Hayat bilgisi öğretimi: programın yapısı, beceriler ve değerler eğitimi

Birinci, ikinci ve üçüncü sınıfın hayat bilgisi dersini; programın yapısını, becerileri, değer öğretimi yaklaşımlarını ve etkinlik tasarımını öğren.

6 durakÖABT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YAKLAŞIM · HAYAT BİLGİSİ

Hayat bilgisinin doğası: disiplinler arası, yaşam temelli ve yakından uzağa

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlkokul matematik programının temaları ve alan becerileri nelerdir? Matematik dersi nasıl planlanır?Bağlantılı konudan (İlkokulda matematik öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TYMM İlkokul Matematik programı 1–4. sınıflarda haftada 5 ders saatidir ve dört temadan oluşur: Sayılar ve Nicelikler, İşlemlerden Cebirsel Düşünmeye, Nesnelerin Geometrisi, Veriye Dayalı Araştırma (4. sınıfta olasılıkla birlikte). Beş alan becerisi hedeflenir. Her tema temel kabuller, ön değerlendirme ve köprü kurmayla açılır; öğretim eylemselden imgesele, oradan sembolik düzeye ilerler.

Program ve somuttan soyuta

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hayat bilgisi dersinin temel ilkeleri nelerdir? Yakından uzağa ilkesi ne demektir?

Kısa cevap: Hayat bilgisi, birinci, ikinci ve üçüncü sınıfta okutulan, Türkçe, sosyal bilgiler, fen, matematik, trafik güvenliği, sanat ve din kültürü gibi alanlardan beslenen disiplinler arası bir derstir. Çocuğun kendisinden, ailesinden ve okulundan başlar; yakın çevreye, ülkeye ve dünyaya genişler. Konular çocuğun yaşantısından seçilir, etkinlik ve somut deneyimle öğretilir.

Bu konunun sonunda: dersin temel ilkelerini ayırt edebilir, bir ders planında göz ardı edilen ilkeyi vakadan bulabilirsin.

Eylülün ikinci haftası. Birinci sınıf öğretmeni Selin Hanım ilk hayat bilgisi dersine haritayla değil, sıraların üstündeki isim kartlarıyla başlıyor.

Bu seçim tesadüf değildir. Altı-yedi yaşındaki çocuk dünyayı ders ders bölünmüş görmez; “bu fen konusu, bu toplum konusu” diye ayırmadan, olayı bütün olarak algılar. Hayat bilgisi bu yüzden disiplinler arası kurulur: tek bir etkinlikte sayma, resim, konuşma ve doğa gözlemi bir araya gelir.

Dersi taşıyan ilkeler

  • Yakından uzağa: İçerik çocuğun kendisinden başlar, halka halka genişler: aile, okul, yakın çevre, ülke, dünya. Bu düzen “genişleyen çevreler” yaklaşımı olarak da bilinir. Zamanda da işler: önce bugün, sonra dün, sonra geçmiş.
  • Yaşam temelli: Konular çocuğun gerçek yaşantısından seçilir: okula uyum, beslenme, arkadaşlık, okul yolu. Ders yalnız gelecek hayata hazırlık değil, çocuğun bugünkü hayatını düzenlemesidir.
  • Somuttan soyuta, bilinenden bilinmeyene: Somut işlemler dönemindeki çocuk önce görür, dokunur, yapar; kavramın adı sonra gelir.
  • Etkinlik ve çocuk merkezlilik: Öğrenci oyun, gözlem, gezi, drama ve proje içinde etkindir; öğretmen bilgiyi aktaran değil, yaşantıyı düzenleyen rehberdir.

Programda bir de sarmal yapı göze çarpar: aynı tema her sınıfta biraz daha geniş ele alınır. Trafik birinci sınıfta temel kurallara uymakla, ikinci sınıfta işaret levhalarını tanımakla, üçüncü sınıfta kuralların önemini anlatan özgün bir ürün hazırlamakla sürer.

Halkalar çocuğun deneyiminin sırasıdır: içteki halka bilinmeden dıştakine geçilmez.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: dersin geçmişi

Hayat bilgisi adı Türkiye'de ilk kez 1926 ilk mektep programında yer aldı. Program, ilk sınıflarda dersleri ayrı ayrı değil, çocuğun yakın çevresi etrafında birleştiren “toplu öğretim” anlayışını benimsemişti. Bugünkü disiplinler arası yapı bu geleneğin devamıdır.

Akılda kalsın: Halkalar dışa doğru büyür: ben, aile, okul, mahalle, ülke, dünya. İçten başlamayan ders, çocuğun tutunacağı dalı keser.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin ders planı verilir; hangi ilkeye uyduğu ya da hangi ilkeyi göz ardı ettiği sorulur.

TuzakYakından uzağa ilkesini yalnız coğrafi uzaklık sanmaktır: zamanda (bugünden geçmişe) ve sosyal çevrede (benden topluma) de geçerlidir. Disiplinler arası yaklaşımı “her derste bütün dersleri işlemek” sanmak da yanlıştır; ölçü, konunun doğal bağlarıdır.

?Soru çöz

Üçüncü sınıf öğretmeni Murat Bey afet konusuna, dünyanın farklı ülkelerinde yaşanmış depremlerin fotoğraflarıyla başlıyor. Gruplar fotoğrafları inceleyip ülkeleri dünya haritasında işaretliyor, her deprem için bir bilgi kartı hazırlıyor. Okulun bulunduğu ilçedeki afet riskine ve okulun tahliye planına ise dersin son birkaç dakikasında kısaca değiniliyor.

Murat Bey'in bu planda en çok göz ardı ettiği ilke aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ders, çocuğun yaşadığı ilçe ve okuldan değil, uzak ülkelerden başlıyor; okulun kendi tahliye planı sona kalıyor. A ihlal edilmiyor, harita ve bilgi kartı farklı alanları birleştiriyor; C de ihlal edilmiyor, gruplar etkin; D bir sınıftan ötekine tekrarla ilgilidir, tek derste değerlendirilmez.

✎Boşluk doldurma vakadaki ilkeyi adlandır

Öğretmen beslenme konusunda sınıfın meyve tablosunu saydırıyor, meyve resmi yaptırıyor ve bir tekerleme söyletiyor; matematik, sanat ve Türkçe aynı etkinlikte birleşiyor: . Konu, çocukların o sabah beslenme çantasında getirdiklerinden seçiliyor: . “Vitamin” sözcüğü, çocuklar meyveyi kesip tadına baktıktan sonra söyleniyor: . Beslenme, ikinci sınıfta alışkanlıklarla ilişkisi kurularak yeniden işleniyor: .

disiplinler arası · yaşam temelli · somuttan soyuta · sarmal yapı · genişleyen çevreler
PROGRAM · HAYAT BİLGİSİ

Hayat Bilgisi programı: altı öğrenme alanı, öğrenme çıktısı ve öğrenme yaşantıları

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlkokul Türkçe dersi öğretim programının yapısı nasıldır? Öğrenme çıktısı kodları nasıl okunur?Bağlantılı konudan (İlkokulda Türkçe öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TYMM İlkokul Türkçe programı dört alan becerisi üzerine kuruludur: dinleme/izleme, okuma, konuşma, yazma. Her sınıf sekiz tema işler; her temada beş metin (dördü okuma, biri dinleme) bulunur. Öğrenme çıktıları T.O.4.2 gibi kodlanır: ders, beceri, sınıf, çıktı sırası. Beceriler değer, eğilim, sosyal-duygusal ve okuryazarlık becerileriyle bütünleşik öğretilir.

Türkçe programının yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hayat Bilgisi dersi öğretim programı hangi öğrenme alanlarından oluşur, haftada kaç saattir?

Kısa cevap: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'yle hazırlanan Hayat Bilgisi Dersi Öğretim Programı altı öğrenme alanından oluşur: Ben ve Okulum; Sağlığım ve Güvenliğim; Ailem ve Toplum; Yaşadığım Yer ve Ülkem; Doğa ve Çevre; Bilim, Teknoloji ve Sanat. Altı alan her sınıfta tekrar eder. Ders 1. ve 2. sınıfta haftada 4, 3. sınıfta haftada 3 saattir.

Bu konunun sonunda: bir etkinliğin hangi öğrenme alanına ait olduğunu söyleyebilir, öğrenme çıktısı kodunu okuyabilir, öğrenme yaşantısının bölümlerini ayırt edebilirsin.

Zümre toplantısında yeni öğretmen soruyor: “Kitapta ünite yazmıyor, öğrenme alanı yazıyor. Fark ne?”

Fark ad ve yapıdadır. 2018 programı altı ünite ve kazanımlarla kuruluydu: Okulumuzda Hayat, Ailemizde Hayat, Sağlıklı Hayat, Güvenli Hayat, Ülkemizde Hayat, Doğada Hayat. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) ile gelen program beceri temellidir; birimine öğrenme alanı, hedefine öğrenme çıktısı der.

Altı öğrenme alanı ve örnek içerik
Öğrenme alanıÖrnek içerik
Ben ve OkulumTanışma, sınıf kuralları, sınıf içi karar alma, okuldaki hak ve sorumluluklar
Sağlığım ve GüvenliğimSağlıklı büyüme, kişisel alan, çevrim içi güvenlik, trafik, acil durum
Ailem ve ToplumAile, görgü ve nezaket kuralları, görev ve sorumluluklar, meslekler
Yaşadığım Yer ve ÜlkemYakın çevre, Türk bayrağı ve İstiklâl Marşı, Atatürk, millî ve dinî günler
Doğa ve ÇevreMevsimler, gök cisimleri, doğadan yön bulma, kroki, afet, geri dönüşüm
Bilim, Teknoloji ve SanatMerak edileni sorma, bilim insanları ve sanatçılar, STEAM etkinlikleri

Öğrenme çıktısı bir kodla yazılır. HB.2.2.3: hayat bilgisi, 2. sınıf, 2. öğrenme alanı (Sağlığım ve Güvenliğim), 3. çıktı (temel trafik işaret levhalarını tanıyabilme).

Öğrenme-öğretme yaşantıları

Yaşantı dört adımda kurulur: temel kabuller (öğrencinin zaten bildiği varsayılanlar), ön değerlendirme süreci (hazır bulunuşluğu yoklama), köprü kurma (yeni konuyu öğrencinin yaşantısına bağlama) ve öğrenme-öğretme uygulamaları. Sonda farklılaştırma gelir: zorlanan öğrenciye destekleme, hızlı ilerleyene zenginleştirme. Ön değerlendirme ve köprü kurma her materyalde bulunmak zorundadır.

Yıllık sürenin bir kısmı, zümrenin okul dışı öğrenme ve projeye ayırdığı okul temelli planlamadır. Belirli gün ve haftalar ilgili alanda işlenir (Trafik ve İlk Yardım Haftası, Bilim ve Teknoloji Haftası gibi). Bir ayrıntı: öğrenciler 1000'den büyük sayıları dördüncü sınıfta öğrendiği için millî bayramların yılı sayıyla ya da yazıyla verilmez; öğretmen gerekirse sözlü söyler.

Akılda kalsın: TYMM'de ünite yerine öğrenme alanı, kazanım yerine öğrenme çıktısı. Kodun okunuşu: ders, sınıf, alan, sıra. Yaşantının sırası: kabul et, yokla, bağla, uygula, farklılaştır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin yaptığı üç-dört etkinlik anlatılır; hangi öğrenme alanının (eski sorularda hangi ünitenin) kapsamında olduğu sorulur.

TuzakSağlık ile güvenliği iki ayrı alan sanmaktır; TYMM'de tek alandır.

Sınavda işaretlesoru “2018 programı” diyorsa ünite adlarıyla (Okulumuzda Hayat…), TYMM programı diyorsa öğrenme alanı adlarıyla düşün.

⇄Bilgi eşleştirme etkinlik → öğrenme alanı

?Soru çöz

Bir öğretmenin trafik işaret levhaları dersi için aldığı notlar:

I. Öğrencilere yaya geçidi, okul geçidi ve dur levhası görselleri gösterilip anlamları sorulacak; kimin neyi bildiği not edilecek.
II. “Her sabah okula gelirken hangi levhaların yanından geçiyoruz?” sorusuyla konu öğrencilerin günlük yoluna bağlanacak.
III. Levhaları çabuk öğrenen öğrencilere, okul çevresinde levha eksik olan yerleri belirleyip belediyeye öneri mektubu yazma görevi verilecek.

Bu notlar sırasıyla öğrenme-öğretme yaşantısının hangi bölümlerine karşılık gelir?

✓ D. I hazır bulunuşluğu yoklar (ön değerlendirme), II konuyu öğrencinin yaşantısına bağlar (köprü kurma), III hızlı ilerleyene ek görev verir (zenginleştirme). A ve C temel kabulü bir etkinlik sanıyor, oysa temel kabul öğretmenin varsayımıdır, öğrenciye yaptırılmaz; A ve B ayrıca hızlı öğrenene verilen görevi destekleme sayıyor, destekleme zorlanan öğrenci içindir.
BECERİ · HAYAT BİLGİSİ

Beceri, eğilim, değer: hayat bilgisi programının yapı taşları

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilimsel süreç becerileri nelerdir? Gözlem, çıkarım ve tahmin arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (İlkokulda fen bilimleri öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilimsel süreç becerileri, bilgi üretirken kullanılan düşünme ve uygulama becerileridir. Temel beceriler gözlem, sınıflama, ölçme, tahmin, çıkarım ve iletişimdir; bütünleştirici beceriler değişkenleri belirleme ve kontrol etme, hipotez kurma, deney yapma, verileri yorumlama ve model oluşturmadır. İlkokulda temel beceriler ağırlıktadır: gözlem duyulardan gelir, çıkarım onu yorumlar, tahmin henüz olmamışı öngörür.

Bilimsel süreç becerileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hayat bilgisi programında beceri, eğilim ve programlar arası bileşenler nelerdir?

Kısa cevap: Beceri, öğrencinin bir işi yapabilmesidir; programda kavramsal beceriler (gözlemleme, sınıflandırma, yorumlama, karar verme) ve alan becerileri (kanıta dayalı sorgulama, sosyal katılım, mekânsal düşünme, sanatsal algılama) bulunur. Eğilim, beceriyi kullanmaya istekli olmaktır: merak, empati, sorumluluk. Değerler, sosyal-duygusal öğrenme becerileri ve okuryazarlıklar programlar arası bileşenlerdir.

Bu konunun sonunda: beceri, eğilim ve değeri birbirinden ayırt edebilir, bir etkinlikte geliştirilen alan becerisini adlandırabilirsin.

Kroki çizen iki öğrenci: biri çizebiliyor ama hiç istekli değil, öteki çok hevesli ama nereden başlayacağını bilmiyor.

Bu iki öğrenci TYMM'nin temel ayrımını gösterir: birincide beceri var, eğilim yok; ikincide eğilim var, beceri gelişmemiş. Program beceri temellidir: öğrenme çıktısı “tanıyabilme, sınıflandırabilme, yorumlayabilme” gibi bir beceriyle biter, içerik o becerinin taşıyıcısıdır.

Programın bileşenleri ve hayat bilgisinde karşılıkları
BileşenNe demekHayat bilgisinde örnek
Kavramsal becerilerDüşünmenin araçları: temel, bütünleşik, üst düzeyGözlemleme, sınıflandırma, bilgi toplama, yorumlama; karar verme, eleştirel düşünme
Alan becerileriSosyal bilimlere ve sanata özgü becerilerKanıta dayalı sorgulama, sosyal katılım, mekânsal düşünme, tarihsel empati; sanatsal algılama
EğilimlerBeceriyi kullanma isteği; benlik, sosyal, entelektüelMerak, öz güven, empati, sorumluluk, oyunseverlik, açık fikirlilik
Sosyal-duygusal öğrenme becerileriKendini ve ilişkilerini yönetmeKendini tanıma, iletişim, iş birliği, uyum
DeğerlerErdem-Değer-Eylem Çerçevesi'ndeki değerlerAdalet, aile bütünlüğü, saygı, sorumluluk, merhamet, vatanseverlik
Okuryazarlık becerileriBilgiyi farklı ortam ve biçimlerde kullanmaBilgi, dijital, görsel, kültür, veri, sürdürülebilirlik okuryazarlığı

Birinci sınıfta alan becerisi yazılmamış öğrenme alanları vardır; temel beceriler ağırlıktadır. İkinci ve üçüncü sınıfta sosyal bilimler alan becerileri belirginleşir: yaşanılan yerin yönetim birimleri hakkında kaynaklardan bilgi toplamak kanıta dayalı sorgulama, sınıf kararına fikirle katılmak sosyal katılım, krokide okulun yerini bulmak mekânsal düşünmedir.

Beceri bir derste kazanılmaz; süreç bileşenleriyle adım adım kurulur ve farklı içeriklerde yeniden kullanılır. Eğilim ise ödülle değil, öğrencinin merakına ve çabasına alan açan bir sınıf iklimiyle beslenir. Değerler ayrı bir ders saatinde değil, her etkinliğin içinde işlenir; bunun yolları sonraki iki konunun konusudur.

Akılda kalsın: Beceri “yapabilmek”, eğilim “yapmak istemek”, değer “neye önem verdiğim”. Kroki çizebilen ama çizmek istemeyen çocukta beceri var, eğilim yok.
Sınavda

Nasıl sorulurBir etkinlik anlatılır, hangi beceriyi ya da değeri geliştirmeye yönelik olduğu sorulur; ya da özellikleri verilen bileşenin adı istenir.

TuzakSorumluluğun programda hem eğilim hem değer olarak geçmesidir: soru “istekli olma” diyorsa eğilim, “önem verme, eylemle gösterme” diyorsa değerdir.

?Soru çöz

Bir öğretmen, programdaki bir bileşeni zümresine şu özellikleriyle tanıtıyor:

• Öğrencinin sahip olduğu beceriyi kullanmaya istekli olmasıdır.
• Benlik, sosyal ve entelektüel diye üç grupta toplanır.
• Merak, empati ve açık fikirlilik bu bileşene örnektir.

Tanıtılan bileşen aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Beceriyi kullanma isteği ve benlik-sosyal-entelektüel gruplaması eğilimi tanımlar. B Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi'ndeki adalet, saygı gibi değerlerdir; C isteği değil yapabilmeyi anlatır (gözlemleme, yorumlama); D bilgiyi farklı ortamlarda kullanmadır (dijital, görsel okuryazarlık).

✎Boşluk doldurma etkinlikteki alan becerisini adlandır

İkinci sınıf öğrencileri muhtarlığa mahallenin sorunlarını soruyor, belediyenin internet sayfasından bilgi topluyor: . Sınıf, bahçedeki çöp sorununa önerileri tartışıp birini seçiyor ve uyguluyor: . Öğrenciler okul yolunun krokisini çizip okulun yerini işaretliyor: . Atatürk'ün öğrencilik yıllarına ait bir fotoğrafa bakıp “O zaman okula gitmek nasıldı?” diye düşünüyorlar: .

kanıta dayalı sorgulama · sosyal katılım · mekânsal düşünme · tarihsel empati · sanatsal algılama
YAKLAŞIM · DEĞERLER EĞİTİMİ

Değerler eğitimi yaklaşımları: telkinden eylem öğrenmeye beş yol

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇocuk kitaplarında sakıncalı öğeler nelerdir? Öğretmen bir çocuk kitabını nasıl değerlendirir?Bağlantılı konudan (Çocuk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çocuk kitabında sakıncalı sayılan başlıca öğeler amaçsız ve ayrıntılı şiddet, korkutarak eğitme, kalıp yargılar (cinsiyet, meslek, engel, yoksulluk), didaktizm (öğüdün öyküyü bastırması), yanlış bilgi, kaba dil ve tüketim özendirmesidir. Ölüm, hastalık ya da boşanma gibi zor konular kendi başına sakıncalı değildir; belirleyici olan işleniş biçimidir.

Sakıncalı öğeler ve kitap değerlendirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Değerler eğitiminde telkin, değer açıklama, ahlaki muhakeme, değer analizi ve eylem öğrenme yaklaşımları nelerdir?

Kısa cevap: Telkin (aşılama), doğru kabul edilen değeri model olma, öğüt ve pekiştirmeyle doğrudan aktarır. Değer açıklama, öğretmen yargılamadan öğrencinin kendi değerini fark etmesini sağlar. Ahlaki muhakeme, ikilem tartışmasıyla gerekçelendirmeyi geliştirir. Değer analizi, değer sorununa kanıt toplayıp mantıkla karar verdirir. Eylem öğrenme, değeri topluma yönelik bir eylemle yaşatır.

Bu konunun sonunda: beş yaklaşımı öğretmenin rolünden tanıyabilir, bir vakadaki yaklaşımı karar ağacıyla bulabilirsin.

Teneffüste bahçede bir cüzdan bulunuyor. Beş sınıf öğretmeni, aynı olayı beş ayrı biçimde derse taşıyor.

Yaklaşımları ayıran iki soru vardır: doğru değeri kim belirliyor ve öğrenci ne yapıyor? Telkinde değer öğretmenin ve toplumun kabulüdür; öğrenci benimser. Değer açıklamada değer öğrencinin kendisindedir; öğretmen ayna tutar, “doğrusu şu” demez. Ahlaki muhakemede önemli olan kararın kendisi değil, gerekçenin düzeyidir. Değer analizinde öğrenci bir araştırmacı gibi olguları toplar, doğrular, sonuçları tartar. Eylem öğrenmede bilgi ve tutum topluma katkı sağlayan bir işe dönüşür.

Aynı olay, beş yaklaşım: cüzdan sahnesinde öğretmen ne yapar?
YaklaşımÖğretmenin rolüSınıftaki iz
Telkin (aşılama)Doğruyu söyler, model olur, pekiştirirDürüstlük hikâyesi, “bulduğumuzu sahibine veririz”, cüzdanı getireni övme
Değer açıklamaYargılamaz, düşündüren sorular sorar“Sen ne yapardın, başka seçeneğin var mıydı, kararından memnun musun?”
Ahlaki muhakemeİkilem sunar, gerekçeleri tartıştırırCüzdanda kardeşinin ilacına yetecek para var: Ali ne yapmalı, neden?
Değer analiziAraştırmayı yönetirKayıp eşyalar için okulda ne yapılıyor? Olguları topla, sonuçları karşılaştır, gerekçeli karar ver
Eylem öğrenmeTopluma katkı fırsatı açarSınıf okula bir “kayıp eşya kutusu” kurup tanıtım afişi asıyor
Sorular sırayla sorulur; ilk “evet” yaklaşımı verir.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: karakter eğitimi

Karakter eğitimi, okul iklimi, model olma ve doğrudan öğretimle iyi alışkanlıklar kazandırmayı amaçlayan geniş bir yaklaşımdır. Thomas Lickona iyi karakteri üç bileşenle anlatır: ahlaki bilme, ahlaki hissetme ve ahlaki davranış. Telkine yakın durur ama okulun bütün yaşamını kapsar.

Akılda kalsın: Telkin söyler, değer açıklama sorar, ahlaki muhakeme tartıştırır, değer analizi araştırtır, eylem öğrenme yaptırır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin değer öğretimi uzun bir vakayla anlatılır; kullandığı yaklaşım sorulur.

Tuzak“Sen ne yapardın?” sorusu geçen her vakayı değer açıklama saymaktır: soru iki değerin çatıştığı bir ikilem ve gerekçe tartışmasıyla geliyorsa ahlaki muhakemedir.

Sınavda işaretletelkin bazı kaynaklarda “aşılama” ya da “değer aktarımı” diye geçer; aynı yaklaşımdır.

?Soru çöz

Üçüncü sınıf öğretmeni Elif Hanım paylaşma konusunu işlerken öğrencilerden önem verdikleri üç şeyi yazıp sıralamalarını istiyor. Ardından tahtaya bir çizgi çiziyor; bir ucuna “Her şeyimi paylaşırım”, öteki ucuna “Hiçbir şeyimi paylaşmam” yazıyor ve öğrencilerden kendilerini çizginin neresinde gördüklerini işaretlemelerini istiyor. Bir öğrenci “Oyuncaklarımı kimseyle paylaşmam.” dediğinde Elif Hanım onu düzeltmiyor; “Bu kararı nasıl verdin? Başka hangi seçeneklerin vardı? Bu kararından memnun musun, arkadaşlarına da söyler misin?” diye soruyor. Ders boyunca hiçbir cevabı doğru ya da yanlış diye nitelendirmiyor.

Elif Hanım'ın kullandığı değerler eğitimi yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Değer sıralama, değer çizgisi ve yargılamadan sorulan “seçeneklerin, memnun musun, söyler misin” soruları değer açıklamanın izleridir. A doğru değeri öğretmen söylerdi; B iki değerin çatıştığı bir ikilem ve gerekçe tartışması gerekirdi; D olgu toplama ve kanıtla karar verme gerekirdi.

?Soru çöz

Aşağıdaki öğretmen davranışlarından hangisi telkin yaklaşımına örnek değildir?

✓ A. Olgu toplayıp kanıtla gerekçeli karar verdirmek değer analizidir; öğretmen doğruyu söylemiyor. B öğüt, C pekiştirme, D model olmadır; üçü de doğru kabul edilen değeri doğrudan aktaran telkinin araçlarıdır.
TEKNİK · DEĞERLER EĞİTİMİ

Değerleri sınıfta yaşatmak: değer açıklama basamakları, ikilem tartışması ve Erdem-Değer-Eylem

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇocuk edebiyatı nedir? Çocuğa görelik ilkesi ne demektir?Bağlantılı konudan (Çocuk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çocuk edebiyatı, okul öncesinden ergenliğe uzanan dönemde çocuğun gelişim düzeyine, ilgi ve ihtiyaçlarına uygun, estetik değeri olan sözlü ve yazılı ürünlerin bütünüdür. Temel ilkesi çocuğa göreliktir: konu, dil, kurgu, resim ve kitabın biçimi çocuğun anlama ve duyma gücüne göre seçilir. Çocuğa görelik, metni sevimlileştirmek ya da öğütle doldurmak demek değildir.

Çocuk edebiyatı ve çocuğa görelik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Değer açıklama yaklaşımının aşamaları nelerdir? Ahlaki ikilem tartışması sınıfta nasıl yürütülür?

Kısa cevap: Değer açıklamada üç süreç vardır: seçme (özgürce, seçenekler arasından, sonuçları düşünerek), değer verme (seçimden memnun olma ve onu açıkça savunma) ve davranma (seçime göre davranma, bunu tekrarlama). Ahlaki ikilem tartışmasında öğretmen çocuğun dünyasından bir çatışma sunar, öğrenci tutum alır, gerekçeler tartışılır. TYMM ise değeri eylemle gözlenebilen davranış olarak ele alır.

Bu konunun sonunda: değer açıklamanın basamaklarını bir öğrencinin davranışında sıralayabilir, ikilem tartışmasındaki gerekçenin düzeyini tanıyabilirsin.

Değer çizgisinin önünde bekleyen bir öğrenci: “Öğretmenim, doğru cevap hangisi?” Öğretmen gülümsüyor: “Burada doğru cevap yok, senin cevabın var.”

Raths, Harmin ve Simon'a göre bir tercih ancak yedi ölçütü karşılarsa değer olur. Önce seçme: özgürce, seçenekler arasından ve sonuçlarını düşünerek. Sonra değer verme: seçimden memnun olma ve onu başkalarının önünde açıkça savunma. En son davranma: seçime göre hareket etme ve bunu yaşamda tekrarlama. Söylenip yapılmayan tercih henüz değer değildir.

Sınıftaki araçlar: değer sıralama (önem verilenleri sıraya koyma), değer çizgisi (iki uç arasında yer işaretleme) ve açıklayıcı yanıt (öğrencinin sözüne yargılamadan, düşündüren kısa bir soruyla karşılık verme: “Bunu ne zamandır düşünüyorsun?”).

Ahlaki ikilem tartışması

Kohlberg'in gelenek öncesi, geleneksel ve gelenek sonrası düzeylerinin ayrıntısı Eğitim Bilimleri (AGS) serisindeki Kişilik ve ahlak gelişimi sayfasında anlatılır. Sınıf öğretmeni için özü şudur: ilkokul çocuğunun gerekçesi çoğunlukla ceza, ödül ve karşılıklı çıkara dayanır (gelenek öncesi); bir kısmı “iyi çocuk olma” ve kurala uyma gerekçesine geçer (geleneksel). İkilem tartışması dört adımda yürür: ikilemi sunma, tutum alma, gerekçeleri küçük grupta tartışma, yeniden düşünme. Çocuk kendi gerekçesinden bir üst evredeki bir gerekçeyle karşılaştığında gelişir; iki-üç evre yukarıdaki gerekçe ona bir şey ifade etmez.

Öğretmen: “Ece, en yakın arkadaşının sınavda kopya çektiğini gördü. Söylerse arkadaşlıkları bozulacak, söylemezse haksızlık olacak. Ece ne yapmalı?”
Kaan: “Söylemeli, yoksa kendisi de ceza alır.”
Zeynep: “Söylemeli, çünkü herkes aynı kurala uymazsa sınıfta düzen kalmaz.”

Sınıftan · ahlaki ikilem tartışması (örnek)

İki öğrenci aynı kararı veriyor, gerekçeleri farklı: Kaan cezadan kaçınıyor, Zeynep kuralı ve düzeni koruyor. Öğretmen kararı değil, gerekçeyi tartıştırır. İkilem de çocuğun yaşantısından seçilir: bozulan top, paylaşılmayan oyuncak, söylenmeyen kırık vazo.

TYMM: Erdem-Değer-Eylem

TYMM değeri, kişiyi erdeme ulaştıran ve eylemleriyle gözlenebilen bir tutum olarak tanımlar. Programda adalet, aile bütünlüğü, çalışkanlık, dostluk, dürüstlük, merhamet, saygı, sevgi, sorumluluk, vatanseverlik, yardımseverlik gibi yirmi değer yer alır. Değerin hangi etkinlikte işlendiği öğrenme-öğretme uygulamalarında kodla gösterilir (D14.1 gibi); değer ayrı bir ders olarak değil, etkinliğin içinde ve öğretmenin tutarlı davranışıyla öğretilir.

Akılda kalsın: Değer açıklama: seç, sev, savun, yap, yine yap. İkilemde not verilmez, gerekçe tartışılır; hedef bir üst basamak.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin ya da öğretmenin davranışları verilir; değer açıklamanın hangi basamağı olduğu ya da hangi davranışların yaklaşıma uyduğu sorulur. İkilem kesitinde öğrencinin gerekçesinin düzeyi istenebilir.

TuzakDeğer açıklamada öğretmenin sonunda “doğru” cevabı söylemesini uygun saymaktır; yaklaşım yargısızdır.

↕Sıralama Aras'ın kararı değere dönüşüyor

  1. Sınıfta “Ben harçlığımla kitap biriktiriyorum.” diyerek kararını arkadaşlarına anlatıyor
  2. Harçlığıyla kitap almak ile arkadaşlarıyla dondurma yemek arasında, ikisinin sonucunu da düşünerek kitabı seçiyor
  3. Sonraki aylarda da harçlığının bir kısmını kitaba ayırmayı sürdürüyor
  4. Kararından mutlu olduğunu, vazgeçmeyi düşünmediğini söylüyor

?Soru çöz

Bir öğretmen değer açıklama yaklaşımını uygulamak istiyor. Aşağıdaki davranışlarından hangileri bu yaklaşıma uygundur?

I. Öğrencinin seçimini “Bu yanlış bir karar, doğrusu paylaşmaktır.” diyerek düzeltmek
II. “Bu kararı verirken başka hangi seçenekleri düşündün?” diye sormak
III. Öğrencilerden önem verdikleri şeyleri sıralamalarını istemek

✓ D. Seçenekleri sorgulatan açıklayıcı soru (II) ve değer sıralama (III) değer açıklamanın araçlarıdır. I öğrencinin değerini yargılayıp doğruyu söylüyor; bu telkindir, bu yüzden I'i içeren A, B ve C yanlıştır.
YÖNTEM · HAYAT BİLGİSİ

Etkinlikle öğretim: gezi-gözlem, oyun, performans görevi ve güvenlik konuları

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFen derslerinde laboratuvar güvenliği için nelere dikkat edilir? Okul dışı öğrenme etkinliği nasıl planlanır?Bağlantılı konudan (İlkokulda fen bilimleri öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlkokul fen deneyleri güvenli ve gündelik malzemeyle yapılır; öğrenci deney malzemesini tatmaz, bilinmeyen maddeyi doğrudan koklamaz, ısı ve camla öğretmen gözetiminde çalışır, elektrik deneylerini yalnız pille yapar. Okul dışı öğrenme (bilim merkezi, müze, planetaryum, botanik bahçesi, doğal alan) öncesi, sırası ve sonrası planlanan bir derstir; gezinti değildir.

Laboratuvar güvenliği ve okul dışı öğrenme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hayat bilgisinde gezi-gözlem nasıl planlanır? Trafik, kişisel güvenlik ve afet konuları nasıl öğretilir?

Kısa cevap: Gezi-gözlem üç aşamada planlanır: öncesinde amaç, ön ziyaret, izin ve gözlem formu; sırasında yönlendirici sorularla gözlem ve not; sonrasında tartışma, ürün ve değerlendirme. Oyun, drama, proje ve performans görevi dersin asıl araçlarıdır. Trafik, kişisel güvenlik ve afet konuları korkutmadan, canlandırılıp prova edilerek davranışa dönüştürülür.

Bu konunun sonunda: bir gezi planında eksik aşamayı bulabilir, güvenlik konusundaki bir öğrenci yanılgısına uygun müdahaleyi seçebilir, ölçme aracını duruma göre eşleyebilirsin.

Okul bahçesinde ikinci sınıflar, ellerinde gözlem formu, aynı ağacın yapraklarını eylülden beri her ay sayıyor.

Okul dışı öğrenmenin öncesi, sırası ve sonrası olarak planlandığını İlkokulda fen bilimleri öğretimi sayfasında gördük. Hayat bilgisi bu planı en sık kullanan derstir, çünkü yakın çevre dersin kendisidir. Gezinin yeri uzak olmak zorunda değildir: okul bahçesi, mahalle, muhtarlık, fırın, itfaiye, park, müze.

  • Öncesi: Amacı öğrenme çıktısına bağlama, yeri önceden görme, veli izni ve okul yönetiminin onayı, ulaşım ve güvenlik, kurallar; öğrenciye bir görev ve gözlem formu.
  • Sırası: Yönlendirici sorularla gözlem (“Fırında kaç kişi çalışıyor, her biri ne yapıyor?”), not alma, çizim, çalışanlara soru sorma.
  • Sonrası: Gözlemlerin paylaşılması ve tartışılması, ürün (poster, sınıf kitabı, kroki, teşekkür mektubu), değerlendirme.

Oyun bu yaşta hem amaç hem araçtır; programda oyunseverlik bir eğilim olarak geçer. Canlandırma ve rol oynamanın aşamalarını Eğitimde drama ve oyun sayfasında göreceğiz. Program her öğrenme alanında en az bir sınıf içi performans görevi verilmesini esas alır (trafik afişi, aile görev çizelgesi, kukla ile kendini tanıtma); ürün dereceli puanlama anahtarıyla, sosyal-duygusal davranışlar gözlem formu, anekdot kaydı ve kontrol listesiyle değerlendirilir.

Güvenlik konuları

Trafik, kişisel alan, çevrim içi güvenlik, acil durum ve afette hedef bilgi değil davranıştır. Üç ilke: korkutmadan anlatma (felaket görüntüsü yerine ne yapılacağı), prova etme (yaya geçidinde karşıya geçme, 112'yi arama, çök-kapan-tutun tatbikatı) ve gerçek duruma bağlama (okulun tahliye planı, okulun önündeki geçit). Kişisel güvenlikte çocuğa “hayır de, uzaklaş, güvendiğin bir yetişkine anlat” sırası ve sürprizin saklanabileceği ama rahatsız eden sırrın saklanmayacağı öğretilir.

Akılda kalsın: Plansız gezi gezintidir; provası yapılmayan güvenlik bilgisi tehlike anında unutulur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir gezi planı ya da güvenlik dersi anlatılır; göz ardı edilen aşama ya da ilke sorulur. Öğrencinin bir yanılgısı verilip en uygun öğretmen müdahalesi de istenebilir.

TuzakGezi sonrasını serbest sohbet sanmak ve güvenlik eğitiminde korkutmayı etkili saymaktır.

Hepsi bir arada: hayat bilgisi öğretimi
KonuÇekirdekSık yanılgı
Dersin doğasıDisiplinler arası; yakından uzağa; yaşam temelli; somuttan soyuta; sarmalYakından uzağa yalnız coğrafi uzaklıktır
Program6 öğrenme alanı her sınıfta; haftada 4 / 4 / 3 saat; kod ders.sınıf.alan.sıraSağlık ve güvenlik ayrı alanlardır
YaşantıTemel kabuller → ön değerlendirme → köprü kurma → uygulama → farklılaştırmaHızlı öğrenene verilen görev destekleme
BileşenlerBeceri yapabilmek, eğilim istemek, değer önem vermekSorumluluk yalnız değerdir
YaklaşımlarTelkin söyler, değer açıklama sorar, ahlaki muhakeme tartıştırır, değer analizi araştırtır, eylem öğrenme yaptırır“Ne yapardın?” geçen her vaka değer açıklamadır
Sınıfta değerSeç, değer ver, davran; ikilemde gerekçe; değer eylemle gözlenirDeğer açıklamada öğretmen sonunda doğruyu söyler
Etkinlik, güvenlikGezi öncesi-sırası-sonrası; performans görevi; prova ederek güvenlikKorkutmak güvenliği öğretir
  • □ Bir ders planında göz ardı edilen ilkeyi bulabiliyorum.
  • □ Bir etkinliği doğru öğrenme alanıyla eşleyebiliyorum.
  • □ Ön değerlendirme, köprü kurma ve zenginleştirmeyi ayırt edebiliyorum.
  • □ Beceri, eğilim ve değeri birbirinden ayırt edebiliyorum.
  • □ Bir vakadaki değerler eğitimi yaklaşımını karar ağacıyla bulabiliyorum.
  • □ Değer açıklamanın basamaklarını bir davranışta sıralayabiliyorum.
  • □ Gezi planındaki eksik aşamayı ve güvenlik dersindeki hatalı müdahaleyi görebiliyorum.

?Soru çöz

Kişisel güvenlik dersinde bir öğrenci şöyle diyor: “Tanımadığım biri adımı söyler ve annemin arkadaşı olduğunu söylerse onunla gidebilirim, çünkü beni tanıyor demektir.”

Öğretmenin bu yanılgıya en uygun müdahalesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yanılgının kaynağı (adını bilmek = tanımak) konuşulur ve doğru davranış prova edilerek kalıcılaştırılır. A korkutmaya dayanır, davranış kazandırmaz; B okulun öğretim görevini aileye devreder; D ezberdir ve gerçekçi değildir, çocuk yardım için de yabancıyla konuşmak zorunda kalabilir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → ölçme aracı

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir öğrenci, “Avrupa'daki gibi bizim nehirlerimizde de büyük yük gemileri çalışır.” diyor.

Öğretmenin bu yanılgıyı düzeltmek için yapacağı en uygun açıklama hangisidir?

✓ A. Eğim akışı hızlandırır, düzensiz rejim suyu mevsime göre azaltıp çoğaltır; ikisi birlikte gemi taşımacılığını engeller. B hızı tersine çevirir; C rejimin düzensizliğini yok sayar; D yanlış genellemedir, akarsuların çoğu denize ulaşır.Kaynak: Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği · Yer şekilleri, akarsular ve göller

?Soru 2

“Aile tarihim” çalışmasında öğrencilerin getirdiği öykülerden üçü şöyle:

I. Elif'in dedesi 1960'larda işçi olarak Almanya'ya gitmiş ve orada yaşamış.
II. Kerem'in ailesi her ağustos fındık toplamak için Ordu'ya gidip ekimde dönüyor.
III. Zeynep'in ailesi 1990'larda iş bulmak için Erzurum'daki köyünden Bursa'ya yerleşmiş.

Bu öykülerden hangileri iç göç örneğidir?

✓ C. II mevsimlik, III sürekli göçtür; ikisi de ülke sınırları içinde kalır. A ve D'deki I sınırı aştığı için dış göçtür; B, geri dönülse de ülke içinde kalan mevsimlik hareketi (II) dışarıda bırakır.Kaynak: Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği · Nüfus ve göç

?Soru 3

Bir öğretmen “Bilim nasıl çalışır?” tartışması için tahtaya şu ifadeleri yazıyor:

I. Bilim insanları yeni kanıt bulunca eski bir açıklamayı değiştirebilir.
II. Her bilimsel araştırma aynı basamakları aynı sırayla izler.
III. Bilim insanları açıklama üretirken hayal gücünü kullanmaz, yalnız gözleme dayanır.

Bu ifadelerden hangileri bilimin doğasına uygundur?

✓ A. Bilimsel bilgi yeni kanıtla değişebilir (I). II yanlıştır: program, her araştırmanın aynı basamakları aynı sırayla izlemediğini vurgular. III de yanlıştır: bilim gözlemin yanında hayal gücü ve yaratıcılık içerir. B ve D yanlış olan III'ü, C ve D yanlış olan II'yi içerir.Kaynak: İlkokulda fen bilimleri öğretimi · Fen programı ve bilimin doğası

?Soru 4

Öğrencileri “Pilden çıkan elektrik tek kabloyla ampule gider, orada harcanır.” diye düşünen öğretmen önce tek kabloyla devre kurduruyor; ampul yanmayınca kapalı devreyi gösteriyor. Son olarak öğrencilerden bozuk bir el fenerini yeni öğrendikleri kapalı devre fikriyle onarmalarını istiyor.

El fenerini onarma görevi, Posner ve arkadaşlarının hangi koşulunu sağlamaya yöneliktir?

✓ D. Yeni fikri yeni bir sorunu çözmekte kullandırmak, onun işe yaradığını gösterir. A tek kablonun yanlışlığını yaşatan ilk adımdır; B kapalı devrenin sade biçimde gösterilmesidir; C yeni fikrin öğrencinin bildikleriyle uyuşması, burada onarım görevinin asıl amacı değildir.Kaynak: İlkokulda fen bilimleri öğretimi · Kavram yanılgıları ve kavramsal değişim

?Soru 5

Bir öğretmen, ortak miras ögelerini işlerken çarşıdaki esnaf geleneklerinin kökü olan ahiliği anlatıyor.

Aşağıdakilerden hangisi ahiliğin işlevlerinden biri değildir?

✓ D. Vergi gelirini asker beslemeye bağlayan düzen Selçuklu'da ikta, Osmanlı'da tımardır, ahilik değil. A, B ve C ahiliğin asıl işlevleridir (denetim, meslek eğitimi, dayanışma); bu yüzden “değildir” sorusunun cevabı olamaz.Kaynak: Türk tarihi ve kültürü · Türkiye Selçukluları ve Anadolu'da Türk kültürü

?Soru 6

Bir öğretmen, tanıtacağı Atatürk ilkesi için tahtaya şu ipuçlarını yazıyor:

• Eski kurumların yerine çağdaş kurumların konmasını ister.
• Yapılan değişikliklerin korunmasını ve geliştirilmesini esas alır.
• Öteki ilkeleri koruyan, en dinamik ilke olarak görülür.

Öğretmenin tanıttığı ilke aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Eskinin yerine çağdaşı koymak ve yapılanı korumak inkılapçılıktır. A egemenliğin millette olması ve seçimdir; B birleştirici millî bağdır; D ekonomide devletin yatırımcı rolüdür, kurumları korumakla ilgili değildir.Kaynak: Türk tarihi ve kültürü · Atatürk ilkeleri ve inkılaplar

?Soru 7

Bir öğretmenin fen köşesine astığı kurallardan hangisi güvenlik açısından uygun değildir?

✓ C. Deney malzemesi, hele lügol değmiş besin, asla tadılmaz. A, B ve D doğru güvenlik kurallarıdır: tüp ağzı boş yöne, koku yelpazeyle, devre pille.Kaynak: İlkokulda fen bilimleri öğretimi · Laboratuvar güvenliği ve okul dışı öğrenme

?Soru 8

Bir öğretmen, hazırladığı çalışma kâğıdına Karahanlılarla ilgili şu ifadeleri yazıyor:

I. İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devletidir.
II. Resmî dil olarak Türkçeyi kullanmıştır.
III. Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı bu devletten çıkmıştır.

Bu ifadelerden hangileri doğrudur?

✓ C. Karahanlılar İslamiyet'i resmî din yapan ilk Türk devletidir ve Türkçeyi resmî dil olarak korumuştur. A doğru olan II'yi dışarıda bırakır; B ve D'deki III Gazneli Mahmut'a aittir, Karahanlılara değil.Kaynak: Türk tarihi ve kültürü · İlk Türk-İslam devletleri ve eserleri

?Soru 9

Bir öğretmen, bir bölgenin iklimini şu ipuçlarıyla tanıtıyor:

• Yazlar sıcak ve kurak geçer.
• Yağışın büyük kısmı kışın, yağmur olarak düşer.
• Kıyıda defne, zakkum ve mersin gibi her mevsim yeşil çalılar yaygındır.

Öğretmenin tanıttığı iklim aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Yaz kuraklığı, kış yağışı ve maki Akdeniz ikliminin üç imzasıdır. A her mevsim yağışlıdır, bitki örtüsü ormandır; C ve D'de kışlar soğuk ve karlıdır, bitki örtüsü maki değil bozkır ve çayırdır.Kaynak: Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği · İklim tipleri ve bitki örtüsü

?Soru 10

Bir öğretmen öğrencilerin şu gözlem ve bilgilerini tahtaya yazıyor:

I. Okul bahçesindeki direğin öğle gölgesi yıl boyunca kuzeye düşer.
II. Iğdır'da Güneş, Gökçeada'dan yaklaşık 76 dakika önce doğar.
III. Karadeniz kıyısında yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkı İç Anadolu'dakinden azdır.

Bunlardan hangileri Türkiye'nin matematik konumunun sonucudur?

✓ C. Kuzeye düşen öğle gölgesi Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olmanın, 76 dakikalık fark 19 meridyenlik boylam aralığının sonucudur. A doğru olan II'yi dışarıda bırakır; B ve D'deki III denize yakınlığa bağlıdır, yani özel konumun sonucudur.Kaynak: Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği · Matematik (mutlak) konum ve sonuçları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sınıf Öğretmenliği ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →