Canlılar, Dünya ve evren: sınıflandırma, vücudumuz, Güneş, Dünya ve Ay

İlkokul fen programındaki canlılar, insan vücudu, Dünya ve evren ile çevre konularını, öğrencide sık görülen yanılgılarla birlikte öğren.

7 durakÖABT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ALAN BİLGİSİ · CANLILAR

Canlılar: canlıyı cansızdan ayıran özellikler ve dört büyük grup

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇocukta sayı kavramı nasıl gelişir? Gelman ve Gallistel'in sayma ilkeleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İlkokulda matematik öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sayı kavramı Piaget'nin vurguladığı eşleme, sınıflama, sıralama ve korunum üzerine kurulur. Gelman ve Gallistel doğru saymayı beş ilkeyle açıklar: bire bir eşleme, sabit sıra, son sayı (kardinallik), soyutlama ve sıranın önemsizliği. Sayı hissi ise niceliği sezmek, sonucu tahmin etmek ve bir sayıyı esnekçe parçalara ayırabilmektir.

Sayı kavramı ve sayma ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Canlılık özellikleri nelerdir? İlkokulda canlılar hangi gruplara ayrılır?

Kısa cevap: Canlılar beslenir, solunum yapar, büyür, ürer, boşaltım yapar, hareket eder ve uyarana tepki verir; canlılık bu özelliklerin bir arada bulunmasıyla tanınır. 3. sınıf fen programı canlıları mikroskopla görülebilen canlılar, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar olarak dört gruba ayırır. Mantar bitki değildir: besinini kendisi üretmez, hazır besinle beslenir.

Bu konunun sonunda: bir varlığın canlılığını özellikler demetiyle gerekçelendirebilir, bir canlıyı dört gruptan birine yerleştirebilir, “mantar bitkidir” yanılgısını düzeltebilirsin.

Gezi sepetinde bir taş, bir salyangoz, küflü bir ekmek dilimi ve bir papatya var. “Hangileri canlı?” sorusunda sınıf küflü ekmekte ikiye bölünüyor.

Çocuk canlılığı harekete bağlar: kayan bulutu canlı, kıpırdamayan çınarı cansız sayar. Oysa canlılık tek belirtiyle değil, özellikler demetiyle tanınır. Çınar yer değiştirmez ama yaprağını ışığa çevirir; ateş büyür ama beslenmez, üremez. Ekmekteki küf de canlıdır: ekmekle beslenen bir mantardır. Program bu yaşta âlem, tür gibi sistematik terim kullanmaz, bitkileri ve hayvanları alt gruplara ayırmaz.

Üç soru, dört grup: mantarı bitkiden ayıran ikinci sorudur.Görsel: Sınav Defteri

Omurgalı ve omurgasız

Öğretmen bilgisi olarak: omurgası olan hayvanlar omurgalı (balık, kurbağa, sürüngen, kuş, memeli), olmayanlar omurgasızdır (solucan, salyangoz, böcek, örümcek). Yarasa uçsa da, yunus suda yaşasa da memelidir.

Sınıfta

3. sınıfın “Canlılar Dünyasına Yolculuk” ünitesi canlıları dört gruba ayırır, duyu organlarını ve yaşam döngülerini işler; canlı-cansız ayrımı hayat bilgisinden gelen temel kabuldür. İlkokulda matematik öğretimi sayfasında gördüğümüz sınıflama burada canlılara uygulanır. Sık yanılgılar: mantar bitkidir, ateş canlıdır, tohum cansızdır.

Akılda kalsın: Canlılık demettir: beslen, solu, büyü, üre, boşalt, hareket et, tepki ver. Tek belirtiye bakan yanılır. Mantar ne bitkidir ne hayvan: kendi grubudur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin sınıflaması ya da canlılık açıklaması verilir; doğru grup, hatalı gerekçe ya da uygun müdahale sorulur.

TuzakMantarı bitki saymak ve hareketi canlılığın tek ölçütü yapmaktır.

Sınavda işaretleprogram “mikroorganizma” yerine “mikroskopla görülebilen canlılar” der; ikisi aynı gruptur.

?Soru çöz

Bir öğretmen, tanıtacağı canlı grubu için tahtaya şu ipuçlarını yazıyor:

• Besinini kendisi üretmez, üzerinde yaşadığı çürüyen maddeden alır.
• Yer değiştirmez.
• Nemli dolapta unutulan ekmeğin üstünde kolayca gelişir.
• Bazı türleri zehirlidir.

Öğretmenin tarif ettiği canlı grubu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Hazır besinle beslenen, yer değiştirmeyen, ekmekte küf olarak gelişen ve zehirli türleri olan grup mantarlardır. A besini kendisi üretmediği bilgisini atlar; B yer değiştirmediğini göz ardı eder; D'deki canlılar gözle görülmez, küf ise çıplak gözle fark edilir.

✎Boşluk doldurma vakadaki canlının grubunu adlandır

Sütü yoğurda çeviren, gözle görülmeyen canlılar grubundadır. Bayat ekmeğin üstünde beliren küf grubundandır. Kayanın nemli yüzünü kaplayan yosun grubundadır. Geceleri böcek avlayan yarasa grubundadır.

mikroskopla görülebilen canlılar · mantarlar · bitkiler · hayvanlar · kuşlar
ALAN BİLGİSİ · YAŞAM DÖNGÜSÜ

Yaşam döngüsü: tohumdan meyveye, yumurtadan kelebeğe

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarışım nedir, homojen ve heterojen karışım nasıl ayrılır? Karışımlar hangi yöntemlerle ayrılır?Bağlantılı konudan (Fiziksel olaylar ve madde). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karışım, iki ya da daha çok maddenin kendi özelliklerini koruyarak bir araya gelmesidir. Her yerinde aynı görünen karışım homojen (şekerli su), bileşenleri ayırt edilebilen karışım heterojendir (kumlu su). Karışımlar tanecik boyutuyla eleme ve süzme, çökme ile dinlendirme, yüzme-batma ile yüzdürme, mıknatısla ve buharlaştırmayla ayrılır.

Karışımlar ve ayırma yöntemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bitkinin kısımları ve görevleri nelerdir? Bitki ve hayvanların yaşam döngüsü nasıl ilerler?

Kısa cevap: Bitkinin kökü toprağa tutunur ve su ile mineral alır, gövde taşır, yaprak ışıkla besin üretir, çiçek üremeyi sağlar, meyve tohumu korur. Her canlı doğar, büyür, ürer ve ölür; ama yol aynı değildir. Köpek yavrusu ebeveynine benzer doğar; kelebek ve kurbağa başkalaşım geçirerek bambaşka biçimlerden geçer.

Bu konunun sonunda: bitkinin kısımlarını görevleriyle eşleyebilir, doğrudan gelişimi başkalaşımdan ayırt edebilir, çimlenme ile büyümenin ihtiyaçlarını ayrı ayrı söyleyebilirsin.

Pencere önündeki ıslak pamukta fasulyeler filiz vermiş; bir öğrenci, toprağı olmayan tohumun nasıl çimlendiğine şaşırıyor.

Tohumda küçük bir bitki taslağı ve onu ilk günlerde besleyen depo besin vardır; çimlenmek için su, uygun sıcaklık ve hava yeter, toprak gerekmez. Yaprak açan bitki besinini ışıkla üretir; toprak ona besin değil, su ve mineral verir.

Bitkinin kısımları ne iş görür?
KısımGörevi ve sınıftan örnek
KökTutunur, su ve mineral alır; havuç kökünde besin depolar
GövdeDik tutar, su ve besini taşır; patatesin yenen kısmı toprak altı gövdedir
YaprakIşıkla besin üretir; gölgede kalan saksının yaprağı sararır
Çiçek, meyve, tohumÇiçek üremeyi sağlar; meyve tohumu korur ve yayar, tohum yeni bitkiyi verir

Hayvanlarda yaşam döngüsü

Kedi, köpek ve insan yavrusu yetişkine benzer doğar: buna doğrudan gelişim denir. Bazı hayvanlar başkalaşım geçirir: kelebek yumurta, tırtıl, pupa ve kelebek; kurbağa yumurta, suda solungaçla yaşayan iribaş ve kurbağa evrelerinden geçer.

Sınıfta

Yaşam döngüleri 3. sınıfın “Canlılar Dünyasına Yolculuk”, toprağın oluşumu ve bitki yetiştirme aynı yılın “Toprağı Tanıyorum, Tarımı Keşfediyorum” ünitesindedir; tohum ekilip bitki güncesi tutulur. Sık yanılgılar: bitki toprağı yer, tırtıl ile kelebek ayrı hayvandır.

Akılda kalsın: Çimlenme su, sıcaklık, hava ister; büyüme bunlara ışık ve mineral ekler. Kelebek: yumurta, tırtıl, pupa, kelebek; kurbağa: yumurta, iribaş, kurbağa.
Sınavda

Nasıl sorulurBir bitki yetiştirme etkinliği ya da yaşam döngüsü görseli verilir; evre sırası, bir kısmın görevi ya da öğrenci yanılgısı sorulur.

TuzakÇimlenmenin ışık ve toprak gerektirdiğini sanmaktır.

↕Sıralama kelebeğin yaşam döngüsü

  1. Dala tutunup kendini kılıfla örten pupa
  2. Lahana yaprağının altındaki küçük yumurtalar
  3. Kılıfı yırtıp kanatlarını kurutan kelebek
  4. Durmadan yaprak yiyerek büyüyen tırtıl

?Soru çöz

Bitki güncesi tutan Ece şöyle yazmış: “Fasulyem toprağı yiyerek büyüyor. Toprak bitince aç kalacak.”

Öğretmenin bu yanılgıyı gidermeye yönelik en uygun açıklaması hangisidir?

✓ A. Yeşil bitki besinini ışıkla yaprakta üretir; toprak su ve mineral sağlar ama “yenmez”. B yanılgıyı onaylar; C suyu besin sayar, minerali unutur; D depo besinin yalnız çimlenmede yettiğini göz ardı eder.
ALAN BİLGİSİ · VÜCUDUMUZ

Vücudumuz: beş duyu, iskelet ve kas, sindirim, solunum ve dolaşım

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGörme olayı nasıl gerçekleşir? Işık kaynakları nelerdir, gölge nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Fiziksel olaylar ve madde). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cisimleri, bir ışık kaynağından çıkıp cisimden yansıyan ve gözümüze gelen ışık sayesinde görürüz; ışık yoksa görme olmaz. Kendisi ışık yayan Güneş, ateş ve ampul ışık kaynağıdır; Ay ve ayna kaynak değildir, ışığı yansıtır. Işık doğrular boyunca yayılır; saydam olmayan bir cismin arkasında ışığın ulaşmadığı bölgede gölge oluşur.

Işık, görme ve gölge

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Duyu organlarının görevleri nelerdir? Vücudumuzdaki sistemler hangi organlardan oluşur?

Kısa cevap: Göz görmeyi, kulak işitmeyi ve dengeyi, burun koku almayı, dil tat almayı, deri dokunma, sıcaklık ve acıyı algılar. İskelet ve kaslar vücudu destekleyip hareket ettirir. Sindirim sistemi besinleri kana geçecek kadar küçültür, solunum sistemi oksijen alıp karbondioksit verir, dolaşım sistemi kalp ve damarlarla bunları hücrelere taşır.

Bu konunun sonunda: bir organı sistemiyle eşleyebilir, bir olayda uyarılan duyu organını söyleyebilir, sistemlerin birlikte çalıştığını bir örnekle açıklayabilirsin.

İp atlamaktan soluk soluğa dönen öğrenci elini göğsüne koyuyor: kalbi hızlı atıyor, nefesi sıklaşmış.

Işık, ses, koku, tat, dokunma ve sıcaklık birer uyarandır: duyu organı uyaranı alır, beyin yorumlar, vücut tepki verir. Hayvanlarda algı başka yollar da izler; yarasa sesin yankısıyla yön bulur, yılan diliyle koku toplar.

Sistemler ve başlıca yapıları
SistemBaşlıca yapılarGörevi
Destek ve hareketKemik, eklem, kıkırdak, kasDik tutar, korur (kafatası beyni, kaburgalar kalp ve akciğerleri), hareket ettirir
SindirimAğız, yemek borusu, mide, ince ve kalın bağırsakBesini kana geçecek kadar küçültür
SolunumBurun, soluk borusu, akciğerlerOksijen alır, karbondioksit verir
DolaşımKalp, damarlar, kanBesin ve oksijeni hücrelere taşır, atıkları uzaklaştırır

Sindirim ağızda başlar; besin ince bağırsakta kana geçer. Koşunca kaslar daha çok oksijen istediği için kalp ve nefes birlikte hızlanır.

Sınıfta

Duyu organları 3. sınıfın “Canlılar Dünyasına Yolculuk” ünitesindedir. Destek ve hareket sistemi 5. sınıfın “Canlıların Yapısına Yolculuk”, sindirim, dolaşım, solunum ve boşaltım 7. sınıfın “Vücudumuzdaki Sistemler” ünitesinde işlenir. Sık yanılgılar: besin midede kana karışır, kemik cansızdır.

Akılda kalsın: Uyaran → duyu organı → beyin → tepki. Besinin yolu: ağız, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak; kana geçiş ince bağırsakta.
Sınavda

Nasıl sorulurBir organın görevi, besinin yolu ya da öğrencinin vücutla ilgili açıklaması verilir; doğru-yanlış ayrımı ya da organ-sistem eşleştirmesi istenir.

TuzakSindirimin midede başladığını söyleyen ifadedir. İkinci tuzak, besinin kana midede geçtiğini sanmaktır.

?Soru çöz

Beden eğitimi dersinden sonra bir öğrenci defterine şunları yazmış:

I. Kaslar daha çok oksijen istediği için nefes alıp verme hızlanır.
II. Kalp, oksijeni kaslara daha çabuk ulaştırmak için daha sık atar.
III. Kahvaltının sindirimi ağızda başlar, besinler kana ince bağırsakta geçer.

Bu açıklamalardan hangileri doğrudur?

✓ D. I ve II solunum ile dolaşımın birlikte hızlanmasını, III sindirimin ağızda başlayıp besinin kana ince bağırsakta geçtiğini doğru anlatır. A doğru olan II ve III'ü, B III'ü, C I'i dışarıda bırakır.

⇄Bilgi eşleştirme yapı → sistem

ALAN BİLGİSİ · BESLENME

Besinler: karbohidrat, protein, yağ, vitamin, mineral, su ve dengeli beslenme

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Besinlerin içerikleri nelerdir ve ne işe yarar? Besinlerde yağ, nişasta ve su nasıl tespit edilir?

Kısa cevap: Besinler karbohidrat, protein, yağ, vitamin, mineral ve su içerir. Karbohidrat ve yağ başlıca enerji kaynağıdır; protein büyüme ve onarımın yapı malzemesidir; vitamin ve mineraller düzenli çalışmayı ve hastalıklara direnci destekler; su bütün işlevlerin ortamıdır. Sağlıklı beslenme tek bir “mükemmel” besinle değil, çeşitlilik ve dengeyle sağlanır.

Bu konunun sonunda: besin içeriklerini işlevleriyle eşleyebilir, sınıftaki besin testlerinin sonucunu yorumlayabilir, dengeli beslenmeye aykırı bir düşünceyi düzeltebilirsin.

Beslenme saatinde bir öğrenci ceviz içini peçeteye bastırıyor; peçetede ışığı geçiren bir leke kalıyor.

Leke yağın kanıtıdır. Sınıf deneyleri her içerik için basit bir iz sürer: suyu bol besin sıkılınca sıvı verir; yağlı besin kâğıtta yarı saydam leke bırakır; nişastalı besine (patates, ekmek) damlatılan lügol koyu mavi-mor olur. Lügol yalnız nişastayı gösterir; proteini etiketten öğreniriz.

Besin içerikleri: ne işe yarar, nerede bulunur?
İçerikBaşlıca işleviÖrnek
KarbohidratÇabuk enerjiEkmek, pirinç, bal
YağEnerji deposu, ısı kaybını azaltmaTereyağı, ceviz
ProteinBüyüme, doku onarımıYumurta, et, mercimek
VitaminDüzenleme, hastalıklara dirençPortakal, biber
MineralKemik ve diş (kalsiyum), kan (demir)Süt, peynir, kırmızı et
SuTaşıma, sıcaklık düzeniSu, karpuz, salatalık

Yalnız yumurtayla beslenen protein alır ama C vitamini almaz. Sınıf deneyinde tadım yapılmaz, lügol ağza alınmaz.

Sınıfta

Besin içerikleri ve işlevleri 4. sınıfın “Sağlıklı Besleniyorum” ünitesinde deneyle, içecek etiketi incelemesiyle ve menü hazırlatılarak işlenir; dengeli beslenme hayat bilgisinden gelen temel kabuldür. Sık yanılgılar: yağ hep zararlıdır, vitamin yalnız ilaçta bulunur.

Akılda kalsın: Enerji (karbohidrat, yağ), yapı (protein, kalsiyum), düzen (vitamin, mineral, su). Testler: leke → yağ, mavi-mor → nişasta, sıvı → su.
Sınavda

Nasıl sorulurBir deney sonucu (lekeli kâğıt, renk değiştiren lügol) ya da bir menü verilir; tespit edilen içerik ya da menüdeki eksik sorulur.

Tuzak“sağlıklı besin” ile “sağlıklı beslenme”yi aynı saymaktır.

Sınavda işaretlebazı kaynaklar lügolü protein testi gibi anar; lügol nişastayı gösterir.

✎Boşluk doldurma deney sonucundaki içeriği adlandır

Ceviz kâğıda sürülünce ışığı geçiren bir leke kaldı: cevizde var. Patatese damlatılan lügol mavi-mor oldu: patateste var. Sıkılan salatalıktan bol sıvı çıktı: salatalıkta çok bulunur. Yumurtanın büyüme için en değerli içeriği olarak bilinir.

yağ · nişasta · su · protein · vitamin · mineral

?Soru çöz

Bir öğrenci, arkadaşının ekmeğine sürdüğü tereyağını görünce “Yağ çok zararlı, hiç yememeliyiz.” diyor.

Öğretmenin bu düşünceyi düzeltmek için yapacağı en uygun açıklama hangisidir?

✓ D. Yağın görevlerini sayar, sorunun miktarda olduğunu söyler. A yağı mevsime bağlayan yeni bir yanılgı kurar; B aşırı tüketimi önerir; C yağın yoğun bir enerji kaynağı olduğunu yok sayar.
ALAN BİLGİSİ · EKOSİSTEM VE ÇEVRE

Yaşam alanı ve besin zinciri: kim kimi besler, çeşitlilik neden korunur?

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasit elektrik devresinin elemanları nelerdir? Ampul neden yanmaz, iletken ve yalıtkan madde nedir?Bağlantılı konudan (Fiziksel olaylar ve madde). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Basit elektrik devresi pil, duya takılı ampul, bağlantı kabloları ve anahtardan oluşur. Ampulün yanması için pilin bir ucundan çıkıp öbür ucuna dönen yol kesintisiz olmalıdır: buna kapalı devre denir. Anahtar açıksa ya da ampulün teli kopmuşsa devre açılır. Elektriği ileten metaller iletken, iletmeyen plastik, cam ve tahta yalıtkandır.

Basit elektrik devresi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Besin zinciri nedir, üretici ve tüketici kimdir? Canlı çeşitliliği ve sürdürülebilir yaşam ne demektir?

Kısa cevap: Her canlı ihtiyaçlarını karşılayan bir yaşam alanında yaşar. Besin zinciri, besinin üreticiden tüketicilere aktarılma sırasıdır: yeşil bitki üreticidir; otçul, etçil ve hepçil hayvanlar tüketicidir; bakteri ve mantarlar ölü kalıntıları ayrıştırır. Bir halkanın azalması bütün zinciri etkiler. Sürdürülebilir yaşam, kaynakları gelecek kuşaklara da yetecek biçimde kullanmaktır.

Bu konunun sonunda: bir zincirde üretici, tüketici ve ayrıştırıcıyı adlandırabilir, bir halkanın azalmasının sonucunu tahmin edebilir, canlı çeşitliliğini birey sayısından ayırt edebilirsin.

Çürük kütüğü kaldıran öğrenciler altında solucan, karınca ve mantar buluyor: avuç içi kadar bir yaşam alanı.

Yaşam alanı, canlının barınak, besin, su ve uygun sıcaklık bulduğu yerdir: göl, orman, toprak, ağaç kabuğu. Bir alanda ne kadar çok farklı tür varsa canlı çeşitliliği o kadar fazladır; aynı türden yüzlerce birey çeşitliliği artırmaz.

Besin zinciri

Zincir üreticiyle başlar, çünkü güneş enerjisini besine yeşil bitkiler ve sudaki algler çevirir. Ok besinin gittiği yönü gösterir: ot → çekirge → kurbağa → yılan → kartal. Hepçil tüketici (ayı, insan) hem bitki hem hayvan yer. Ayrıştırıcılar ölü canlıları toprağa mineral olarak geri verir. Kurbağalar azalırsa çekirgeler çoğalıp otları tüketir, yılanlar besinsiz kalır.

Yangın, bilinçsiz avlanma, kirlilik ve plastik atık yaşam alanlarını daraltır. Sürdürülebilirlik suyu, enerjiyi ve gıdayı tasarruflu kullanmak, atığı geri dönüştürmek, temiz enerjiye yönelmektir.

Sınıfta

Yaşam alanları ve canlıları sayarak çeşitliliği ölçme 3. sınıfın “Canlıların Yaşam Alanlarına Yolculuk”, sürdürülebilir bir yaşam alanı modeli kurmak 4. sınıfın “Sürdürülebilir Yaşam Alanları” ünitesindedir. Besin zinciri 7. sınıfta adlandırılır. Sık yanılgılar: zincir aslanla başlar, ok yiyenden yenene gider.

Akılda kalsın: Zincir bitkiyle başlar; “ot → çekirge”, çekirgenin otu yediğini anlatır. Çeşitlilik tür sayısıdır, kalabalık değil.
Sınavda

Nasıl sorulurBir zincir ya da yaşam alanı gözlemi verilir; üretici-tüketici ayrımı, bir halkanın azalmasının sonucu ya da çeşitliliğin hangi alanda fazla olduğu sorulur.

TuzakOkun yönünü ters okumak ve birey sayısı fazla olan alanı çeşitli saymaktır.

?Soru çöz

Selin Öğretmen, 3. sınıf öğrencileriyle okul bahçesindeki iki alanda gözlem yapıyor. Öğrenciler önce biçilmiş çimenlikte bir metrekarelik bir yeri iple çevirip canlılara dokunmadan sayıyor: 120 karınca ve 4 salyangoz. Ardından çalılığın kenarında aynı büyüklükte bir yerde sayım yapıyorlar: 9 karınca, 3 salyangoz, 2 kertenkele, 5 uğur böceği ve 2 serçe. Sınıfa dönünce Kerem, “Çimenlikte çok daha fazla canlı var; demek ki canlı çeşitliliği orada fazla.” diyor. Duru ise “Okul çalılığı söktürürse kertenkeleler ve serçeler buradan gider.” diye ekliyor. Öğretmen tartışmayı toparlamak istiyor.

Öğretmenin yapacağı açıklamalardan hangisi bilimsel olarak doğrudur?

✓ C. Çeşitlilik tür sayısıdır (2'ye 5) ve Duru'nun sezdiği gibi yaşam alanı ortadan kalkınca oraya bağlı türler de gider. A birey sayısını (124'e 21) çeşitlilik sanır; B ilk yargıda doğru, ikincide yanlıştır; D yalnız ortak türlere bakıp öbür türleri yok sayar.

✎Boşluk doldurma zincirdeki yeri adlandır

Bahçe gözleminde öğrenciler şunu not ediyor: Güneş ışığıyla kendi besinini yapan ot bir , yalnız otla beslenen tavşan bir tüketici, tavşanı avlayan kartal bir tüketicidir. Düşen yaprakları çürüten bakteri ve mantarlar ise olarak görev yapar.

üretici · otçul · etçil · ayrıştırıcı · hepçil
ALAN BİLGİSİ · DÜNYA

Dünya: küreye benzeyen gezegen, dönme, dolanma ve mevsimler

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGeometrik cisimlerin yüz, ayrıt ve köşe sayıları nedir? Açı türleri ve simetri doğrusu nedir?Bağlantılı konudan (İlkokulda temel matematik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Düzlemdeki şekillerde kenar ve köşe, cisimlerde yüz, ayrıt ve köşe sayılır; küp ve dikdörtgen prizmanın 6 yüzü, 12 ayrıtı, 8 köşesi vardır. Açılar dik açıya göre adlandırılır: 90°'den küçük dar, 90° dik, 90° ile 180° arası geniş, 180° doğru açıdır. Simetri doğrusu şekli üst üste çakışan iki eş parçaya ayırır.

Şekiller, cisimler, açılar, simetri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya'nın şekli ve katmanları nelerdir? Gece-gündüz ve mevsimler nasıl oluşur?

Kısa cevap: Dünya küreye benzer. Hava küre, su küre ve taş küre iç içedir; canlılar bu üçünün buluştuğu canlı kürede yaşar; içte manto, dış çekirdek ve iç çekirdek bulunur. Dünya ekseni çevresinde yaklaşık 24 saatte döner (gece-gündüz), Güneş çevresinde 365 gün 6 saatte dolanır (yıl). Mevsimler dolanma ve eksen eğikliğinden olur, uzaklıktan değil.

Bu konunun sonunda: dönme ile dolanmanın sonuçlarını ayırt edebilir, Dünya'nın şekline kanıt gösterebilir, mevsimleri “Güneş'e yaklaşma” ile açıklayan yanılgıyı düzeltebilirsin.

Sabah töreninde bayrak direğinin gölgesi uzun ve batıya düşüyor; öğlen kısalmış, akşamüstü doğuya dönmüş. “Gölge yürüyor.” diyor öğrenciler.

Fiziksel olaylar ve madde sayfasında gördüğümüz gölgeyi yürüten, Dünya'nın batıdan doğuya dönmesidir: Güneş doğudan doğup batıdan batıyormuş gibi görünür, Güneş'e bakan yarıda gündüz yaşanır. Dünya'nın küreye benzediğini uzay fotoğrafları, ufukta önce direği görünen gemi ve Ay tutulmasındaki yuvarlak gölge gösterir.

Dönme mi, dolanma mı?
HareketSüresiSonuçları
Dönme (kendi ekseni, batıdan doğuya)Yaklaşık 24 saatGece-gündüz; gölgenin gün içinde değişmesi; doğudaki ilin Güneş'i önce görmesi
Dolanma (Güneş çevresi)365 gün 6 saatYıl; eksen eğikliğiyle mevsimler ve gündüz süresinin değişmesi
Mevsimi belirleyen eksenin eğikliğidir; uzaklık farkı küçüktür ve tersine işler.Görsel: Sınav Defteri

Sınıfta

Dünya'nın şekli, katmanları ve hareketleri 4. sınıfın “Dünyamızı Keşfedelim” ünitesindedir; program dönmeyi gece-gündüzle, dolanmayı mevsimlerle ilişkilendirir, Uluğ Bey, Biruni ve Piri Reis gibi adlara değinir. Kayaç ve fosiller 3. sınıfta, eksen eğikliği ayrıntısı 8. sınıfta işlenir. Model küre, İlkokulda temel matematik sayfasında gördüğümüz küredir.

Akılda kalsın: Dönme = gün, dolanma = yıl. Mevsimi eğiklik yapar: Türkiye kıştayken Dünya Güneş'e en yakındır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir gözlem (gölge, Güneş'in konumu) ya da öğrenci açıklaması verilir; hangi hareketin sonucu olduğu ya da yanılgının nasıl düzeltileceği sorulur.

TuzakMevsimi uzaklıkla, gece-gündüzü dolanmayla açıklayan şıktır.

Sınavda işaretlehava küre, su küre, taş küre, canlı küre; atmosfer, hidrosfer, litosfer, biyosferle aynıdır.

?Soru çöz

Bir öğrenci “Yazın Dünya Güneş'e yaklaştığı için sıcak, kışın uzaklaştığı için soğuk olur.” diyor.

Öğretmenin bu yanılgıyı sarsmak için kullanabileceği en güçlü kanıt hangisidir?

✓ B. Uzaklık mevsimi belirleseydi iki yarım küre aynı mevsimi yaşardı; zıt mevsimler ve ocaktaki en yakın konum yanılgıyla çelişir. A gece-gündüzü açıklar; C büyüklüğü gösterir; D mevsimlerin varlığını gösterir ama nedenini sınamaz.

?Soru çöz

I. Ankara'da yaz öğlelerinde Güneş, kış öğlelerine göre gökyüzünde daha yüksekte görünür.
II. Türkiye'de yazın gündüzler kıştakinden uzundur.
III. Van'da Güneş, İstanbul'dan önce doğar.

Bu gözlemlerden hangileri Dünya'nın kendi ekseni çevresinde dönmesinin sonucudur?

✓ A. Doğudaki ilin Güneş'i önce görmesi Dünya'nın batıdan doğuya dönmesinin sonucudur. I ve II ise eksen eğikliği ile dolanmanın sonucudur: yazın Güneş ışınları daha dik gelir, gündüzler uzar. B iki yanlış öncülü birden seçer; C ve D birer yanlış öncül içerir.
ALAN BİLGİSİ · GÜNEŞ, AY VE GEZEGENLER

Güneş, Ay ve gezegenler: evreler neden değişir, Güneş sistemi nasıl dizilir?

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Ay'ın evreleri nasıl oluşur? Güneş sisteminde hangi gezegenler vardır?

Kısa cevap: Güneş kendi ışığını ve ısısını üreten bir yıldızdır. Ay ışık kaynağı değildir, Güneş'in ışığını yansıtır. Ay Dünya çevresinde dolanırken aydınlık yarısının bize dönük kısmı değiştiği için yaklaşık 29,5 günde bir yeni aydan dolunaya ve yeniden yeni aya uzanan evreler görülür. Güneş sisteminde sekiz gezegen vardır.

Bu konunun sonunda: Ay'ın evrelerini sıralayıp nedenini açıklayabilir, evreyi tutulmadan ayırt edebilir, gezegenleri Güneş'e yakınlık sırasıyla sayabilirsin.

Hilalden bir hafta sonra yarım Ay'ı gören öğrenci açıklıyor: “Dünya'nın gölgesi Ay'ın üstünden çekiliyor.”

Gerçekte Güneş Ay'ın her zaman yarısını aydınlatır; Ay dolandıkça bu yarının bize bakan kısmı değişir. Ay, Güneş ile Dünya arasındayken aydınlık yüz bize dönük değildir: yeni ay. Dünya arada kaldığında aydınlık yüzün tamamı görünür: dolunay. Ay'a Dünya'nın gölgesi düşerse bu evre değil, tutulmadır.

Ay'ın yarısı hep aydınlıktır; evre, o yarının ne kadarını gördüğümüzdür.Görsel: Sınav Defteri

Güneş'in çevresinde yakından uzağa Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün dolanır. İlk dördü küçük ve kayalık iç gezegenler, son dördü büyük ve gaz ağırlıklı dış gezegenlerdir; aralarında asteroit kuşağı vardır. Gezegenler ışık kaynağı değildir; Plüton bugün cüce gezegen sayılır.

Sınıfta

Güneş, Dünya ve Ay 1. sınıf hayat bilgisinde modelle karşılaştırılır; Ay'ın evreleri 5. sınıfın “Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz”, gezegenler 6. sınıfın “Güneş Sistemi ve Tutulmalar” ünitesindedir. Ay'ın ışık kaynağı olmadığını Fiziksel olaylar ve madde sayfasında gördük. Model kurarak öğretimi İlkokulda fen bilimleri öğretimi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Yarısı hep aydınlık; biz ne kadarını görüyoruz? Sıra: yeni ay → hilal → ilk dördün → şişkin ay → dolunay → şişkin ay → son dördün → hilal.
Sınavda

Nasıl sorulurBir Ay gözlem çizelgesi ya da öğrenci açıklaması verilir; evre sırası, nedeni ya da uygun model etkinliği sorulur.

TuzakEvreleri Dünya'nın gölgesine bağlamak ve Ay'ı ışık kaynağı saymaktır.

Hepsi bir arada: canlılar, Dünya ve evren
KonuÇekirdekSık yanılgı
CanlılarÖzellikler demeti; dört grupMantar bitkidir
Yaşam döngüsüBitkinin kısımları; doğrudan gelişim, başkalaşımBitki toprağı yer
VücudumuzUyaran → duyu → beyin; dört sistemBesin kana midede geçer
BesinlerEnerji, yapı, düzen; leke, lügol testiYağ hep zararlıdır
Yaşam alanıÜretici → tüketici, ayrıştırıcı; çeşitlilik = türOk yiyenden yenene gider
DünyaDönme → gün; dolanma + eğiklik → mevsimYazın Dünya Güneş'e yaklaşır
Güneş ve AyYarısı hep aydınlık; ≈ 29,5 gün; sekiz gezegenEvre Dünya'nın gölgesidir
  • □ Bir canlıyı karar ağacıyla dört gruptan birine yerleştirebiliyorum.
  • □ Başkalaşımı doğrudan gelişimden ayırt edebiliyorum.
  • □ Organları sistemleriyle eşleyip besinin yolunu sıralayabiliyorum.
  • □ Sınıftaki besin testlerinin sonucunu yorumlayabiliyorum.
  • □ Bir zincirde üretici, tüketici ve ayrıştırıcıyı adlandırabiliyorum.
  • □ Mevsimlerin nedenini eksen eğikliğiyle açıklayabiliyorum.
  • □ Ay'ın evrelerini sıralayıp tutulmadan ayırt edebiliyorum.

?Soru çöz

Bir öğretmen, öğrencilerinin “Ay'ın evreleri Dünya'nın gölgesinden olur.” düşüncesini değiştirmek istiyor.

Bu amaçla yapabileceği en uygun etkinlik hangisidir?

✓ A. Model, topun yarısının hep aydınlık kaldığını ve görünen kısmın konuma göre değiştiğini öğrenciye gösterir; gölge işin içine girmez. B nedeni sorgulamaz; C gölge yanılgısını pekiştirebilir; D değişimi gösterir ama nedenini açıklamaz.

↕Sıralama Ay'ın evreleri (Türkiye'den bakınca)

  1. Yalnız sağ yarısı aydınlıktır.
  2. Yalnız sol yarısı aydınlıktır.
  3. Ay seçilmez; aydınlık yüz bize dönük değildir.
  4. Aydınlık yüzün tamamı görünür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir veri gösterimiyle ilgili şu özellikler verilmiştir:

• Veriler bir sayı doğrusu üzerinde gösterilir.
• Her gözlem, ilgili değerin üstüne konan bir işaretle belirtilir.
• Sayma ile elde edilen nicel veriler (ör. öğrencilerin kardeş sayısı) için kullanılır.

Bu özellikler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ D. Sayı doğrusu ve her gözlem için bir işaret nokta grafiğinin tanımıdır; 3. sınıfta nicel veriyle gelir. A sembol ve anahtar kullanır, sayı doğrusu yoktur; B sıklıkları sayı olarak tabloya yazar, işaret kullanmaz; C gerçek nesneleri dizer ve kategorik veriyle başlar.Kaynak: İlkokulda temel matematik · Veri: tablo ve grafikler

?Soru 2

Dördüncü sınıf öğretmeni Selma Hanım, içine bir oyuncak konmuş kapalı bir kutunun yan yüzüne küçük bir delik açar. Öğrenciler sırayla delikten bakar ama oyuncağı göremez; bazıları gözlerini kısarak bir süre bekler, sonuç yine değişmez. Selma Hanım kutunun üstündeki kapağı aralayıp sınıf ışığının içeri girmesini sağlayınca öğrenciler oyuncağı hemen görür. Ardından öğrencilerden gözlemi yorumlamalarını ister ve gelen yorumları tahtaya yazar:

I. Oyuncağı görebilmek için ona ışık ulaşmalı ve ondan yansıyan ışık göze gelmelidir.
II. Göz, karanlıkta bir süre beklerse ışık olmadan da oyuncağı görebilir.
III. Oyuncak ışık kaynağı olmadığı için kutu kapalıyken görülemez.

Bu yorumlardan hangileri doğrudur?

✓ B. I görme olayının yolunu, III oyuncağın kendi ışığı olmadığı için kapalı kutuda görülemediğini doğru anlatır. II yanlıştır: hiç ışık yoksa göz ne kadar beklerse beklesin göremez, “alışma” ancak az ışıkta işe yarar. Bu yüzden II'yi içeren A, C ve D yanlış.Kaynak: Fiziksel olaylar ve madde · Işık, görme ve gölge

?Soru 3

Bir öğretmen problem çözme dersinde şu uygulamaları yapmaktadır:

I. Öğrencilerden problemi okuduktan sonra ne verildiğini ve ne istendiğini kendi sözleriyle arkadaşlarına anlatmalarını istiyor.
II. “Bu problemde şekil mi çizelim, tablo mu yapalım?” diye sorup grupların bir yol seçmesini bekliyor.
III. Bulunan sonucu problemdeki duruma yerleştirip anlamlı olup olmadığını tartıştırıyor.

Bu uygulamalar Polya'nın problem çözme adımlarından hangileriyle sırasıyla eşleşir?

✓ D. Kendi sözleriyle anlatmak anlama, yol seçmek plan yapma, sonucu duruma yerleştirip denetlemek geriye bakmadır. A strateji seçimini uygulama sanır; B anlamayı plan sayar; C sonucu denetlemeyi uygulama adımına koyar.Kaynak: İlkokulda matematik öğretimi · Problem çözme, problem kurma, veri

?Soru 4

2. sınıftaki Cem, “3 + 5 = □ + 2” sorusunda kutuya 8 yazmaktadır.

Öğretmenin Cem'in bu yanılgısını gidermek için yapabileceği en uygun uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Cem eşit işaretini “sonucu yaz” diye okuyor; terazi iki tarafın eşit olması gerektiğini gösterir ve kutunun 6 olduğu bulunur. A ve B yanılgıya dokunmadan işlem tekrarı yaptırır; C anlam kurmadan kural ezberletir, yanılgı başka bir soruda geri gelir.Kaynak: İlkokulda matematik öğretimi · Basamak değeri ve işlem stratejileri

?Soru 5

Bir öğretmen pil, ampul ve kablolarla kurduğu devrede iki kablo ucu arasında bir boşluk bırakıyor. Öğrenciler bu boşluğa sırayla şu nesneleri yerleştiriyor:

I. Alüminyum folyo şerit
II. Plastik cetvel
III. Kurşun kalemin içindeki grafit
IV. Çelik makas

Hangi nesneler yerleştirildiğinde ampul yanar?

✓ D. Alüminyum ve çelik metaldir, grafit de elektriği iletir; üçü de yolu tamamlar. Plastik cetvel yalıtkandır. A çelik makası yalıtkan sayar; B ve C plastik cetveli iletken sayar, C ayrıca alüminyumu ve grafiti dışarıda bırakır.Kaynak: Fiziksel olaylar ve madde · Basit elektrik devresi

?Soru 6

Bir öğretmenin sınıfa getirdiği karışımla ilgili şu bilgiler verilmiştir:

• Bileşenleri gözle ayırt edilemiyor, her yerinden alınan örneğin tadı aynı.
• Süzgeç kâğıdından geçirildiğinde kâğıtta hiçbir şey kalmıyor.
• Bir kapta ısıtılıp suyu uçurulunca kabın dibinde beyaz bir katı kalıyor.

Bu özellikler aşağıdaki karışımlardan hangisine aittir?

✓ B. Tuzlu su homojendir, çözünmüş tuz süzgeçten geçer ve su buharlaşınca beyaz tuz kalır. A heterojendir, çamur süzgeçte kalır; C'de yağ suyun üstünde ayrı bir katman olarak görülür; D'de bileşenler gözle ayırt edilir ve süzgeç yerine elek gerekir.Kaynak: Fiziksel olaylar ve madde · Karışımlar ve ayırma yöntemleri

?Soru 7

Bir öğretmenin kesir öğretiminde kullandığı etkinlikler şunlardır:

I. 12 kalemi eş sayıda kalem içeren dört gruba ayırıp bir grubu göstermek
II. Sınıf tabanına gerilen bir ipi 0 ile 1 arasında dört eş aralığa bölüp dörtte üçe karşılık gelen noktaya mandal takmak
III. Bir kâğıt şeridi iki kez ikiye katlayıp oluşan parçaları saymak

Bu etkinliklerden hangileri uzunluk modeline örnektir?

✓ B. İp üzerindeki sayı doğrusu (II) ve kâğıt şerit (III) bütünü bir uzunluk olarak alır. A ve C'deki I küme modelidir: bütün 12 kalemlik çokluk, parça ise eş gruplardan biridir; D küme modelini de uzunluk sayar.Kaynak: İlkokulda matematik öğretimi · Kesir modelleri ve yanılgılar

?Soru 8

Bir sınıf öğretmeni ses konusunda bir doğru-yanlış etkinliği hazırlıyor.

Hazırladığı ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Ses maddesel ortam ister; boşlukta yavaş değil, hiç yayılmaz. B doğrudur, ses katılarda da yayılır; C doğrudur, ışık sesten çok daha hızlıdır; D doğrudur, sesin kaynağı titreşimdir.Kaynak: Fiziksel olaylar ve madde · Ses ve ses kirliliği

?Soru 9

Dört basamaklı 3A5B sayısı hem 5'e hem 9'a tam bölünebilmektedir. Buna göre A'nın alabileceği değerlerin toplamı kaçtır?

✓ C. 5'e bölünme için B = 0 ya da 5. Rakam toplamı 8 + A + B, 9'un katı olmalı: B = 0 iken A = 1, B = 5 iken A = 5; toplam 6. A yalnız B = 0 durumunu, B yalnız B = 5 durumunu görür; D 9 yerine 3'ün kuralını uygular ve fazladan değerler sayar.Kaynak: İlkokulda temel matematik · Bölünebilme, asal sayı, EBOB-EKOK

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi kare için doğru değildir?

✓ B. Kapsama ters kurulmuştur: dikdörtgenin yalnız karşılıklı kenarları eştir, dört kenarı eş olmadıkça kare değildir. A doğrudur (iki orta dikme ve iki köşegen); C doğrudur, kare dört açısı dik olduğu için dikdörtgenin özel bir hâlidir; D karenin tanımında vardır.Kaynak: İlkokulda temel matematik · Şekiller, cisimler, açılar, simetri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sınıf Öğretmenliği ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →