştiren yöntemler nelerdir? Yankılayıcı, koro, eşli ve tekrarlı okuma arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Akıcılığı geliştiren başlıca yöntemler model okuma, yankılayıcı okuma (öğretmen okur, öğrenci hemen ardından aynı biçimde tekrarlar), koro okuma (birlikte aynı anda), eşli okuma (iki öğrenci birlikte ya da sırayla), tekrarlı okuma (kısa metni ölçüte ulaşıncaya dek yeniden okuma) ve okuyucu tiyatrosudur. Hepsinde ortak nokta iyi bir modeli duymak ve aynı metni anlamlı biçimde tekrar etmektir.

Bu konunun sonunda: bir sesli okuma uygulamasının adını “kim önce, kim ne zaman okuyor?” sorusuyla bulabilir, yankılayıcı okumayı koro okumadan ayırt edebilir, prozodi sorunu olan öğrenci için yöntem seçebilirsin.

Öğretmen bir cümleyi okuyor, sesi soru cümlesinin sonunda yükseliyor; sınıf bir saniye sonra aynı cümleyi aynı yükselişle geri söylüyor, tıpkı bir dağ yankısı gibi.

Akıcı okuma konusunda gördüğümüz prozodi, bir modeli duyarak ve aynı metni tekrar ederek gelişir. Yöntemleri ayırmanın en kısa yolu iki soru sormaktır: kim önce okuyor ve öğrenci ne zaman okuyor? Programın ders akışında metni önce öğretmen örnek olarak okur.

İki soru yeter: kim önce okuyor, öğrenci ne zaman okuyor? Koro aynı anda, yankı hemen sonra.Görsel: Sınav Defteri

Eşli okumada çoğunlukla iyi okuyan bir öğrenci desteğe ihtiyacı olanla okur ve hatada durup yardım eder; tekrarlı okumada çocuk kısa bir metni belirlenen doğruluk ve akıcılığa ulaşıncaya kadar yeniden okur.

Okuyucu tiyatrosu ve sessiz okuma

Okuyucu tiyatrosunda metin rollere ayrılır ve dekor, kostüm, ezber olmadan, yalnız sesle canlandırılarak okunur. Gösteriye hazırlanmak için yapılan provalar, tekrarlı okumaya çocuğun gözünde anlamlı bir amaç kazandırır. Canlandırmanın sahnelenen biçimlerini Eğitimde drama ve oyun sayfasında göreceğiz. Sesli okuma kadar sessiz okuma da öğretilir: dudak kıpırdatmadan, parmakla satır izlemeden okumak üst sınıflarda anlamaya ayrılan zamanı artırır.

Akılda kalsın: Yankı sonra gelir, koro aynı anda. Eşli okumada model bir arkadaş, tekrarlı okumada model çocuğun kendi önceki okumasıdır. Okuyucu tiyatrosu = sahnesiz, ezbersiz, sesle canlandırma.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin okuma uygulaması ayrıntılı anlatılır ve yöntemin adı sorulur; ya da akıcılığı geliştirmeyen uygulama bulunur.

TuzakYankılayıcı okumayla koro okumayı karıştırmaktır: belirleyici olan öğrencinin öğretmenle aynı anda mı yoksa ondan hemen sonra mı okuduğudur. Bir başka tuzak, sınıfı kronometreyle yarıştırmayı akıcılık çalışması saymaktır.

?Soru çöz

Yankılayıcı okuma ile koro okuma karşılaştırıldığında aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Yankılayıcı okumada öğrenci, öğretmenin okuduğu bölümü ondan hemen sonra okur.
II. Koro okumada öğrenciler öğretmenle ya da grupla aynı anda okur.
III. Her iki yöntemde de öğrenci metni önce sessiz okuyup ezberledikten sonra sesli okur.

✓ C. I yankılayıcı okumanın, II koro okumanın tanımıdır; ikisinin farkı okumanın sonra mı aynı anda mı yapıldığıdır. III yanlıştır: iki yöntemde de öğrenci modeli dinleyerek okur, ezber yoktur. A koro okumayı doğru anlatan II'yi atlar; B ve D ezberi yöntemin parçası sayan III'ü içerir.

?Soru çöz

Dördüncü sınıf öğrencisi Kerem metinleri çok hızlı okumakta, noktalama işaretlerinde durmamakta ve soru cümlelerini düz bir tonla okumaktadır; okuduğu metni anlatması istendiğinde de zorlanmaktadır. Öğretmenin bu öğrenci için yapacağı en uygun uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kerem'in sorunu hız değil prozodidir; rol okuma ve prova, vurgu-tonlama ile duraklamayı anlamla bağlar. B ve C hızlı okumayı akıcı okuma sanır, sorunu büyütür; D sesli okumayı kaldırdığı için tonlama ve duraklama gözlenemez ve geliştirilemez.
BECERİ · OKUDUĞUNU ANLAMA

Okuduğunu anlama: okumadan önce, okurken, okuduktan sonra

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKök, gövde, yapım eki ve çekim eki nedir? Ek gelince sözcükte hangi ses olayları görülür?Bağlantılı konudan (Türk dili). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kök, sözcüğün eklerden arınmış, anlamlı ve bölünemeyen parçasıdır; isim kökü (göz) ya da fiil kökü (gör-) olur. Yapım eki yeni sözcük türetir (göz-lük), çekim eki sözcüğü cümleye bağlar (göz-ler-i). Yapım eki almış kök gövdedir. Ek eklenirken yumuşama, benzeşme, daralma, düşme ve kaynaştırma gibi ses olayları görülür.

Kök, ekler ve ses olayları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Okuduğunu anlama stratejileri nelerdir? Metin içi, metin dışı ve metinler arası anlam nedir, sözcük nasıl öğretilir?

Kısa cevap: Okuduğunu anlama üç evrede desteklenir: okumadan önce amaç belirleme ve başlık-görselden tahmin, okurken tahmini doğrulama ve bilinmeyen sözcüğü işaretleme, okuduktan sonra konu, ana fikir, özet ve değerlendirme. Sorular metin içi, metin dışı ve metinler arası anlam kurdurur. Sözcük önce bağlamdan ve görselden tahmin edilir, sonra sözlükle karşılaştırılır.

Bu konunun sonunda: okuma etkinliklerini öncesi, sırası ve sonrası diye sıralayabilir, bir sorunun metin içi, metin dışı ya da metinler arası anlam kurdurduğunu ayırt edebilirsin.

Öğretmen kitabın kapağını kaldırıyor; kapakta yalnız bir fener ve bir merdiven var. “Bu hikâye nerede geçiyor olabilir?”

Anlama okumanın bitiminde değil, başlamadan önce başlar. Programın her metinde izlediği öncesi – sırası – sonrası akışı, okuduğunu anlama stratejilerinin de iskeletidir.

Okuduğunu anlamanın üç evresi; her evrede stratejiler değişir, tahmin üçünü birbirine bağlar.Görsel: Sınav Defteri

BİÖ (Bil-İste-Öğren) tablosu üç sütunludur: konu hakkında bildiklerim, öğrenmek istediklerim, öğrendiklerim. İlk iki sütun okumadan önce, üçüncüsü sonra doldurulur; bilgilendirici metinde güçlüdür. 5N1K (ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden, kim) soruları öyküleyici metnin olay örgüsünü yakalamaya yarar.

Sorular hangi anlamı kurduruyor?
Anlam türüCevap nereden gelir?Örnek soru
Metin içiMetindeki bilgiden, açıkça ya da ipuçlarını birleştirerekKuş neden yuvasına dönemedi?
Metin dışıOkurun ön bilgisi, yaşantısı, sözlük, kendi yargısıSen kuşun yerinde olsan ne yapardın?
Metinler arasıİki ya da daha çok metnin karşılaştırılmasıBu kuş, geçen hafta okuduğumuz serçeye nasıl benziyor?

Sözcük öğretimi

Programın akışı açıktır: sessiz okumada anlamı bilinmeyen sözcükler işaretlenir, anlamı cümleden ve görselden tahmin edilir, sonra sözlükteki anlamla karşılaştırılır. Böylece çocuk sözlüğe gitmeden önce düşünür. Türk dili sayfasında gördüğümüz kök ve ek bilgisi de sözcük ailesi kurdurur: göz, gözlük, gözlükçü. Sözcük, yeni cümlelerde kullanılmadıkça çocuğun söz varlığına girmez.

Akılda kalsın: Önce tahmin, sonra metin, en son sözlük. Cevap metindeyse metin içi, okurun kafasındaysa metin dışı, başka bir metindeyse metinler arası.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğretmenin sorduğu sorular verilir ve hangi anlam türüne yöneldikleri eşleştirilir; ya da etkinlikler öncesi-sırası-sonrası diye sıralanır.

Tuzak“neden” sorusunu otomatik olarak metin dışı saymaktır: nedeni metinden çıkıyorsa metin içidir. Bir başka tuzak, sözcüğün anlamını hemen sözlükten buldurmaktır; program önce bağlamdan tahmin ister.

↕Sıralama bir okuma dersinin akışı

  1. Öğrenciler işaretledikleri sözcüklerin anlamını cümleden tahmin edip sözlükle karşılaştırır.
  2. Öğrenciler kapaktaki resme ve başlığa bakarak öykünün konusunu tahmin eder.
  3. Öğrenciler öykünün ana fikrini bulup geçen hafta okudukları öyküyle karşılaştırır.
  4. Öğrenciler metni sessiz okurken anlamını bilmedikleri sözcüklerin altını çizer.
  5. Öğretmen metni vurgu ve tonlamaya dikkat ederek örnek olarak okur.

?Soru çöz

Bir sınıf öğretmeni, sokak hayvanlarına yardım eden bir çocuğun anlatıldığı öyküyü okuttuktan sonra öğrencilerine aşağıdaki soruları sormuştur. Bu sorulardan hangisi öğrencinin metin dışı anlam kurmasını amaçlar?

✓ D. Cevap metinde değil, öğrencinin kendi yaşantısında ve yargısındadır; bu metin dışı anlamdır. A cevabı metinde açıkça yazan metin içi sorudur; B nedeni metindeki bilgilerden çıkarıldığı için yine metin içidir; C iki metni karşılaştırdığı için metinler arasıdır.
YÖNTEM · YAZMA

Süreç temelli yazma: plan, taslak, gözden geçirme, düzeltme, paylaşma

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTemel yazım kuralları nelerdir? Noktalama işaretleri nerelerde kullanılır?Bağlantılı konudan (Türk dili). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yazımda ölçü Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu'dur. Büyük harf cümle başında ve özel adlarda kullanılır; bağlaç olan “de” ve “ki” ile soru eki “mi” ayrı yazılır. Özel ada gelen ek kesmeyle ayrılır (Ankara'ya), kurum adına gelen ek ayrılmaz (Türk Dil Kurumuna). Noktalama işaretleri cümlenin sınırını, duraklamayı ve tonlamayı gösterir.

Yazım ve noktalama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Süreç temelli yazma nedir, aşamaları nelerdir? Serbest, güdümlü ve kontrollü yazma arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Süreç temelli yazma, yazıyı tek oturumluk bir ürün değil adım adım gelişen bir süreç olarak görür: planlama, taslak yazma, gözden geçirme (içerik ve düzen), düzeltme (yazım ve noktalama), paylaşma. Adımlar gerektiğinde geri döner. Öğretmenin yönlendirme derecesine göre yazma kontrollü, güdümlü ya da serbest olur; özgürlük bu sırayla artar.

Bu konunun sonunda: bir yazma etkinliğinin hangi aşamada olduğunu söyleyebilir, gözden geçirmeyi düzeltmeden ayırt edebilir, bir etkinliğin kontrollü, güdümlü ya da serbest yazma olduğunu belirleyebilirsin.

Dördüncü sınıfın koridor panosunda aynı öykünün üç hâli asılı: karalamalarla dolu bir taslak, okların ve yıldızların olduğu ikinci sürüm, temize çekilmiş son hâl.

Geleneksel derste öğretmen konuyu verir, çocuk bir kerede yazar, öğretmen kırmızı kalemle notlandırır: bu ürün odaklı yaklaşımdır. Süreç temelli yazmada ise öğretmen yazının her evresinde yanındadır ve geri bildirim yazı bitmeden gelir.

Yazının beş aşaması; kesikli oklar, gözden geçirmede plana ya da taslağa dönülebildiğini gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Planlamada beyin fırtınası, kümeleme ya da sorulardan oluşan bir çerçeve fikir toplamaya yarar. Taslakta yazım kaygısı ertelenir, çünkü erken düzeltme düşünceyi keser. Gözden geçirme anlamla ilgilidir: eksik olay, karışık sıra, gereksiz tekrar. Düzeltme biçimle ilgilidir: Türk dili sayfasında gördüğümüz yazım ve noktalama kuralları burada uygulanır. Öz değerlendirme, akran geri bildirimi ve kontrol listesi bu iki aşamanın araçlarıdır.

Öğretmen ne kadar yönlendiriyor? Üç yazma türü
TürÖğretmenin payıSınıf örneği
KontrollüÇok: biçim ve içerik büyük ölçüde verilirBoşluk tamamlama, cümle dönüştürme, verilen sözcüklerle cümle kurma
GüdümlüOrta: plan, soru ya da anahtar sözcük verilir, metni çocuk kurarDört resimli olay sırasına bakıp öykü yazma
SerbestAz: konu, biçim ve sıra çocuktaGünlük, anlık ve plansız yazma
Akılda kalsın: Önce anlam, sonra biçim: gözden geçirme “ne anlattım?”, düzeltme “nasıl yazdım?” sorusudur. Özgürlük merdiveni: kontrollü → güdümlü → serbest.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yazma etkinliği anlatılır ve hangi aşamada olunduğu ya da hangi yazma türü olduğu sorulur; ya da süreç yaklaşımıyla bağdaşmayan öğretmen davranışı bulunur.

TuzakGözden geçirme ile düzeltmeyi karıştırmaktır: olayın sırasını değiştirmek gözden geçirme, büyük harfi düzeltmek düzeltmedir. Bir başka tuzak, resim ya da anahtar sözcükle yönlendirilen yazmayı serbest saymaktır; o güdümlüdür.

Hepsi bir arada: Türkçe öğretimi
KonuÇekirdekSık tuzak
ProgramDört beceri, sekiz tema; kod: ders · beceri · sınıf · sıraKoddaki son sayıyı sınıf sanmak
Dinleme ve konuşmaSeçici, eleştirel, yaratıcı, empatik, katılımlı dinleme; serbest ve güdümlü konuşmaEleştirel dinlemeyi olumsuz yorum sanmak
Akıcı okumaDoğruluk, uygun hız, prozodi; düzeyler 99 – 95 – 90Kendini düzeltmeyi hata saymak
Okuma yöntemleriModel, yankılayıcı, koro, eşli, tekrarlı, okuyucu tiyatrosuYankılayıcı okumayı koro okumayla karıştırmak
Okuduğunu anlamaÖncesi – sırası – sonrası; metin içi, metin dışı, metinler arasıHer “neden” sorusunu metin dışı saymak
YazmaPlan → taslak → gözden geçirme → düzeltme → paylaşma; kontrollü, güdümlü, serbestGözden geçirmeyi düzeltmeyle karıştırmak
  • □ Bir öğrenme çıktısı kodunu ders, beceri, sınıf ve sıra olarak çözebiliyorum.
  • □ Bir dinleme etkinliğinin türünü ve konuşmanın serbest mi güdümlü mü olduğunu söyleyebiliyorum.
  • □ Doğru okuma oranını hesaplayıp okuma düzeyini belirleyebiliyorum.
  • □ Yankılayıcı, koro, eşli ve tekrarlı okumayı ayırt edebiliyorum.
  • □ Bir sorunun hangi anlam türüne yöneldiğini söyleyebiliyorum.
  • □ Bir yazma etkinliğinin aşamasını ve türünü belirleyebiliyorum.

?Soru çöz

Aşağıdaki öğretmen davranışlarından hangisi süreç temelli yazma yaklaşımıyla bağdaşmaz?

✓ B. Taslağı notlandırıp süreci bitirmek ürün odaklı yaklaşımdır; üstelik yazım hatasına taslakta odaklanmak düşünceyi keser. A planlama, C akran geri bildirimiyle gözden geçirme, D paylaşma aşamasının doğru uygulamalarıdır.

↕Sıralama “Unutulmaz bir gün” öyküsü

  1. Elif, eşinin önerisiyle öyküsündeki iki olayın yerini değiştirir ve sonuna bir cümle ekler.
  2. Elif öyküsünü sınıfta yüksek sesle okur ve panoya asar.
  3. Elif aklına gelen anıları bir kümeleme şemasına yazar ve hangisini anlatacağını seçer.
  4. Elif kontrol listesine bakarak büyük harf ve noktalama yanlışlarını düzeltir.
  5. Elif yazım yanlışlarına takılmadan öyküsünü baştan sona yazar.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir sınıf öğretmeni, öğrencilerinin okul gazetesi için yazdığı haberlerden aşağıdaki cümleleri seçmiştir. Öğretmen bu cümlelerden hangisini yazım yanlışı olarak işaretlemelidir?

✓ C. Kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: “Türk Dil Kurumuna” yazılmalıdır. A'da özel yer adına gelen ek kesmeyle doğru ayrılmıştır; B'de bağlaç olan “de” doğru biçimde ayrı yazılmıştır; D'de soru eki “mi” doğru biçimde ayrı yazılmıştır.Kaynak: Türk dili · Yazım ve noktalama

?Soru 2

Türkçede hece yapısıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Bir sözcükteki ünlü sayısı o sözcüğün hece sayısına eşittir.
II. Ünsüzler, yanlarına ünlü almadan tek başına hece oluşturabilir.
III. Ünlüyle biten heceye açık hece denir.

✓ B. Her hecede tek ünlü bulunduğu için I doğrudur; III açık hecenin tanımıdır. II yanlıştır: ünsüz ancak bir ünlüye yaslanarak hece kurar. A doğru olan III'ü dışarıda bırakır; C ve D ünsüzü hece kurabilen ses sayan II'yi içerir.Kaynak: Türk dili · Hece ve heceleme

?Soru 3

Bir birinci sınıf öğretmeni, kalemi sol eliyle tutan Elif'e her derste kalemi sağ eline almasını hatırlatmakta ve “Hepimiz aynı elle yazarsak defterlerimiz düzgün olur.” demektedir. Bu öğretmen ilk okuma yazmaya hazırlıkla ilgili hangi ilkeyi göz ardı etmiştir?

✓ A. Sol elini kullanan çocuk sağ ele zorlanmaz; baskın el en az iki gözlemle belirlenir ve çocuk o elle yazar. B, C ve D de doğru ilkelerdir ama vakadaki sorunla ilgisizdir: B kas ile çizgi çalışmasının sırasını, C dinleme eğitiminin müzikle bağını, D çizginin yönünü anlatır.Kaynak: İlk okuma yazma öğretimi · Okuma yazmaya hazırlık

?Soru 4

Birinci sınıf öğretmeni Selin Hanım, mart ayında sınıfına kısa bir hikâye okutur. Bütün harf gruplarını tamamlamış olan Defne metni sözcükleri hecelerine bölerek, sık duraksayarak ve tonlamadan okur; soru cümlelerinde sesini yükseltmez, noktalarda durmaz. Okuma bitince “Hikâyede kim ne yaptı?” sorusuna yalnız ilk cümleyi hatırlayarak cevap verir. Selin Hanım, Defne'nin harfleri ve heceleri tanıdığını, sesleri doğru çıkardığını, yazısının da düzgün olduğunu not eder; gözlemine göre sorun harf bilgisinde değil, okumanın akışındadır.

Öğretmenin bu durumda yapacağı en uygun uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Örnek okuma, birlikte okuma ve tekrarlı okuma çözmeyi otomatikleştirir, vurgu ve tonlamayı geliştirir; anlam da bununla güçlenir. A akıcılığı hızla karıştırır, yarış kaygı doğurur; C programın kullanmadığı ezber ve renkli heceye döner; D sorunu okumadan yazmaya kaydırır.Kaynak: İlk okuma yazma öğretimi · Güçlükler ve bağımsız okuma yazma

?Soru 5

“Güzel” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf görevinde kullanılmıştır?

✓ B. “Güzel” burada “söyledi” fiilinin nasıl yapıldığını bildirir, bu yüzden zarftır. A ve D'de bir ismin (resim, çiçekler) önünde onu niteleyen sıfattır; C'de ismin yerine geçip belirtme eki almış, adlaşmış sıfattır yani isim görevindedir.Kaynak: Türk dili · Sözcük türleri

?Soru 6

Aşağıdaki uygulamalardan hangisi TYMM İlkokul Türkçe programındaki harf yazma ilkeleriyle bağdaşmaz?

✓ C. Eğik ve birbirine bağlanan harfler bitişik eğik yazıya aittir; bu yazı 2017'de bırakıldı, bugün harfler dik ve ayrı yazılır. A küçükten büyüğe giden doğru sıradır; B dik temel harfin yazılış yönüdür; D satır dizgesindeki kuyruk kuralıdır. Üçü de programla uyumludur.Kaynak: İlk okuma yazma öğretimi · Dik temel harf ve harf yazımı

?Soru 7

İkinci harf grubunun işlendiği bir haftada öğretmen tahtaya “Kerem [çorba resmi] al.” cümlesini yazıp öğrencilere okutmuştur. Bu uygulama ilk okuma yazma öğretimiyle ilgili hangi ilkeye aykırıdır?

✓ A. “Çorba” sözcüğündeki ç ve b henüz öğretilmediği için öğretmen sözcüğün yerine resim koymuş; bu, çocuğu okumak yerine tahmine iter ve programa aykırıdır. B'ye uyulmuştur, ikinci grupta cümle kurmak yerindedir; C'ye uyulmuştur, “Kerem” büyük harfle başlar; D'ye de uyulmuştur, cümle noktayla biter.Kaynak: İlk okuma yazma öğretimi · Hece, sözcük, cümle ve metin

?Soru 8

Aşağıdaki çekimli fiillerle ilgili ifadelerden hangileri doğrudur?

I. “Geldi” fiili haber kiplerinden biriyle çekimlenmiştir.
II. “Gelse” fiili zaman bildirmeyen bir dilek kipi taşır.
III. “Geliyordu” fiili, şimdiki zaman kipine ek fiil getirilerek kurulmuş birleşik zamanlı bir fiildir.

✓ D. I görülen geçmiş, yani haber kipidir; II şart kipi, yani dilek kipidir; III -yor kipine ek fiilin -du biçimi gelerek hikâye birleşik zamanı oluşmuştur. A ve B doğru olan III'ü, A ayrıca II'yi dışarıda bırakır; C haber kipi taşıyan I'i atlar.Kaynak: Türk dili · Fiil, kip, kişi ve ek fiil

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne yoktur?

✓ A. “Uyumak” geçişsiz bir fiildir, nesne almaz; cümlede özne, zarf tümleci ve yer tamlayıcısı vardır. B'de “bir masal” belirtisiz nesnedir; C'de “çay” işten etkilenen belirtisiz nesnedir, özne sanılabilir; D'de “defterini” belirtme eki almış belirtili nesnedir.Kaynak: Türk dili · Cümlenin ögeleri ve cümle türleri

?Soru 10

Cümle yöntemi ile ses esaslı ilk okuma yazma öğretimi karşılaştırıldığında aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Cümle yöntemi parçadan bütüne, ses esaslı öğretim bütünden parçaya gider.
II. Ses esaslı öğretimde çocuk okumaya anlamlı bir cümleyi bütün hâlinde tanıyarak başlar.
III. Ses esaslı öğretimde çocuk, öğrendiği sesleri birleştirerek daha önce görmediği bir sözcüğü çözebilir.

✓ A. Yalnız III doğrudur: sesten başlamanın asıl kazancı, öğrenilen seslerle yeni bir sözcüğü çözebilmektir. I yönleri ters çevirir: cümle yöntemi çözümleme, ses esaslı öğretim bireşimdir. II cümle yönteminin başlangıcını ses esaslı öğretime yükler. B iki yanlış öncülü birden seçer; C ve D birer yanlış öncül içerir.Kaynak: İlk okuma yazma öğretimi · Çözümleme ve bireşim yöntemleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sınıf Öğretmenliği ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →