Fen bilimleri programı: 3. sınıfta başlayan ders, beceriler ve bilimin doğası
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİlkokul matematik programının temaları ve alan becerileri nelerdir? Matematik dersi nasıl planlanır?Bağlantılı konudan (İlkokulda matematik öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
TYMM İlkokul Matematik programı 1–4. sınıflarda haftada 5 ders saatidir ve dört temadan oluşur: Sayılar ve Nicelikler, İşlemlerden Cebirsel Düşünmeye, Nesnelerin Geometrisi, Veriye Dayalı Araştırma (4. sınıfta olasılıkla birlikte). Beş alan becerisi hedeflenir. Her tema temel kabuller, ön değerlendirme ve köprü kurmayla açılır; öğretim eylemselden imgesele, oradan sembolik düzeye ilerler.
İlkokul fen bilimleri programının yapısı nasıldır? Bilimin doğası nedir, ilkokulda nasıl öğretilir?
Kısa cevap: Fen bilimleri dersi 3. sınıfta başlar. TYMM programında 3. ve 4. sınıfta haftada 3 ders saati ve sekizer ünite vardır; her yıl bilimin doğasını işleyen bir üniteyle açılır. Program alan becerileri, kavramsal beceriler ve eğilimler üzerine kuruludur. Bilimin doğası, bilimsel bilginin kanıta dayandığını, değişebileceğini ve yaratıcılık içerdiğini kavramaktır.
Bu konunun sonunda: programın yapı taşlarını sayabilir, bilimin doğasına aykırı bir öğrenci düşüncesini tanıyabilir, bir örneği alan becerisi, eğilim ya da değer diye ayırt edebilirsin.
İlk fen dersinde öğretmen “Bir bilim insanı çizin.” diyor; kâğıtların çoğunda beyaz önlüklü, gözlüklü, saçları dağınık bir adam var.
Çizimler kalıp düşünceyi açığa çıkarır. Programın iki yılı da bu yüzden bilimin doğasıyla başlar: 3. sınıfın “Bilimsel Keşif Yolculuğu” ünitesi bilimsel bilgiye ulaşma yollarını ve bilim insanlarının ortak özelliklerini, 4. sınıfın “Bilime Yolculuk” ünitesi bilimin özelliklerini ve bilgi kaynağının güvenilirliğini işler. Vurgulanan özellikler: bilim kanıta dayanır, bilimsel bilgi yeni kanıtla değişebilir, hayal gücü ve yaratıcılık içerir; araştırmalar hep aynı basamakları aynı sırayla izlemez.
Programın yapı taşları
Bileşen
Örnekler
Alan becerileri (fene özgü)
Bilimsel gözlem, sınıflandırma, deney yapma, model oluşturma, kanıt kullanma, bilimsel sorgulama
Her ünite temel kabul, ön değerlendirme ve köprü kurmayla açılır (İlkokulda matematik öğretimi sayfasında gördük); ölçme süreç odaklıdır, her ünitede en az bir performans görevi dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir.
Akılda kalsın: Program bir bilgi listesi değil, bilim yapma alışkanlığıdır: beceri, eğilim, değer. Bilimin doğası üç sözcükte: kanıt, değişebilirlik, yaratıcılık.
Sınavda
Nasıl sorulurBir öğrenci ya da öğretmen ifadesi verilir; bilimin doğasına uygun olup olmadığı ya da programın hangi bileşenine örnek olduğu sorulur.
Tuzak“bilimsel bilgi kesindir, değişmez” ifadesidir.
Sınavda işaretleTYMM “bilimsel süreç becerileri” yerine “alan becerileri” der; içerik büyük ölçüde örtüşür.
?Soru çöz
Bir öğretmen “Bilim nasıl çalışır?” tartışması için tahtaya şu ifadeleri yazıyor:
I. Bilim insanları yeni kanıt bulunca eski bir açıklamayı değiştirebilir. II. Her bilimsel araştırma aynı basamakları aynı sırayla izler. III. Bilim insanları açıklama üretirken hayal gücünü kullanmaz, yalnız gözleme dayanır.
Bu ifadelerden hangileri bilimin doğasına uygundur?
✓ A. Bilimsel bilgi yeni kanıtla değişebilir (I). II yanlıştır: program, her araştırmanın aynı basamakları aynı sırayla izlemediğini vurgular. III de yanlıştır: bilim gözlemin yanında hayal gücü ve yaratıcılık içerir. B ve D yanlış olan III'ü, C ve D yanlış olan II'yi içerir.
⇄Bilgi eşleştirme örnek → program bileşeni
BECERİ · BİLİMSEL SÜREÇ
Bilimsel süreç becerileri: gözlem, çıkarım, tahmin ve ötesi
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKuvvetin etkileri nelerdir? Mıknatıs hangi maddeleri çeker, kutupları nasıl etkileşir?Bağlantılı konudan (Fiziksel olaylar ve madde). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kuvvet itme ya da çekmedir; bir varlığı harekete geçirebilir, durdurabilir, hızlandırıp yavaşlatabilir, yönünü ve şeklini değiştirebilir. Bazı kuvvetler temas ister (itme, sürtünme), bazıları uzaktan etki eder (mıknatıs, yer çekimi). Mıknatısın iki kutbu vardır: aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar çeker. Demir, nikel ve kobalt çekilir; her metal çekilmez.
Bilimsel süreç becerileri nelerdir? Gözlem, çıkarım ve tahmin arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Bilimsel süreç becerileri, bilgi üretirken kullanılan düşünme ve uygulama becerileridir. Temel beceriler gözlem, sınıflama, ölçme, tahmin, çıkarım ve iletişimdir; bütünleştirici beceriler değişkenleri belirleme ve kontrol etme, hipotez kurma, deney yapma, verileri yorumlama ve model oluşturmadır. İlkokulda temel beceriler ağırlıktadır: gözlem duyulardan gelir, çıkarım onu yorumlar, tahmin henüz olmamışı öngörür.
Bu konunun sonunda: bir öğrenci cümlesini gözlem, çıkarım ya da tahmin diye adlandırabilir, temel beceriyi bütünleştirici beceriden ayırt edebilirsin.
Tabaktaki buza bakan öğrenci üç cümle kuruyor: “Tabakta su birikmiş.” “Oda sıcak olduğu için eriyor.” “Kalorifere koysak daha çabuk erir.”
Üç cümle üç ayrı beceridir. Gözlem duyularla doğrudan alınan bilgidir (tabaktaki su). Çıkarım gözlemi açıklayan yorumdur (sıcaklık eritiyor); yanlış olabilir, yeni gözlemle sınanır. Tahmin, gözleme ya da veriye dayanarak henüz olmamış bir sonucu öngörmektir; dayanaksız tahmin yalnızca “atmak”tır. Sınıflama ortak özelliğe göre gruplamak, ölçme bir niceliği birimle sayıya dökmek, iletişim sonucu tablo, grafik ya da sözle paylaşmaktır.
“Tabakta su var” gözlem, “sıcak eritiyor” çıkarım, “kaloriferde daha çabuk erir” tahmindir.Görsel: Sınav Defteri
Bütünleştirici beceriler bu temelin üstüne kurulur ve bir deneyde birlikte kullanılır. Fiziksel olaylar ve madde sayfasında gördüğümüz “önce tahmin et, mıknatısla dene, karşılaştır” etkinliği bu becerilerin sınıftaki hâlidir.
Sınıfta
TYMM bu becerileri alan becerisi olarak ünitelere dağıtır: 3. sınıfta sınıflandırma (canlılar) ve bilimsel gözlem (toprak), 4. sınıfta deney yapma ve hipotez oluşturma (besinler), bilimsel model oluşturma (Dünya'nın yapısı).
Nasıl sorulurBir öğrencinin cümlesi ya da etkinliği verilir; hangi bilimsel süreç becerisinin kullanıldığı sorulur.
TuzakÇıkarımı gözlem sanmaktır: “Bitki susuz kaldığı için soldu.” gözlem değil, çıkarımdır. İkinci tuzak, tahmini hipotezle karıştırmaktır.
✎Boşluk doldurma vakadaki beceriyi adlandır
Ayşe büyüteçle yaprağın damarlarını inceleyip defterine çizdi: . Ali taşları sert ve yumuşak diye iki kutuya ayırdı: . Elif cetvelle fasulyenin boyunu 6 cm buldu: . Can sabah ıslak toprağı görünce “Gece yağmur yağmış.” dedi: .
Mum deneyinde öğretmen öğrencilerin söylediklerini not alıyor:
I. “Mumun alevi sarı ve titrek.” II. “Mum kısaldığına göre eriyen kısmı yanıyor olmalı.” III. “Üstüne bardak kapatırsak mum söner.” IV. “Bardağı kapatınca mum söndü; demek ki içerideki havada yanma için gereken bir şey bitti.”
Bu ifadelerden hangileri çıkarımdır?
✓ D. II ve IV gözlemi açıklayan yorumlardır. A ve B'deki I doğrudan duyularla alınan gözlemdir; B ve C'deki III henüz yapılmamış bir denemenin sonucunu öngören tahmindir.
BECERİ · DENEY
Deney: bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişken
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBesinlerin içerikleri nelerdir ve ne işe yarar? Besinlerde yağ, nişasta ve su nasıl tespit edilir?Bağlantılı konudan (Canlılar, Dünya ve evren). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Besinler karbohidrat, protein, yağ, vitamin, mineral ve su içerir. Karbohidrat ve yağ başlıca enerji kaynağıdır; protein büyüme ve onarımın yapı malzemesidir; vitamin ve mineraller düzenli çalışmayı ve hastalıklara direnci destekler; su bütün işlevlerin ortamıdır. Sağlıklı beslenme tek bir “mükemmel” besinle değil, çeşitlilik ve dengeyle sağlanır.
Bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişken nedir? Hipotez ile tahmin arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Deneyde araştırmacının bilerek değiştirdiği etken bağımsız değişken, bu değişime bağlı olarak ölçülen sonuç bağımlı değişken, sonucu etkileyebileceği için sabit tutulan etkenler kontrol edilen değişkenlerdir. Hipotez, bağımsız ve bağımlı değişken arasındaki ilişki hakkında sınanabilir bir önermedir. Adil bir deneyde aynı anda yalnız bir etken değiştirilir.
Bu konunun sonunda: bir düzenekte üç değişkeni adlandırabilir, sınanabilir bir hipotez yazabilir, adil olmayan bir deneyin kusurunu gösterebilirsin.
“Hangi örtü buzu daha uzun süre korur?” sorusu için öğrenciler özdeş buzları yün, folyo ve gazeteyle sarıyor; birini açıkta bırakıyor.
Burada bağımsız değişken örtünün türü, bağımlı değişken buzun erime süresidir. Buzun büyüklüğü, oda sıcaklığı ve örtünün kat sayısı kontrol edilen değişkenlerdir. Açıkta bırakılan buz, karşılaştırma ölçütü olan kontrol grubudur. Hipotez şöyle yazılabilir: “Yünle sarılan buz, folyoyla sarılandan daha geç erir.” Tahmin bir sonucu öngörür; hipotez değişkenler arasındaki ilişkiyi sınanabilir biçimde ileri sürer.
Üç değişkeni tek soruyla ayır
Değişken
Kendine sor
Buz deneyinde
Bağımsız
Neyi bilerek değiştiriyorum?
Örtünün türü
Bağımlı
Neyi ölçüyorum?
Erime süresi
Kontrol edilen
Neyi aynı tutuyorum?
Buz büyüklüğü, oda sıcaklığı, kat sayısı
Sınıfta
4. sınıfın “Sağlıklı Besleniyorum” ünitesi deney tasarlamayı ve hipotez oluşturmayı, “Maddenin Değişimi” ünitesi ısı etkisiyle değişime yönelik deney yapmayı öğrenme çıktısı olarak verir; Canlılar, Dünya ve evren sayfasında gördüğümüz besin testleri bunun örneğidir. Deney notları V diyagramıyla tutulabilir.
Akılda kalsın:Değiştir → bağımsız, ölç → bağımlı, sabit tut → kontrol. Aynı anda iki şey değişirse sonucun hangisinden geldiği bilinemez.
Sınavda
Nasıl sorulurBir sınıf deneyinin aşamaları verilir; bağımlı, bağımsız ya da kontrol edilen değişken, sınanan hipotez ya da deneyin kusuru sorulur.
TuzakSabit tutulan bir etkeni bağımsız değişken sanmaktır. İkinci tuzak, iki etkeni birlikte değiştiren düzeneği geçerli saymaktır.
?Soru çöz
Murat Öğretmen 4. sınıf öğrencileriyle kâğıt helikopter yapıyor. Öğrenciler aynı kâğıttan, gövde uzunlukları ve ağırlıkları eşit, yalnız kanat uzunlukları 4, 6, 8 ve 10 cm olan dört helikopter hazırlıyor. Helikopterlerin her biri rüzgârsız koridorda aynı merdiven basamağından, aynı öğrenci tarafından bırakılıyor; yere düşme süresi kronometreyle üç kez ölçülüyor ve ortalaması tabloya yazılıyor. Deneyden önce Zeynep, “Kanat uzadıkça helikopter havada daha uzun kalır.” diyor. Öğretmen bu cümleyi tahtaya yazıp “Deneyimiz bunu sınayacak.” diye ekliyor. Gruplar sonuçları sütun grafiğine dökmeye hazırlanıyor.
Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ A. Bilerek değiştirilen kanat uzunluğu, ölçülen düşme süresi, sabit tutulan basamak yüksekliğidir. B değişkenlerin yerini ters çevirir; C sabit tutulan bir etkeni bağımsız sanır; D, deneyden önce ileri sürülen ve değişkenler arası ilişkiyi sınanabilir biçimde söyleyen cümlenin hipotez olduğunu göz ardı eder.
✎Boşluk doldurma vakadaki değişkeni adlandır
Bir grup “Tuz suyun donmasını geciktirir mi?” sorusu için eşit su konan iki kaptan birine tuz ekleyip ikisini aynı anda dondurucuya koyuyor ve donma süresini ölçüyor. Tuz eklenip eklenmemesi değişken, donma süresi değişken, su miktarı ise değişkendir. Tuz eklenmeyen kap grubudur.
bağımsız · bağımlı · kontrol edilen · kontrol · deney
YAKLAŞIM · SORGULAMA
Sorgulamaya dayalı öğretim: soruyu, yöntemi ve sonucu kim belirliyor?
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Sorgulamaya dayalı öğretim nedir? Onaylayıcı, yapılandırılmış, rehberli ve açık sorgulama arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Sorgulamaya dayalı öğretimde öğrenci bir soruya kanıt toplayarak cevap arar, açıklamasını kanıta dayandırır ve paylaşır. Düzeyler, sorunun, yöntemin ve sonucun kim tarafından belirlendiğine göre ayrılır: onaylayıcı, yapılandırılmış, rehberli ve açık sorgulama. Öğretmen düzeyi öğrencinin deneyimine göre adım adım yükseltir; açık sorgulamada soruyu da öğrenci kendisi bulur.
Bu konunun sonunda: bir ders kesitinde sorgulama düzeyini belirleyebilir, düzeyi öğrencinin hazırbulunuşluğuna göre seçmenin gerekçesini söyleyebilirsin.
Aynı soru, iki sınıf: “Hangi maddeler mıknatısa çekilir?” Bir öğretmen sonucu söyleyip doğrulatıyor, öbürü yalnız soruyu veriyor.
Sorgulamanın özü, öğrencinin “Nereden biliyoruz?” sorusuna kanıtla cevap vermesidir. TYMM fen programı bilimsel sorgulama ve mühendislik tasarım temelli bir yaklaşım benimser; probleme dayalı, proje tabanlı, buluş yoluyla ve araştırma-incelemeye dayalı stratejileri önerir. Düzeyleri, öğrenciye bırakılan kararlar ayırır:
Sorgulama düzeyleri: kim karar veriyor?
Düzey
Soru
Yöntem
Sonuç
Onaylayıcı
Öğretmen
Öğretmen
Önceden bilinir, öğrenci doğrular
Yapılandırılmış
Öğretmen
Öğretmen
Öğrenci
Rehberli
Öğretmen
Öğrenci
Öğrenci
Açık
Öğrenci
Öğrenci
Öğrenci
Hiç deney yapmamış bir 3. sınıf öğrencisi açık sorgulamaya doğrudan atılırsa kaybolur; öğretmen yapılandırılmış düzeyden başlar, rehberliği giderek azaltır.
Sınıfta
Mühendislik tasarım süreci bir ihtiyaç için ürün tasarlatır: 4. sınıfın “Sürdürülebilir Yaşam Alanları” ünitesinde öğrencilerin sürdürülebilir bir yaşam alanı modeli kurması bunun örneğidir.
Akılda kalsın: Dört düzey, üç karar: soru, yöntem, sonuç. Öğrenciye bırakılan karar arttıkça düzey yükselir; onaylayıcıda hiçbiri, açıkta hepsi öğrencinindir.
Sınavda
Nasıl sorulurBir ders kesitinde öğretmenin neyi verip neyi öğrenciye bıraktığı anlatılır; sorgulama düzeyi sorulur.
TuzakSoru öğretmenden geldiği için rehberli sorgulamayı elemektir: rehberlide soru öğretmenin, yöntem öğrencinindir.
Sınavda işaretleonaylayıcı sorgulama kaynaklarda “doğrulama” diye de geçer.
?Soru çöz
Bir öğretmenin ders planında şunlar yazıyor:
• Araştırma sorusunu öğretmen veriyor: “Bitkinin büyümesi için ışık gerekli mi?” • Gruplar düzeneklerini kendileri tasarlıyor. • Verileri kendileri toplayıp sonuca kendileri ulaşıyor.
Özellikleri verilen uygulama hangi sorgulama düzeyidir?
✓ C. Soru öğretmenden, yöntem ve sonuç öğrenciden gelir. A'da sonuç önceden bilinir; B'de yöntemi de öğretmen verir; D'de soruyu da öğrenci kendisi belirler.
⇄Bilgi eşleştirme ders kesiti → sorgulama düzeyi
YÖNTEM · 5E
5E öğrenme modeli: girme, keşfetme, açıklama, derinleştirme, değerlendirme
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMaddenin hâlleri ve hâl değişimleri nelerdir? Isı ile sıcaklık arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Fiziksel olaylar ve madde). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kütlesi olan ve yer kaplayan her şey maddedir. Katının şekli ve hacmi belirlidir; sıvının hacmi belirli, şekli kabınındır; gaz bulunduğu kabı doldurur. Isı alan madde erir ya da buharlaşır, ısı veren madde donar ya da yoğuşur. Isı, sıcaktan soğuğa aktarılan enerjidir; sıcaklık ise termometreyle ölçülen değerdir.
5E öğrenme modelinin aşamaları nelerdir? Her aşamada öğretmen ve öğrenci ne yapar?
Kısa cevap: 5E yapılandırmacı bir ders akışıdır: girmede merak uyandırılır ve ön bilgi yoklanır; keşfetmede öğrenci dener ve gözler; açıklamada önce kendi açıklamasını yapar, sonra öğretmen kavramı bilimsel adıyla verir; derinleştirmede bilgi yeni bir duruma aktarılır; değerlendirmede öğrenme kanıtlanır. Kavram keşiften sonra adlandırılır; değerlendirme süreç boyunca da yapılır.
Bu konunun sonunda: bir ders kesitinin hangi 5E aşaması olduğunu söyleyebilir, aşamaları sıraya koyabilir, kavramın erken verildiği hatayı fark edebilirsin.
Öğretmen buzdolabından çıkardığı şişeyi masaya koyuyor; birkaç dakika sonra şişenin dışı damlacıklarla kaplanıyor: “Bu su nereden geldi?”
Kavramın adı ortadaki altın kutuda gelir: önce yaşanır, sonra adlandırılır.Görsel: Sınav Defteri
Girişteki soru girme aşamasıdır: merak uyandırır, çocuğun “şişe terledi” gibi ön fikirlerini ortaya çıkarır. Keşfetmede gruplar kuru ve buzlu bardağı yan yana bekletip gözler; öğretmen cevap vermez, soru sorar. Açıklamada gruplar fikirlerini anlatır, öğretmen yoğuşma kavramını adlandırır ve yanlış açıklamaları kanıtla tartıştırır. Derinleştirmede kışın buğulanan cam aynı kavramla açıklanır; değerlendirmede öğrenci öğrendiğini yeni bir görevde gösterir.
Sınıfta
Girme aşaması, TYMM'nin ünite başındaki ön değerlendirme ve köprü kurmasıyla örtüşür. Model Bybee ve BSCS ekibinin çalışmalarıyla tanınır.
Akılda kalsın:Önce yaşat, sonra adlandır. Girme ve keşfetmede öğretmen anlatmaz, sorar; kavramın adı açıklamada gelir.
Sınavda
Nasıl sorulurBir öğretmenin ders akışı verilir; bir etkinliğin hangi aşama olduğu ya da aşamaların sırası sorulur.
TuzakKeşfetme aşamasında kavramı anlatan öğretmeni doğru saymaktır.
Sınavda işaretlederinleştirme kaynaklarda “genişletme” diye de geçer.
↕Sıralama yoğuşma dersini 5E ile diz
Gruplar fikirlerini paylaşıyor; öğretmen yoğuşma kavramını adlandırıyor.
Öğrenciler bir kavram karikatürüne gerekçeli cevap yazıyor.
Öğretmen buğulanan şişeyi gösterip “Bu su nereden geldi?” diye soruyor.
Öğrenciler kışın camların buğulanmasını aynı kavramla açıklıyor.
Gruplar kuru ve buzlu bardağı yan yana bekletip dış yüzleri gözlüyor.
?Soru çöz
Bir öğretmen gölge dersinde gruplara el feneri ve farklı nesneler dağıtıyor. Gruplar gölgeleri duvara düşürüp feneri yaklaştırıp uzaklaştırıyor, gözlemlerini tabloya yazıyor. Öğretmen yalnızca “Ne fark ettiniz? Neden olmuş olabilir?” diye soruyor, açıklama yapmıyor.
Bu kesit 5E modelinin hangi aşamasıdır?
✓ B. Öğrenciler malzemeyle dener, veri toplar; öğretmen anlatmadan sorularla yönlendirir. A merak uyandırma ve ön bilgi yoklamadır; C'de kavram adlandırılır; D'de öğrenilen yeni bir duruma aktarılır, burada henüz kavram verilmemiştir.
KURAM · KAVRAMSAL DEĞİŞİM
Kavram yanılgıları: nereden gelir, nasıl ortaya çıkarılır, nasıl değişir?
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDünya'nın şekli ve katmanları nelerdir? Gece-gündüz ve mevsimler nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Canlılar, Dünya ve evren). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dünya küreye benzer. Hava küre, su küre ve taş küre iç içedir; canlılar bu üçünün buluştuğu canlı kürede yaşar; içte manto, dış çekirdek ve iç çekirdek bulunur. Dünya ekseni çevresinde yaklaşık 24 saatte döner (gece-gündüz), Güneş çevresinde 365 gün 6 saatte dolanır (yıl). Mevsimler dolanma ve eksen eğikliğinden olur, uzaklıktan değil.
Kavram yanılgılarının kaynakları nelerdir? Posner'in kavramsal değişim koşulları nelerdir, yanılgı hangi araçlarla ortaya çıkarılır?
Kısa cevap: Kavram yanılgısı, bilimsel açıklamayla çelişen ama öğrencinin tutarlı bulup direndiği fikirdir. Gündelik dil, duyusal deneyim, yanlış benzetmeler, medya, hatta ders kitabı kaynak olabilir. Posner ve arkadaşlarına göre kavramsal değişim için öğrenci eski fikrinden hoşnutsuz olmalı; yeni fikir anlaşılır, akla yatkın ve verimli görünmelidir.
Bu konunun sonunda: bir yanılgının kaynağını söyleyebilir, bir müdahalenin hangi Posner koşulunu sağladığını adlandırabilir, yanılgıyı ortaya çıkaracak aracı seçebilirsin.
Bir öğrenci “Kazağım beni ısıtıyor.” diyor; öğretmen bir buzu kazağa sarıp yanına sarılmamış bir buz koymayı öneriyor.
Öğrenci kazağa sarılan buzun daha çabuk eriyeceğini bekler; buz daha geç eriyince eski fikri sarsılır: bu hoşnutsuzluktur. Öğretmen yeni açıklamayı (kazak ısı üretmez, ısı aktarımını yavaşlatır) sade bir dille verirse anlaşılır, öğrencinin deneyimiyle uyuşursa akla yatkın, termos ve kış montunu da açıklıyorsa verimli olur. Yanılgı ezberle değil, çelişki yaşatan ve yeni açıklamayı kullandıran etkinlikle değişir.
Yanılgıyı ortaya çıkaran araçlar
Araç
Nasıl çalışır?
Kavram karikatürü
Bir olay üzerine karakterlerin farklı görüşleri çizilir; öğrenci katıldığı görüşü gerekçelendirir
Tahmin-gözlem-açıklama
Öğrenci önce tahmin eder, sonra gözler, ikisi uyuşmazsa farkı açıklar
Kavram haritası
Kavramlar oklarla ve ilişki sözcükleriyle bağlanır; eksik ya da yanlış bağ görünür
Tanılayıcı dallanmış ağaç
Doğru-yanlış yargılarıyla dallanarak ilerlenir; varılan çıkış yanılgıyı gösterir
Sınıfta
Program ön değerlendirmede tanılayıcı dallanmış ağaç, yapılandırılmış grid ve anlam çözümleme tablosu önerir. Canlılar, Dünya ve evren sayfasında gördüğümüz mevsim ve Ay evresi yanılgıları en dirençli örneklerdendir.
Akılda kalsın: Posner'in dört anahtarı: hoşnut değilim → anlıyorum → mantıklı → işe yarıyor. Önce çatlak, sonra yeni fikir.
Sınavda
Nasıl sorulurBir öğretmenin yanılgıya müdahalesi verilir; hangi Posner koşulunu sağladığı ya da hangi teşhis aracını kullandığı sorulur.
TuzakDoğru bilgiyi doğrudan anlatmayı kavramsal değişim saymaktır.
Sınavda işaretlehoşnutsuzluk “doyumsuzluk”, akla yatkınlık “makullük”, verimlilik “yararlılık” diye de geçer.
?Soru çöz
Öğrencileri “Pilden çıkan elektrik tek kabloyla ampule gider, orada harcanır.” diye düşünen öğretmen önce tek kabloyla devre kurduruyor; ampul yanmayınca kapalı devreyi gösteriyor. Son olarak öğrencilerden bozuk bir el fenerini yeni öğrendikleri kapalı devre fikriyle onarmalarını istiyor.
El fenerini onarma görevi, Posner ve arkadaşlarının hangi koşulunu sağlamaya yöneliktir?
✓ D. Yeni fikri yeni bir sorunu çözmekte kullandırmak, onun işe yaradığını gösterir. A tek kablonun yanlışlığını yaşatan ilk adımdır; B kapalı devrenin sade biçimde gösterilmesidir; C yeni fikrin öğrencinin bildikleriyle uyuşması, burada onarım görevinin asıl amacı değildir.
⇄Bilgi eşleştirme sınıf vakası → araç
YÖNTEM · GÜVENLİK VE OKUL DIŞI
Güvenli deney ve okul dışı öğrenme: laboratuvardan bilim merkezine
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBesin zinciri nedir, üretici ve tüketici kimdir? Canlı çeşitliliği ve sürdürülebilir yaşam ne demektir?Bağlantılı konudan (Canlılar, Dünya ve evren). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Her canlı ihtiyaçlarını karşılayan bir yaşam alanında yaşar. Besin zinciri, besinin üreticiden tüketicilere aktarılma sırasıdır: yeşil bitki üreticidir; otçul, etçil ve hepçil hayvanlar tüketicidir; bakteri ve mantarlar ölü kalıntıları ayrıştırır. Bir halkanın azalması bütün zinciri etkiler. Sürdürülebilir yaşam, kaynakları gelecek kuşaklara da yetecek biçimde kullanmaktır.
Fen derslerinde laboratuvar güvenliği için nelere dikkat edilir? Okul dışı öğrenme etkinliği nasıl planlanır?
Kısa cevap: İlkokul fen deneyleri güvenli ve gündelik malzemeyle yapılır; öğrenci deney malzemesini tatmaz, bilinmeyen maddeyi doğrudan koklamaz, ısı ve camla öğretmen gözetiminde çalışır, elektrik deneylerini yalnız pille yapar. Okul dışı öğrenme (bilim merkezi, müze, planetaryum, botanik bahçesi, doğal alan) öncesi, sırası ve sonrası planlanan bir derstir; gezinti değildir.
Bu konunun sonunda: bir deneydeki güvenlik hatasını görebilir, okul dışı etkinliğin üç aşamasını sıralayabilir, planlamada göz ardı edilen ilkeyi söyleyebilirsin.
Bilim merkezine götürülen sınıf iki saat düzenekten düzeneğe koşturuyor; ertesi gün “Ne öğrendiniz?” sorusunun cevabı “Çok eğlendik.” oluyor.
Sorun gezide değil, plandadır. Okul dışı öğrenme üç aşamada kurulur. Öncesinde öğretmen yeri önceden görür, amacı öğrenme çıktısına bağlar, izni ve güvenliği planlar, öğrencilere bir soru ya da görev verir. Sırasında öğrenciler gözlem formuyla veri toplar. Sonrasında veriler sınıfta tartışılır ve bir ürünle (poster, rapor, sunum) değerlendirilir. Program, okul dışı ortamlar kullanılabilsin diye sürdürülebilirlik ünitelerini bahar aylarına koyar.
Fen deneyinde güvenlik
Durum
Kural
Koku ve tat
Deney malzemesi tadılmaz; koku elle yelpazelenerek alınır
Isıtma
Tüpün ağzı kimseye çevrilmez, uzun saç toplanır, gözlük takılır
Cam ve kesici
Kırık cam elle toplanmaz, öğretmene haber verilir
Elektrik
Devre pille kurulur; prize hiçbir şey sokulmaz
Sınıfta
Bitki yetiştirme, toprak inceleme ve yaşam alanı gözlemi okul bahçesinde yapılabilir. Gezi ve gözlemin ayrıntısını Hayat bilgisi öğretimi sayfasında göreceğiz.
Akılda kalsın:Önce, sırası, sonrası: plansız gezi gezintidir. Fen deneyinde üç yasak: tatmak, doğrudan koklamak, prizle deney.
Sınavda
Nasıl sorulurBir öğretmenin gezi ya da deney planı verilir; göz ardı edilen ilke ya da güvenliğe aykırı davranış sorulur.
TuzakÖğrencilerin eğlenmesini etkinliğin başarı ölçütü saymaktır.
Hepsi bir arada: ilkokulda fen bilimleri öğretimi
Konu
Çekirdek
Sınav tuzağı
Program
Alan becerisi, kavramsal beceri, eğilim; bilimin doğası
□ Bir öğretmen ifadesinin bilimin doğasına uygun olup olmadığını söyleyebiliyorum.
□ Bir öğrenci cümlesini gözlem, çıkarım ya da tahmin diye adlandırabiliyorum.
□ Bir deneyde bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişkeni ayırabiliyorum.
□ Bir ders kesitinin sorgulama düzeyini belirleyebiliyorum.
□ 5E aşamalarını bir ders akışında tanıyıp sıralayabiliyorum.
□ Bir müdahalenin hangi Posner koşulunu sağladığını söyleyebiliyorum.
□ Bir gezi ya da deney planındaki eksik ilkeyi bulabiliyorum.
?Soru çöz
Bir öğretmen, “Canlıların yaşam alanları” konusunda sınıfını botanik bahçesine götürüyor. Velilerden izni almış, servisi ayarlamış, öğrencilere güvenlik kurallarını hatırlatmıştır. Bahçede öğrenciler serbestçe dolaşıyor; dönüşte kimse ne gözlemlediğini anlatamıyor.
Bu öğretmenin planlamada göz ardı ettiği ilke aşağıdakilerden hangisidir?
✓ A. Amaç ve görev verilmeyen öğrenci gezer ama veri toplamaz. B ve C öğretmenin yaptığı hazırlıklardır; D zaten yapılmıştır ve sorun ortamda değil, plandadır.
?Soru çöz
Bir öğretmenin fen köşesine astığı kurallardan hangisi güvenlik açısından uygun değildir?
✓ C. Deney malzemesi, hele lügol değmiş besin, asla tadılmaz. A, B ve D doğru güvenlik kurallarıdır: tüp ağzı boş yöne, koku yelpazeyle, devre pille.
Karma tekrar
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Bir öğretmen pil, ampul ve kablolarla kurduğu devrede iki kablo ucu arasında bir boşluk bırakıyor. Öğrenciler bu boşluğa sırayla şu nesneleri yerleştiriyor:
I. Alüminyum folyo şerit II. Plastik cetvel III. Kurşun kalemin içindeki grafit IV. Çelik makas
Hangi nesneler yerleştirildiğinde ampul yanar?
✓ D. Alüminyum ve çelik metaldir, grafit de elektriği iletir; üçü de yolu tamamlar. Plastik cetvel yalıtkandır. A çelik makası yalıtkan sayar; B ve C plastik cetveli iletken sayar, C ayrıca alüminyumu ve grafiti dışarıda bırakır.Kaynak: Fiziksel olaylar ve madde · Basit elektrik devresi
?Soru 2
I. Ankara'da yaz öğlelerinde Güneş, kış öğlelerine göre gökyüzünde daha yüksekte görünür. II. Türkiye'de yazın gündüzler kıştakinden uzundur. III. Van'da Güneş, İstanbul'dan önce doğar.
Bu gözlemlerden hangileri Dünya'nın kendi ekseni çevresinde dönmesinin sonucudur?
✓ A. Doğudaki ilin Güneş'i önce görmesi Dünya'nın batıdan doğuya dönmesinin sonucudur. I ve II ise eksen eğikliği ile dolanmanın sonucudur: yazın Güneş ışınları daha dik gelir, gündüzler uzar. B iki yanlış öncülü birden seçer; C ve D birer yanlış öncül içerir.Kaynak: Canlılar, Dünya ve evren · Dünya'nın şekli, yapısı ve hareketleri
?Soru 3
Bir sınıf öğretmeni ses konusunda bir doğru-yanlış etkinliği hazırlıyor.
Hazırladığı ifadelerden hangisi yanlıştır?
✓ A. Ses maddesel ortam ister; boşlukta yavaş değil, hiç yayılmaz. B doğrudur, ses katılarda da yayılır; C doğrudur, ışık sesten çok daha hızlıdır; D doğrudur, sesin kaynağı titreşimdir.Kaynak: Fiziksel olaylar ve madde · Ses ve ses kirliliği
Öğretmenin Cem'in bu yanılgısını gidermek için yapabileceği en uygun uygulama aşağıdakilerden hangisidir?
✓ D. Cem eşit işaretini “sonucu yaz” diye okuyor; terazi iki tarafın eşit olması gerektiğini gösterir ve kutunun 6 olduğu bulunur. A ve B yanılgıya dokunmadan işlem tekrarı yaptırır; C anlam kurmadan kural ezberletir, yanılgı başka bir soruda geri gelir.Kaynak: İlkokulda matematik öğretimi · Basamak değeri ve işlem stratejileri
?Soru 5
Bir öğretmen, tanıtacağı canlı grubu için tahtaya şu ipuçlarını yazıyor:
• Besinini kendisi üretmez, üzerinde yaşadığı çürüyen maddeden alır. • Yer değiştirmez. • Nemli dolapta unutulan ekmeğin üstünde kolayca gelişir. • Bazı türleri zehirlidir.
Öğretmenin tarif ettiği canlı grubu aşağıdakilerden hangisidir?
✓ C. Hazır besinle beslenen, yer değiştirmeyen, ekmekte küf olarak gelişen ve zehirli türleri olan grup mantarlardır. A besini kendisi üretmediği bilgisini atlar; B yer değiştirmediğini göz ardı eder; D'deki canlılar gözle görülmez, küf ise çıplak gözle fark edilir.Kaynak: Canlılar, Dünya ve evren · Canlılık özellikleri ve canlı grupları
?Soru 6
Bir öğretmenin sınıfa getirdiği karışımla ilgili şu bilgiler verilmiştir:
• Bileşenleri gözle ayırt edilemiyor, her yerinden alınan örneğin tadı aynı. • Süzgeç kâğıdından geçirildiğinde kâğıtta hiçbir şey kalmıyor. • Bir kapta ısıtılıp suyu uçurulunca kabın dibinde beyaz bir katı kalıyor.
Bu özellikler aşağıdaki karışımlardan hangisine aittir?
✓ B. Tuzlu su homojendir, çözünmüş tuz süzgeçten geçer ve su buharlaşınca beyaz tuz kalır. A heterojendir, çamur süzgeçte kalır; C'de yağ suyun üstünde ayrı bir katman olarak görülür; D'de bileşenler gözle ayırt edilir ve süzgeç yerine elek gerekir.Kaynak: Fiziksel olaylar ve madde · Karışımlar ve ayırma yöntemleri
?Soru 7
Selin Öğretmen, 3. sınıf öğrencileriyle okul bahçesindeki iki alanda gözlem yapıyor. Öğrenciler önce biçilmiş çimenlikte bir metrekarelik bir yeri iple çevirip canlılara dokunmadan sayıyor: 120 karınca ve 4 salyangoz. Ardından çalılığın kenarında aynı büyüklükte bir yerde sayım yapıyorlar: 9 karınca, 3 salyangoz, 2 kertenkele, 5 uğur böceği ve 2 serçe. Sınıfa dönünce Kerem, “Çimenlikte çok daha fazla canlı var; demek ki canlı çeşitliliği orada fazla.” diyor. Duru ise “Okul çalılığı söktürürse kertenkeleler ve serçeler buradan gider.” diye ekliyor. Öğretmen tartışmayı toparlamak istiyor.
Öğretmenin yapacağı açıklamalardan hangisi bilimsel olarak doğrudur?
✓ C. Çeşitlilik tür sayısıdır (2'ye 5) ve Duru'nun sezdiği gibi yaşam alanı ortadan kalkınca oraya bağlı türler de gider. A birey sayısını (124'e 21) çeşitlilik sanır; B ilk yargıda doğru, ikincide yanlıştır; D yalnız ortak türlere bakıp öbür türleri yok sayar.Kaynak: Canlılar, Dünya ve evren · Yaşam alanı, besin zinciri, sürdürülebilirlik
?Soru 8
Bir öğrenci, arkadaşının ekmeğine sürdüğü tereyağını görünce “Yağ çok zararlı, hiç yememeliyiz.” diyor.
Öğretmenin bu düşünceyi düzeltmek için yapacağı en uygun açıklama hangisidir?
✓ D. Yağın görevlerini sayar, sorunun miktarda olduğunu söyler. A yağı mevsime bağlayan yeni bir yanılgı kurar; B aşırı tüketimi önerir; C yağın yoğun bir enerji kaynağı olduğunu yok sayar.Kaynak: Canlılar, Dünya ve evren · Besinler ve sağlıklı yaşam
?Soru 9
Bir öğretmen 1. sınıfta 4 + 3 işlemini önce öğrencilerin sıra üstünde 4 ve 3 şişe kapağını birleştirmesiyle yaptırmış, ardından defterlerine 4 ve 3 daire çizip bunları tek bir çemberin içine almalarını istemiştir.
Bruner'in temsil biçimlerine göre öğretmenin bir sonraki adımı aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?
✓ C. Kapaklar eylemsel, daireler imgesel düzeydir; sıradaki adım simgeye, yani sembolik düzeye geçmektir. A geriye, eylemsel düzeye döner; B anlam kurulmadan ezbere atlar; D imgesel düzeyde oyalanır, yeni bir temsil eklemez.Kaynak: İlkokulda matematik öğretimi · Program ve somuttan soyuta
?Soru 10
Bir 4. sınıf öğrencisinin geometri etkinliklerindeki davranışları şunlardır:
• Dikdörtgenin karşılıklı kenarlarının eşit, köşelerinin dik olduğunu söylüyor. • Şekilleri kenar ve köşe özelliklerine göre listeleyip karşılaştırabiliyor. • Kareyi dikdörtgenler grubuna koymayı reddediyor: “Onun bütün kenarları eşit, o başka.”
Bu öğrenci van Hiele'nin hangi düzeyindedir?
✓ C. Özellikleri doğru sayıyor ama özellikler arasında ilişki kuramadığı için sınıf içerme yapamıyor: analiz. A şekli yalnız görünüşüyle tanıyan öğrencidir, bu öğrenci özellik sayıyor; B olsaydı kareyi dikdörtgen sayardı; D tanım ve teoremle ispat ister.Kaynak: İlkokulda matematik öğretimi · Van Hiele düzeyleri