Din kültürü ve ahlak bilgisi öğretimi: amaç, ilkeler ve yöntemler

Din kültürü ve ahlak bilgisi dersinin ilkokuldaki amacını, bilgi verici yaklaşımı, öğretim yöntemlerini ve değer eğitimiyle bağını öğren.

6 durakÖABT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MEVZUAT · DİN KÜLTÜRÜ

Dersin dayanağı: Anayasa'nın 24. maddesi ve din kültürü öğretimi

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHayat Bilgisi dersi öğretim programı hangi öğrenme alanlarından oluşur, haftada kaç saattir?Bağlantılı konudan (Hayat bilgisi öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'yle hazırlanan Hayat Bilgisi Dersi Öğretim Programı altı öğrenme alanından oluşur: Ben ve Okulum; Sağlığım ve Güvenliğim; Ailem ve Toplum; Yaşadığım Yer ve Ülkem; Doğa ve Çevre; Bilim, Teknoloji ve Sanat. Altı alan her sınıfta tekrar eder. Ders 1. ve 2. sınıfta haftada 4, 3. sınıfta haftada 3 saattir.

Programın yapısı ve öğrenme alanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Din kültürü ve ahlak bilgisi dersinin dayanağı nedir? Din eğitimi, din öğretimi ve din kültürü öğretimi arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 24. maddesine göre din ve ahlak eğitim ve öğretimi devletin gözetim ve denetimi altında yapılır; din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretimde zorunlu derstir. Bunun dışındaki din eğitimi kişinin isteğine, küçüklerde kanuni temsilcinin talebine bağlıdır. Ders inanç kazandırmayı değil, dini bir bilgi ve kültür alanı olarak tanıtmayı amaçlar.

Bu konunun sonunda: Anayasa'nın 24. maddesinin derse ilişkin hükümlerini sayabilir, din eğitimi, din öğretimi ve din kültürü öğretimini bir örnekte ayırt edebilirsin.

Dördüncü sınıfın ilk din kültürü dersi. Bir veli kapıda soruyor: “Bu derste çocuğum ibadet etmeyi mi öğrenecek?”

Velinin sorusunun cevabı üç kavramın farkındadır. Din eğitimi, bireye belirli bir inancı, ibadeti ve bağlılığı kazandırmayı amaçlar; ailede, camide, Kur'an kursunda, isteğe bağlı olarak yürür. Din öğretimi, dinî bilginin planlı olarak aktarılmasıdır. Din kültürü öğretimi ise dini insanın ve toplumun hayatını biçimlendiren bir bilgi ve kültür alanı olarak tanıtır; inanç dayatmaz, ibadete zorlamaz. Okulda zorunlu olan bu sonuncusu ve ahlak öğretimidir.

Anayasa'nın 24. maddesi

  • Gözetim ve denetim: Din ve ahlak eğitim ve öğretimi devletin gözetim ve denetimi altında yapılır.
  • Zorunlu ders: Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretim kurumlarında “zorunlu dersler arasında yer alır”.
  • İsteğe bağlı din eğitimi: Bunun dışındaki din eğitim ve öğretimi kişinin kendi isteğine, küçüklerde kanuni temsilcinin talebine bağlıdır.
  • Zorlama yasağı: Kimse ibadete, dinî ayin ve törenlere katılmaya, dinî inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz.

Son hüküm sınıfın günlük işleyişini doğrudan belirler: öğretmen öğrencinin ya da ailesinin inancını soramaz, sınıfta ibadet yaptıramaz. Ders 4. sınıfta başlar; 1-3. sınıfta millî ve dinî gün ve bayramlar hayat bilgisinin Yaşadığım Yer ve Ülkem öğrenme alanında, duygu ve anlam üzerinden işlenir.

Ek bilgi: dersten muafiyet

Talim ve Terbiye Kurulu kararıyla, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olup Hristiyan ya da Musevi olduğunu belgeleyen öğrenciler velinin başvurusuyla dersten muaf tutulabilir. Muafiyet öğrencinin değil, belgeye dayalı veli talebinin sonucudur.

Akılda kalsın: Okulda zorunlu olan inanç değil, bilgi ve ahlak: din kültürü. İnanç ve ibadet kazandırma, kişinin ve ailenin isteğine bağlı din eğitimidir.
Sınavda

Nasıl sorulurAnayasa'nın 24. maddesinin hükümleri öncüllerle verilir ya da bir öğretmen davranışının bu hükümlere uygunluğu sorulur.

Tuzak“din kültürü dersi zorunludur” hükmünü “okuldaki her türlü din eğitimi zorunludur” diye genişletmektir; zorunlu olan yalnız din kültürü ve ahlak öğretimidir.

?Soru çöz

Anayasa'nın 24. maddesine göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretim kurumlarında zorunlu dersler arasındadır.
II. Okulda din kültürü dersi dışındaki din eğitimi de bütün öğrenciler için zorunludur.
III. Kimse dinî inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz.

✓ C. I zorunlu ders hükmü, III zorlama yasağıdır. II yanlıştır: din kültürü ve ahlak öğretimi dışındaki din eğitimi kişinin isteğine, küçüklerde kanuni temsilcinin talebine bağlıdır. Bu yüzden II'yi içeren B ve D, III'ü atlayan A yanlış.

✎Boşluk doldurma durumu adlandır

Ailesinin isteğiyle yaz tatilinde camide Kur'an okumayı öğrenen çocuk almaktadır. Okulda öğretmenin Ramazan Bayramı'nın anlamını ve toplumdaki paylaşma geleneğini tanıtması örneğidir. Bu dersin programını ve öğretimini devletin belirleyip izlemesi Anayasa'daki hükmünün gereğidir. On yaşındaki bir çocuğun okul dışında bir din eğitimi kursuna katılması onun tarafından talep edilmesine bağlıdır.

din eğitimi · din kültürü öğretimi · gözetim ve denetim · kanuni temsilcisi · ibadet zorunluluğu
YAKLAŞIM · DİN KÜLTÜRÜ

Kazandırmak değil, tanıtmak: bilgi verici ve mezhepler üstü yaklaşım

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyal bilgiler nedir? Vatandaşlık aktarımı, sosyal bilimler ve yansıtıcı düşünme gelenekleri arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (İlkokulda sosyal bilgiler öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyal bilgiler; tarih, coğrafya, ekonomi, hukuk, sosyoloji, antropoloji gibi sosyal bilimlerden seçilen bilgi, kavram ve becerilerin etkin vatandaş yetiştirmek amacıyla birleştirildiği disiplinler arası bir öğretim alanıdır. Alanda üç gelenek vardır: vatandaşlık aktarımı, sosyal bilimler olarak sosyal bilgiler ve yansıtıcı düşünme. TYMM programı son ikisini esas alır.

Sosyal bilgilerin doğası ve üç gelenek

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Din kültürü ve ahlak bilgisi dersi hangi yaklaşımla öğretilir? Bilgi verici ve mezhepler üstü yaklaşım ne demektir?

Kısa cevap: Din dersleri iki uç arasında konumlanır: belirli bir inancı ve mezhebi kazandırmayı amaçlayan inanç merkezli öğretim ile dini bilgi, kültür ve ahlak olarak tanıtan bilgi verici öğretim. Türkiye'de ders bilgi verici ve mezhepler üstü bir yaklaşımla, İslam'ı temel alıp farklı din ve inançlara saygıyı gözeterek, bütün öğrencilere yönelik olarak öğretilir.

Bu konunun sonunda: inanç merkezli ve bilgi verici öğretimi ayırt edebilir, mezhepler üstü yaklaşıma uymayan bir öğretmen davranışını bulabilirsin.

Bir öğrenci soruyor: “Öğretmenim, amcam ellerini bağlayarak, dayım ellerini açarak namaz kılıyor. Hangisi doğru?”

Öğretmenin cevabı dersin yaklaşımını gösterir. Mezhepler üstü yaklaşımda hiçbir mezhebin görüşü tek doğru diye sunulmaz; dinin ortak inanç, ibadet ve ahlak esasları temel alınır, farklı yorumlar bir zenginlik olarak yaşa uygun dille tanıtılır. Öğretmen “Bunlar aynı ibadetin farklı yorumlarıdır; ikisi de saygıyı hak eder.” der; mezhep tercihi öğretmenin işi değildir. Yorum farklılıklarının nasıl doğduğu Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi serisindeki İslam düşüncesinde yorumlar sayfasında anlatılır.

İnanç merkezli öğretim ile bilgi verici, mezhepler üstü öğretim
Ölçütİnanç merkezli öğretimBilgi verici, mezhepler üstü öğretim
AmaçBelirli inanç ve ibadete bağlılıkDini bilgi, kültür ve ahlak boyutuyla tanıma
Kimin içinO inanca mensup öğrencilerBütün öğrenciler
İbadetUygulatılır, takip edilirAnlamı ve kültürdeki yeri anlatılır; uygulama zorlanmaz
Farklı yorumlarTek yorum doğru sayılırOrtak esaslar temel; farklılık zenginlik
Öğretmenİnanç önderiBilgi ve kültür rehberi

Bilgi verici yaklaşım değerden uzak bir ders demek değildir: dersin adının yarısı ahlaktır. Din eğitimi alanında bu ikilik “din hakkında öğrenme” ve “dinden öğrenme” diye de anlatılır: öğrenci dini tanır, aynı zamanda kendi hayatı için anlam ve değer çıkarır. Bayramdaki paylaşma, komşuluk, emanete sadakat bu ikinci boyutun malzemesidir.

Akılda kalsın: Bilgi verici = tanıt, dayatma. Mezhepler üstü = ortak paydada buluş, farklılığa saygı göster.
Sınavda

Nasıl sorulurÖzellikleri verilen yaklaşımın adı istenir ya da bir öğretmen davranışının yaklaşıma uyup uymadığı sorulur.

TuzakBilgi verici yaklaşımı ahlaka ve değere yer vermeyen, yalnız bilgi aktaran bir ders sanmaktır; bir başka tuzak, mezhepler üstü yaklaşımı farklı yorumları hiç anmamak sanmaktır.

?Soru çöz

Bir öğretmen, din kültürü dersini yürütürken benimsediği yaklaşımı şu özellikleriyle açıklıyor:

• Hiçbir mezhebin görüşünü tek doğru olarak sunmaz.
• Dinin ortak inanç, ibadet ve ahlak esaslarını temel alır.
• Farklı yorumları yaşa uygun dille bir zenginlik olarak tanıtır.

Öğretmenin benimsediği yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Tek mezhebi doğru saymama, ortak esasları temel alma ve farklılığı zenginlik olarak tanıtma mezhepler üstü yaklaşımın özellikleridir. B tek yorumu doğru sayar; C dinin inanç ve ahlak esaslarını değil yalnız tarihsel gelişimini inceler; D bir değer öğretim yaklaşımıdır, değeri doğrudan aktarır.

?Soru çöz

Aşağıdaki öğretmen davranışlarından hangisi dersin bilgi verici ve mezhepler üstü yaklaşımına uygun değildir?

✓ D. İbadeti uygulatmak ve uygulamayanı uyarmak inanç merkezli öğretimin işidir; ayrıca Anayasa'nın zorlama yasağına aykırıdır. A ibadetin anlamını, B kültürel çeşitliliği, C farklı yorumlara saygıyı öne çıkarır; üçü de yaklaşıma uygundur.
GELİŞİM · DİNÎ DÜŞÜNCE

Çocuğun dinî düşüncesi: somuttan soyuta, korkudan değil sevgiden

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlkokul matematik programının temaları ve alan becerileri nelerdir? Matematik dersi nasıl planlanır?Bağlantılı konudan (İlkokulda matematik öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TYMM İlkokul Matematik programı 1–4. sınıflarda haftada 5 ders saatidir ve dört temadan oluşur: Sayılar ve Nicelikler, İşlemlerden Cebirsel Düşünmeye, Nesnelerin Geometrisi, Veriye Dayalı Araştırma (4. sınıfta olasılıkla birlikte). Beş alan becerisi hedeflenir. Her tema temel kabuller, ön değerlendirme ve köprü kurmayla açılır; öğretim eylemselden imgesele, oradan sembolik düzeye ilerler.

Program ve somuttan soyuta

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çocukta dinî düşünce nasıl gelişir? İlkokul öğrencisine soyut dinî kavramlar nasıl öğretilir?

Kısa cevap: Goldman'a göre çocuğun dinî düşüncesi sezgisel, somut ve soyut dönemlerden geçer. İlkokul öğrencisi çoğunlukla somut dönemdedir: Allah, melek, ahiret gibi soyut kavramları insana benzeterek ve somut görüntülerle düşünür. Öğretmen bu kavramları çocuğun yaşantısından ve somut örneklerden yola çıkarak, korkutmadan, sevgi ve merhamet temelinde anlatır.

Bu konunun sonunda: çocuğun dinî düşünce dönemini bir ifadesinden tanıyabilir, insan biçimci bir yanılgıya uygun müdahaleyi seçebilir, yaşam temelli bir dersi sıralayabilirsin.

Resim saatinde bir öğrenci bulutların arasında oturan, uzun sakallı bir dede çiziyor: “Bu Allah. Gökte oturuyor, bizi izliyor.”

Çizim bir yaramazlık değil, bir gelişim belirtisidir. Somut işlemler dönemindeki düşünceyi Eğitim Bilimleri (AGS) serisindeki Bilişsel gelişim sayfasında anlatılan özellikleriyle düşün: çocuk görmediğini gördüklerine benzeterek kavrar. Dinî düşüncede bunun adı insan biçimciliktir: Allah yaşlı bir dede, melekler kanatlı çocuklar, cennet şekerden bir bahçe olur.

Dönem sınırları katı değildir; aynı sınıfta farklı dönemlerden çocuklar bulunur.Görsel: Sınav Defteri

Öğretmen insan biçimci düşünceyle alay etmez, onu zorla da söküp atmaz; yaşına uygun bir adım öteye taşır: “Allah hiçbir şeye benzemez; rüzgârı göremeyiz ama yapraklar kıpırdayınca var olduğunu anlarız.” Kavram yaratılmış güzelliklerden (bir çiçek, bir bebek, gökyüzü) ve çocuğun yaşantısından kurulur. Goldman da bu yüzden çocuğun hayatından temalarla (ekmek, ev, arkadaşlık) başlayan yaşam temelli bir öğretim önerir.

Korkuya dayalı anlatım bu yaşta en büyük hatadır: ceza ve azap tasvirleriyle başlayan din öğretimi kaygı üretir ve dine karşı olumsuz bir tutum bırakabilir. Önce sevgi, merhamet ve güven gelir.

Akılda kalsın: Yaşantıdan kavrama, korkudan değil sevgiden. İnsan biçimci çizim yanlış cevap değil, somut düşüncenin izidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun sözü ya da çizimi verilip dönemi ya da öğretmenin en uygun tepkisi sorulur.

Tuzakİnsan biçimci düşünceyi sert biçimde düzeltmeyi ya da hiç değinmeden bırakmayı doğru saymaktır; doğru tepki kabul edip yaşına uygun benzetmelerle bir adım öteye taşımaktır.

?Soru çöz

Dördüncü sınıftaki bir öğrenci Allah'ı bulutların arasında oturan yaşlı bir adam olarak çizip “Allah burada oturuyor, bizi buradan izliyor.” diyor.

Öğretmenin bu duruma en uygun tepkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Somut dönemdeki insan biçimci düşünce kabul edilir ve yaşa uygun bir benzetmeyle bir adım öteye taşınır. A çocuğu utandırır ve korku yaratır; C yanılgıyı bütün sınıfa yayar; D çocuğun merakını cevapsız bırakır, yanılgı yerinde kalır.

↕Sıralama yaşam temelli bir “şükür” dersi

  1. Su, meyve, güneş gibi her gün yararlandıkları nimetleri listeleyip bunlar olmasa ne olacağını konuşma
  2. En son aldıkları bir hediyeyi ve o an ne hissettiklerini anlatma
  3. Dinde şükür kavramını ve şükrün dua ile davranışta nasıl gösterildiğini öğrenme
  4. Kendilerine iyilik yapan birine nasıl teşekkür ettiklerini canlandırma
KAVRAM · ÖĞRETİM İLKELERİ

Öğretim ilkeleri: kolaylaştır, sevdir, adım adım ilerle, örnek ol

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇocuk kitaplarında sakıncalı öğeler nelerdir? Öğretmen bir çocuk kitabını nasıl değerlendirir?Bağlantılı konudan (Çocuk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çocuk kitabında sakıncalı sayılan başlıca öğeler amaçsız ve ayrıntılı şiddet, korkutarak eğitme, kalıp yargılar (cinsiyet, meslek, engel, yoksulluk), didaktizm (öğüdün öyküyü bastırması), yanlış bilgi, kaba dil ve tüketim özendirmesidir. Ölüm, hastalık ya da boşanma gibi zor konular kendi başına sakıncalı değildir; belirleyici olan işleniş biçimidir.

Sakıncalı öğeler ve kitap değerlendirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Din kültürü ve ahlak bilgisi öğretiminin ilkeleri nelerdir? Kolaylaştırma ve sevdirme ilkesi ne demektir?

Kısa cevap: Din kültürü öğretiminin başlıca ilkeleri kolaylaştırma ve sevdirme, çocuğa görelik, aşamalılık (tedricilik), somuttan soyuta, hayata yakınlık, öğretmenin örnek olması, bilgi-duygu-davranış bütünlüğü ve farklılıklara saygıdır. Kolaylaştırma ve sevdirme, dersin korku ve baskıyla değil ilgi, sevinç ve güvenle yürütülmesini ister.

Bu konunun sonunda: bir öğretmen davranışının hangi ilkeye uyduğunu söyleyebilir, bir vakada göz ardı edilen ilkeyi bulabilirsin.

Teneffüs zili çalıyor, bir öğrenci öğretmenin yanına geliyor: “Öğretmenim, din dersi bir sonraki ders mi? Çok sevindim!” Bu cümle, bir ilkenin tuttuğunu gösterir.

Din eğitimi alanında ilkelerin temeli olarak sık anılan bir hadis vardır: “Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.” (Buhârî). Kolaylaştırma bilgiyi eksiltmek değil, öğrencinin yükünü çocuğun gücüne göre ayarlamaktır; sevdirme, dersin ilk duygusunun güven ve merak olmasıdır. Çocuk edebiyatı sayfasında, açık öğütle biten metnin çocuğu uzaklaştırdığını gördük; din kültürü dersinde de değer öğütle değil, olay ve örnekle sezdirilir.

İlke, ne istediği ve tipik ihlali
İlkeNe isterİhlal örneği
Kolaylaştırma ve sevdirmeİlgi, sevinç, güven; korku ve baskı yokDerse azap tasvirleriyle başlamak
Aşamalılık (tedricilik)Azdan çoğa, kolaydan zoraBir derste uzun bir duayı baştan sona ezberletmek
Çocuğa görelikYaşa, dile, ilgiye uygunlukDokuz yaşındakine soyut kavram tartışması
Somuttan soyutaGörülenden, yaşanandan kavrama“Ahiret” tanımıyla başlamak
Hayata yakınlıkÇocuğun günlük yaşantısıyla bağTemizliği anlatıp sınıfın kendi düzenini konuşmamak
ÖrneklikÖğretmenin sözü ile davranışının tutarlılığıDürüstlüğü anlatıp verdiği sözü tutmamak
BütünlükBilgi, duygu ve davranış birlikteDersi yalnız bilgi sorularıyla bitirmek
Farklılıklara saygıFarklı inanç ve yaşam biçimine saygıBir öğrencinin ailesini sınıfta olumsuz örnek göstermek

Hz. Muhammed'in öğretme biçimi de bu ilkelere örnektir: dikkat çekmek için soruyla başlar, benzetmeyle somutlaştırır, kısa ve tekrarlı konuşur, karşısındakinin anlayacağı düzeyde anlatır. Öğretmenin tutarlı davranışı, derste söylenen her cümleden güçlüdür.

Akılda kalsın: Kolaylaştır, sevdir, adım adım ilerle, örnek ol. Korkuyla başlayan ders sevdirmeyi, öğütle biten ders bütünlüğü kaybeder.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin dersi anlatılır; göz ardı ettiği ilke ya da davranışın uyduğu ilke sorulur.

TuzakKolaylaştırmayı konuyu eksik ya da yanlış anlatmak sanmaktır; kolaylaştırma bilgiyi değil yükü azaltır, doğruluktan ödün vermez.

?Soru çöz

Bir öğretmen, dördüncü sınıftaki ilk derslerinde öğrencilerin dikkatini çekmek için kötü davranışların ahirette göreceği cezaları ayrıntılı ve ürkütücü bir dille anlatıyor. Birkaç hafta sonra bazı veliler, çocuklarının geceleri korkulu rüyalar gördüğünü ve din dersinden çekindiğini söylüyor.

Bu öğretmenin en çok göz ardı ettiği ilke aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Korku ve ceza tasvirleriyle başlayan öğretim çocukta kaygı ve dersten uzaklaşma yaratıyor; ihlal edilen, dersin güven ve sevgiyle yürütülmesini isteyen kolaylaştırma ve sevdirme ilkesidir. A öğretmenin söz ile davranış tutarlılığıdır; B konunun çocuğun günlük yaşantısına bağlanmasıdır; D bilgi, duygu ve davranışın birlikte ele alınmasıdır, vakanın asıl sorunu bunlar değildir.

⇄Bilgi eşleştirme öğretmen davranışı → ilke

YÖNTEM · DİN KÜLTÜRÜ

Yöntem ve teknikler: hikâye, soru-cevap, örnek olay, drama ve gezi

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyal bilgilerde birincil ve ikincil kaynak nedir? Sözlü tarih, müze gezisi, örnek olay ve istasyon tekniği nasıl uygulanır?Bağlantılı konudan (İlkokulda sosyal bilgiler öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Birincil kaynak olayın tanığı ya da o döneme ait üründür (mektup, fotoğraf, karne, yaşayanın anlatımı); ikincil kaynak sonradan yazılmış yorumdur (ders kitabı, ansiklopedi). Sözlü tarih, olayı yaşamış kişiyle planlı görüşerek bilgi toplamaktır. Yerel tarih, müze gezisi, örnek olay ve istasyon tekniği sosyal bilgilerin kanıta dayalı yöntemleridir.

Kanıt, sözlü tarih, gezi ve yöntemler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Din kültürü ve ahlak bilgisi dersinde hangi yöntem ve teknikler kullanılır? Hikâye, örnek olay, drama ve gezi nasıl uygulanır?

Kısa cevap: İlkokulda din kültürü dersinde kısa ve hikâyeleştirilmiş anlatım, soru-cevap, örnek olay, drama, gezi-gözlem ile ilahi, hat ve mimari görselleri gibi materyaller kullanılır. Hikâye yöntemi peygamber kıssalarını ve örnek hayatları çocuğun dünyasına taşır. Dua ve sure öğretimi anlamıyla, kısa ve aşamalı yapılır; peygamberler rol olarak canlandırılmaz.

Bu konunun sonunda: bir sınıf sahnesindeki yöntemi adlandırabilir, hikâye ile örnek olayı ayırt edebilir, drama ve gezide dikkat edilecekleri sayabilirsin.

Öğretmen sesini alçaltıyor: “Mekke'de herkesin güvendiği bir genç vardı…” Sınıf bir anda susuyor.

Hikâye (anlatı) yöntemi bu yaşın en güçlü aracıdır: kişi, olay, merak ve duygu bilgiyi taşır. Peygamber kıssaları ve Hz. Muhammed'in hayatından olaylar karakterleri, diyalogları ve sonucuyla anlatılır; ardından sorularla olayın anlamı konuşulur. Mesaj sonda bir öğüt cümlesiyle verilmez, olaydan sezdirilir. Hz. Muhammed'in örnek kişiliğinin ayrıntısı Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi serisindeki Hz. Muhammed sayfasında yer alır.

  • Anlatım: Kısa, somut örnekli, görselle desteklenmiş; dikkat süresi bu yaşta kısadır.
  • Soru-cevap: Dikkat çeken bir soruyla başlar (“Sizce komşu kimdir?”), cevaplar üzerinden ilerler.
  • Örnek olay: Bir ahlaki durum (emanet, komşuluk, sözünü tutma) verilir; öğrenciler sorunu inceleyip çözüm önerir. 5N1K ile incelemeyi İlkokulda sosyal bilgiler öğretimi sayfasında gördük.
  • Drama: Bayram ziyareti, selamlaşma, yardımlaşma gibi günlük durumlar canlandırılır; peygamberler ve sahabe rol olarak canlandırılmaz, olay anlatıcı ağzından aktarılır. Drama aşamalarını Eğitimde drama ve oyun sayfasında göreceğiz.
  • Gezi-gözlem: Cami, tarihî eser ya da müze; veli izni, ziyaret adabı ve gözlem formuyla. Gezide ibadet yaptırılmaz, mimari ve kültürel öge gözlenir.
  • Dua ve sure: Önce anlamı ve hangi durumda okunduğu; kısa, aşamalı, zorlamasız. Ezber ödül ve ceza aracına dönüşmez.
Akılda kalsın: Hikâyede öğretmen anlatır, sonu bellidir; örnek olayda sonu öğrenci bulur. Dramada günlük durum canlandırılır, peygamber canlandırılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurUzun bir sınıf sahnesi verilip kullanılan yöntem sorulur ya da bir yöntemin uygulanışında yapılan hata istenir.

TuzakÖğretmenin anlattığı ve sonunda soru sorduğu her etkinliği örnek olay saymaktır: olayın sonucu öğretmence anlatılıyorsa yöntem hikâyedir; örnek olayda çözümü öğrenciler üretir.

?Soru çöz

Dördüncü sınıf öğretmeni Esra Hanım, Kâbe onarılırken Hacerülesved'in yerine kimin koyacağı konusunda kabile reislerinin anlaşamadığı olayı anlatıyor. Sesini olayın gerginliğine göre ayarlıyor, reislerin konuşmalarını diyalog biçiminde aktarıyor. Ardından ertesi sabah kapıdan ilk giren kişinin hakem olmasına karar verildiğini, gelenin herkesin güvendiği genç Muhammed olduğunu, onun taşı bir örtünün ortasına koyup her reise örtünün bir ucundan tutturarak çözüme ulaştığını anlatıyor. Olayın sonunda öğrencilere “Reisler neden anlaşamıyordu? Bu çözüm neden herkesi memnun etti? Siz arkadaşlarınızla anlaşamadığınızda ne yaparsınız?” sorularını soruyor.

Esra Hanım'ın kullandığı temel yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Öğretmen gerçek bir olayı kişileri, diyaloğu, gerilimi ve sonucuyla kendisi anlatıyor; sorular olayın anlamını konuşmak için hikâyeden sonra geliyor. B'de olayın çözümünü öğrenciler üretirdi, burada çözüm anlatılıyor; C öğrencilerin rol alarak canlandırmasını gerektirir; D bir beceriyi gösterip uygulatmaktır.

✎Boşluk doldurma sahnedeki yöntemi adlandır

Öğretmen “Sizce komşumuzun bizim üzerimizde ne hakkı var?” diye sorup gelen cevaplar üzerinden dersi ilerletiyor: . Sınıf, okulun yakınındaki tarihî camiyi ziyaret edip mimari ögeleri gözlem formuna işliyor: . Öğretmen, arkadaşının emanet ettiği kitabı kaybeden bir çocuğun durumunu yazılı veriyor; gruplar ne yapması gerektiğine dair çözüm önerileri yazıyor: . Öğrenciler, bayramda büyüklerini ziyaret eden bir aileyi rol alarak canlandırıyor: .

soru-cevap · gezi-gözlem · örnek olay · drama · gösterip yaptırma
YAKLAŞIM · DEĞER VE KAPSAYICILIK

Değer eğitimi, her çocuğu kapsayan sınıf ve doğru değerlendirme

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeğerler eğitiminde telkin, değer açıklama, ahlaki muhakeme, değer analizi ve eylem öğrenme yaklaşımları nelerdir?Bağlantılı konudan (Hayat bilgisi öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Telkin (aşılama), doğru kabul edilen değeri model olma, öğüt ve pekiştirmeyle doğrudan aktarır. Değer açıklama, öğretmen yargılamadan öğrencinin kendi değerini fark etmesini sağlar. Ahlaki muhakeme, ikilem tartışmasıyla gerekçelendirmeyi geliştirir. Değer analizi, değer sorununa kanıt toplayıp mantıkla karar verdirir. Eylem öğrenme, değeri topluma yönelik bir eylemle yaşatır.

Değerler eğitimi yaklaşımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Din kültürü dersi değer eğitimiyle nasıl ilişkilidir? Farklı inanç geçmişinden gelen öğrenciye nasıl yaklaşılır, ders nasıl değerlendirilir?

Kısa cevap: Din kültürü dersi sevgi, saygı, merhamet, dürüstlük, yardımlaşma ve sorumluluk gibi değerlerin öğretimiyle doğrudan ilişkilidir; bu değerler daha çok örnek olma, hikâye ve eylemle öğretilir. Farklı inanç geçmişinden gelen öğrencinin inancı sorgulanmaz, açıklamaya ve ibadete zorlanmaz. Değerlendirmede bilgi ve anlama ölçülür; inanç ve ibadet notlandırılmaz.

Bu konunun sonunda: derste kullanılan değer eğitimi yaklaşımını tanıyabilir, kapsayıcı olmayan bir öğretmen davranışını fark edebilir, bir etkinliğin derse uygunluğuna karar verebilirsin.

Sınıfta yeni bir öğrenci var; ailesi farklı bir inançtan. İlk derste sessizce arkada oturuyor, öğretmenin ne diyeceğini bekliyor.

Değerler eğitimi yaklaşımlarını Hayat bilgisi öğretimi sayfasında gördük. Din kültürü dersinde en çok üçü birleşir: öğretmenin örnek olduğu ve hikâyeyle aktarılan telkin, çocuğun kendi tutumunu fark ettiği değer açıklama ve değeri topluma yönelik bir işe dönüştüren eylem öğrenme (yardımlaşma kampanyası, huzurevi ziyareti).

Kapsayıcı sınıfın kuralları Anayasa'nın zorlama yasağından ve dersin bilgi verici yaklaşımından çıkar: öğrencinin ya da ailesinin inancı sorulmaz, listelenmez; kimseden inancını açıklaması istenmez; örneklerde farklı yaşam biçimlerine saygı gösterilir; alay ve dışlamaya anında müdahale edilir. Öğrenci isterse kendi ailesinin özel günlerini anlatabilir; ama bu bir zorunluluk değildir.

Değerlendirmede bilgi, anlama, yorumlama ve değer üzerine düşünme ölçülür; ürün dosyası, öz değerlendirme ve gözlem kullanılabilir. Öğrencinin ibadet edip etmediği, ailesinin dinî yaşayışı not ölçütü olamaz.

İlk üç sorudan biri “evet” ise etkinlik baştan elenir; son soru yalnız uyarlamayı söyler.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: İnanç sorulmaz, ibadet yaptırılmaz, not verilmez; bilgi, anlama ve saygı öğretilir.
Sınavda

Nasıl sorulurSınıfında farklı inançtan öğrenciler olan bir öğretmenin davranışları öncüllerle verilir, uygun olanlar seçtirilir; ya da derste kullanılan değer eğitimi yaklaşımı sorulur.

TuzakÖğrencilerin inançlarını “tanımak için” sorup listelemeyi iyi niyetli ve uygun saymaktır; Anayasa açıklamaya zorlamayı yasaklar.

Hepsi bir arada: din kültürü ve ahlak bilgisi öğretimi
KonuÇekirdekSık yanılgı
DayanakAnayasa m.24: zorunlu ders, gözetim ve denetim, zorlama yasağıOkuldaki her türlü din eğitimi zorunludur
YaklaşımBilgi verici, mezhepler üstü; din hakkında ve dinden öğrenmeBilgi verici ders değere yer vermez
Dinî düşünceGoldman: sezgisel, somut, soyut; insan biçimcilik; yaşantıdan kavramaİnsan biçimci çizim sert düzeltilmelidir
İlkelerKolaylaştır, sevdir, aşamalı ilerle, örnek ol, bütünlükKolaylaştırmak konuyu eksik anlatmaktır
YöntemlerHikâye, soru-cevap, örnek olay, drama, gezi; dua anlamıylaSonucu anlatılan olay örnek olaydır
Değer, kapsayıcılıkÖrnek olma, hikâye, eylem; inanç sorulmaz, ibadet notlanmazİnançları sorup listelemek öğrenciyi tanımaktır
  • □ Anayasa'nın 24. maddesinin derse ilişkin hükümlerini sayabiliyorum.
  • □ Din eğitimi, din öğretimi ve din kültürü öğretimini ayırt edebiliyorum.
  • □ Mezhepler üstü yaklaşıma uymayan bir davranışı bulabiliyorum.
  • □ İnsan biçimci bir çocuk düşüncesine uygun tepkiyi seçebiliyorum.
  • □ Bir vakada göz ardı edilen öğretim ilkesini söyleyebiliyorum.
  • □ Hikâye ile örnek olayı ayırt edebiliyorum.
  • □ Bir etkinliğin derse uygunluğuna dört soruyla karar verebiliyorum.

?Soru çöz

Sınıfında farklı inanç geçmişinden öğrenciler bulunan bir öğretmenin aşağıdaki davranışlarından hangileri uygundur?

I. Ders yılının başında öğrencilere ailelerinin hangi inançtan olduğunu sorup bir listeye yazmak
II. Bayram konusunu işlerken öğrencilere, isterlerse kendi ailelerinde kutlanan özel günleri anlatma fırsatı vermek
III. Bir öğrencinin arkadaşının inancıyla alay etmesine anında müdahale edip saygı kuralını sınıfça hatırlatmak

✓ D. İsteğe bağlı paylaşım fırsatı (II) ve alaya anında müdahale (III) kapsayıcı sınıfın gereğidir. I, öğrencileri inançlarını açıklamaya zorlar; Anayasa'nın 24. maddesine aykırıdır. Bu yüzden I'i içeren A, B ve C yanlış.

?Soru çöz

Yardımlaşma konusunu işleyen bir öğretmen, öğrencileriyle okulun yakınındaki huzurevini ziyaret etmeyi planlıyor. Öğrenciler sakinler için kartlar hazırlıyor, ziyarette onlarla sohbet edip oyun oynuyor, dönüşte bu deneyimde neler hissettiklerini yazıyor.

Öğretmenin değer eğitiminde ağırlıklı olarak kullandığı yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Değer, topluma yönelik gerçek bir eylemle (huzurevi ziyareti) yaşatılıyor; bu eylem öğrenmedir. A'da öğretmen değeri doğrudan söyler ya da model olurdu; C olgu toplayıp kanıtla karar vermeyi, D iki değerin çatıştığı bir ikilemi tartışmayı gerektirirdi.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir öğretmen, öğrencilere mahallelerindeki bir pazar yerinin eski ve yeni fotoğraflarını gösteriyor. Öğrenciler pazarın yerinin, tezgâhların ve satılan ürünlerin nasıl değiştiğini, nelerin aynı kaldığını bir tabloda karşılaştırıyor; sonra pazarın yalnız bir alışveriş yeri değil, mahallenin ortak belleği olduğunu tartışıyorlar.

Bu etkinlik aşağıdaki becerilerden hangilerini geliştirmeye yöneliktir?

I. Değişim ve sürekliliği algılama
II. Kanıta dayalı sorgulama ve araştırma
III. Girişimcilik

✓ B. Neyin değişip neyin aynı kaldığını karşılaştırmak değişim ve süreklilik (I), fotoğrafları kanıt olarak inceleyip sonuç çıkarmak kanıta dayalı sorgulamadır (II). III kaynak yönetip bir ürün ya da hizmet fikri geliştirmeyi gerektirir; etkinlikte böyle bir üretim yok, bu yüzden III'ü içeren C ve D yanlış.Kaynak: İlkokulda sosyal bilgiler öğretimi · 4. sınıf programı ve beceriler

?Soru 2

Bir öğrenci, “Sanayi fabrikaları Marmara'da toplanmış, çünkü bütün ham maddeler orada çıkıyor.” diyor.

Öğretmenin bu açıklamayı düzeltirken vurgulayacağı nedenler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Marmara'da sanayiyi çeken ulaşım, liman, pazar, sermaye ve iş gücüdür; ham madde dışarıdan gelir. A tarımın koşuludur; B sanayiyi çekmez, aksine zorlaştırır; C yanlış bilgidir: taş kömürü Zonguldak'ta, petrol Güneydoğu'dadır.Kaynak: Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği · Tarım, sanayi, enerji ve ulaşım

?Soru 3

Oyuncakların değişimi işlenirken bir öğrenci şöyle diyor: “Eskiden çocuklar çok sıkıcıymış, tabletleri bile yokmuş. Neden tablet almamışlar?”

Öğretmenin bu yanılgıya en uygun müdahalesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Öğrenci geçmişi bugünün imkânlarıyla yargılıyor (şimdicilik); tanıklıkla o dönemin koşullarını yaşatmak tarihsel empatiyi geliştirir. A bilgiyi düzeltir ama bakış açısını değiştirmez; B bugünü üstün gösterip yanılgıyı pekiştirir; C ezberdir, bağlam kurmaz.Kaynak: İlkokulda sosyal bilgiler öğretimi · Zaman, kronoloji ve tarihsel empati

?Soru 4

Dördüncü sınıf öğretmeni Aylin Hanım harita okumaya, duvardaki Türkiye siyasi haritasında öğrencilerin illeri ve komşu ülkeleri bulmasıyla başlıyor. Öğrencilerin çoğu renklerin ne anlama geldiğini çıkaramıyor; bir kısmı “kuzey” denince tavanı gösteriyor.

Aylin Hanım'ın bu derste en çok göz ardı ettiği ilke aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ders kuşbakışı, kroki, yön ve lejant gibi ön basamaklar kurulmadan en soyut basamaktan (ülke haritası) başlıyor; tavanı gösteren öğrenciler yönün gerçek mekânda öğretilmediğini gösteriyor. A, C ve D de mekân öğretiminin doğru ilkeleridir ama vakadaki sorunu açıklamaz: A göreceli konumu, C kroki ile planın farkını, D ara yönlerin zamanını anlatır; derste ne konum tarifi, ne kroki-plan karşılaştırması, ne de ara yön var.Kaynak: İlkokulda sosyal bilgiler öğretimi · Mekân, kroki ve harita okuryazarlığı

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi vatandaşlık aktarımı geleneğine uygun bir öğretmen davranışı değildir?

✓ A. Kaynakların güvenilirliğini kanıtla sınamak, tarihçinin yöntemini kazandıran sosyal bilimler geleneğine aittir. B, C ve D toplumun benimsediği bilgi ve değeri doğrudan aktarır; vatandaşlık aktarımının tipik araçları anlatım, ders kitabı ve örnek kişidir.Kaynak: İlkokulda sosyal bilgiler öğretimi · Sosyal bilgilerin doğası ve üç gelenek

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin özel konumunun sonuçlarından biri değildir?

✓ D. Kuzeye düşen öğle gölgesi Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olmanın, yani matematik konumun sonucudur. A yükseltinin doğuya doğru artmasından, B dağların kıyıya paralel uzanmasından, C komşu bölgelerle ilişkiden doğar; üçü de özel konumdur.Kaynak: Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği · Özel (göreceli) konum ve jeopolitik

?Soru 7

Bir öğrenci, “Avrupa'daki gibi bizim nehirlerimizde de büyük yük gemileri çalışır.” diyor.

Öğretmenin bu yanılgıyı düzeltmek için yapacağı en uygun açıklama hangisidir?

✓ A. Eğim akışı hızlandırır, düzensiz rejim suyu mevsime göre azaltıp çoğaltır; ikisi birlikte gemi taşımacılığını engeller. B hızı tersine çevirir; C rejimin düzensizliğini yok sayar; D yanlış genellemedir, akarsuların çoğu denize ulaşır.Kaynak: Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği · Yer şekilleri, akarsular ve göller

?Soru 8

Üçüncü sınıf öğretmeni Elif Hanım paylaşma konusunu işlerken öğrencilerden önem verdikleri üç şeyi yazıp sıralamalarını istiyor. Ardından tahtaya bir çizgi çiziyor; bir ucuna “Her şeyimi paylaşırım”, öteki ucuna “Hiçbir şeyimi paylaşmam” yazıyor ve öğrencilerden kendilerini çizginin neresinde gördüklerini işaretlemelerini istiyor. Bir öğrenci “Oyuncaklarımı kimseyle paylaşmam.” dediğinde Elif Hanım onu düzeltmiyor; “Bu kararı nasıl verdin? Başka hangi seçeneklerin vardı? Bu kararından memnun musun, arkadaşlarına da söyler misin?” diye soruyor. Ders boyunca hiçbir cevabı doğru ya da yanlış diye nitelendirmiyor.

Elif Hanım'ın kullandığı değerler eğitimi yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Değer sıralama, değer çizgisi ve yargılamadan sorulan “seçeneklerin, memnun musun, söyler misin” soruları değer açıklamanın izleridir. A doğru değeri öğretmen söylerdi; B iki değerin çatıştığı bir ikilem ve gerekçe tartışması gerekirdi; D olgu toplama ve kanıtla karar verme gerekirdi.Kaynak: Hayat bilgisi öğretimi · Değerler eğitimi yaklaşımları

?Soru 9

Bir öğretmenin trafik işaret levhaları dersi için aldığı notlar:

I. Öğrencilere yaya geçidi, okul geçidi ve dur levhası görselleri gösterilip anlamları sorulacak; kimin neyi bildiği not edilecek.
II. “Her sabah okula gelirken hangi levhaların yanından geçiyoruz?” sorusuyla konu öğrencilerin günlük yoluna bağlanacak.
III. Levhaları çabuk öğrenen öğrencilere, okul çevresinde levha eksik olan yerleri belirleyip belediyeye öneri mektubu yazma görevi verilecek.

Bu notlar sırasıyla öğrenme-öğretme yaşantısının hangi bölümlerine karşılık gelir?

✓ D. I hazır bulunuşluğu yoklar (ön değerlendirme), II konuyu öğrencinin yaşantısına bağlar (köprü kurma), III hızlı ilerleyene ek görev verir (zenginleştirme). A ve C temel kabulü bir etkinlik sanıyor, oysa temel kabul öğretmenin varsayımıdır, öğrenciye yaptırılmaz; A ve B ayrıca hızlı öğrenene verilen görevi destekleme sayıyor, destekleme zorlanan öğrenci içindir.Kaynak: Hayat bilgisi öğretimi · Programın yapısı ve öğrenme alanları

?Soru 10

Üçüncü sınıf öğretmeni Murat Bey afet konusuna, dünyanın farklı ülkelerinde yaşanmış depremlerin fotoğraflarıyla başlıyor. Gruplar fotoğrafları inceleyip ülkeleri dünya haritasında işaretliyor, her deprem için bir bilgi kartı hazırlıyor. Okulun bulunduğu ilçedeki afet riskine ve okulun tahliye planına ise dersin son birkaç dakikasında kısaca değiniliyor.

Murat Bey'in bu planda en çok göz ardı ettiği ilke aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ders, çocuğun yaşadığı ilçe ve okuldan değil, uzak ülkelerden başlıyor; okulun kendi tahliye planı sona kalıyor. A ihlal edilmiyor, harita ve bilgi kartı farklı alanları birleştiriyor; C de ihlal edilmiyor, gruplar etkin; D bir sınıftan ötekine tekrarla ilgilidir, tek derste değerlendirilmez.Kaynak: Hayat bilgisi öğretimi · Dersin doğası ve ilkeleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sınıf Öğretmenliği ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →