İlk okuma yazma yöntemleri: bütünden parçaya mı, parçadan bütüne mi?
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürkçede hece nedir? Açık hece ve kapalı hece nasıl ayırt edilir, sözcükler hecelere nasıl bölünür?Bağlantılı konudan (Türk dili). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hece, ağzın bir hareketiyle çıkan ses ya da ses öbeğidir. Türkçede her hecede bir ve yalnız bir ünlü bulunur; sözcükteki ünlü sayısı hece sayısını verir, ünsüz tek başına hece olamaz. Ünlüyle biten hece açık (a, na), ünsüzle biten hece kapalı hecedir (an, nal, alt). Türkçede altı hece kalıbı vardır.
✎Konu anlatımı
İlk okuma yazma yöntemleri nelerdir? Çözümleme ve bireşim yöntemleri arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: İlk okuma yazma yöntemleri iki yola ayrılır. Çözümleme (analiz) yöntemleri anlamlı bir bütünden başlar: cümle yöntemi ve sözcük (kelime) yöntemi. Bireşim (sentez) yöntemleri en küçük parçadan başlar: harf (alfabe), hece ve ses yöntemi. Türkiye'de 2005'e kadar uzun yıllar cümle yöntemi kullanıldı; o yıldan beri sesten başlanır, bugünkü adı ses esaslı ilk okuma yazma öğretimidir.Bu konunun sonunda: bir yöntemin çözümleme mi bireşim mi olduğunu ilk haftanın etkinliğinden çıkarabilir, harf yöntemini ses yönteminden ayırt edebilir, bugünkü yöntemin adını iki programa göre söyleyebilirsin.
Emekli bir öğretmen torununun birinci sınıf defterine bakıp gülümser: “Biz okumaya koca bir cümleyle başlardık, siz tek bir sesle başlıyorsunuz.”
Okumayı öğretmenin iki yolu vardır. Birincisi çocuğa anlamlı bir bütün verip onu adım adım parçalarına ayırmaktır; buna çözümleme (analiz) denir. İkincisi en küçük parçadan başlayıp parçaları birleştirerek bütüne ulaşmaktır; buna bireşim (sentez) denir.
| Yöntem | Yol | İlk öğretilen | Eleştirilen yanı |
|---|---|---|---|
| Cümle yöntemi | Çözümleme | Resimle desteklenen kısa cümle; sonra sözcük, hece, ses | Cümleler ezberlenir; ses ile harfi eşleme geç gelir |
| Sözcük (kelime) yöntemi | Çözümleme | Tanıdık sözcüklerin bütün hâli | Hiç görmediği sözcüğü çözmekte zorlanır |
| Harf (alfabe) yöntemi | Bireşim | Harflerin adları (be, ce, de…) | Harf adı ses değildir: “be” + “a” = “bea” |
| Hece yöntemi | Bireşim | Hece dizileri (ba, be, bı, bi…) | Anlamsız hece tekrarı ve ezber |
| Ses yöntemi / ses esaslı öğretim | Bireşim | Sesin kendisi; sonra harf, hece, sözcük, cümle | Anlamsız heceye takılırsa okuma mekanikleşir |
Neden sesten başlıyoruz?
Türkçe büyük ölçüde okunduğu gibi yazılan bir dildir: harflerin çoğu tek bir sese karşılık gelir. Türk dili sayfasında gördüğümüz düzenli hece yapısı da buna eklenince çocuk birkaç ses öğrendiği anda yeni sözcükler kurabilir. Cümle yönteminde sıra cümle → sözcük → hece → ses idi; sesten başlayan öğretimde sıra tersine döner: ses → hece → sözcük → cümle → metin.
Ek bilgi: Türkiye'deki yolculuk
Arap harfleri döneminde harf adlarını ezberleten elifba geleneği vardı. 1928 Harf İnkılabı'ndan sonra ilkokullarda uzun yıllar cümle yöntemi uygulandı. 2005 programıyla sesten başlayan yönteme ve bitişik eğik yazıya geçildi; 2017'de dik temel harfe dönüldü. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin İlkokul Türkçe programı bu yaklaşımı “Ses Esaslı İlk Okuma Yazma Öğretimi” adıyla sürdürür (2005'ten 2024'e kadarki programlardaki adıyla: ses temelli cümle yöntemi).
Nasıl sorulurİlk hafta tahtaya yazılan ya da yaptırılan şey verilir; yöntemin adı ya da yönü sorulur.
TuzakEski adındaki “cümle” sözcüğüne bakıp sesten başlayan yöntemi çözümleme saymaktır. İkinci tuzak, harf yöntemiyle ses yöntemini karıştırmaktır: harf yönteminde “be, ce” gibi harf adları, ses yönteminde sesin kendisi öğretilir. Sınavda şıklar beş tanedir (A–E); bu sayfadaki sorular dört şıklıdır.
?Soru çöz
Bir ilk okuma yazma yöntemiyle ilgili şu özellikler verilmiştir:
• Öğretime resimle desteklenen kısa ve anlamlı bir bütünle başlanır.
• Bu bütün zamanla sözcüklere, sözcükler hecelere, heceler seslere ayrılır.
• Öğrenci ilk haftalarda okuyor gibi görünse de çoğu zaman ezberden söyler.
Bu özellikler aşağıdaki yöntemlerden hangisine aittir?
?Soru çöz
Cümle yöntemi ile ses esaslı ilk okuma yazma öğretimi karşılaştırıldığında aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Cümle yöntemi parçadan bütüne, ses esaslı öğretim bütünden parçaya gider.
II. Ses esaslı öğretimde çocuk okumaya anlamlı bir cümleyi bütün hâlinde tanıyarak başlar.
III. Ses esaslı öğretimde çocuk, öğrendiği sesleri birleştirerek daha önce görmediği bir sözcüğü çözebilir.