Çocuk edebiyatı ve çocuğa görelik: küçültmek değil, çocuğun gözünden bakmak
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİlkokul Türkçe dersi öğretim programının yapısı nasıldır? Öğrenme çıktısı kodları nasıl okunur?Bağlantılı konudan (İlkokulda Türkçe öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
TYMM İlkokul Türkçe programı dört alan becerisi üzerine kuruludur: dinleme/izleme, okuma, konuşma, yazma. Her sınıf sekiz tema işler; her temada beş metin (dördü okuma, biri dinleme) bulunur. Öğrenme çıktıları T.O.4.2 gibi kodlanır: ders, beceri, sınıf, çıktı sırası. Beceriler değer, eğilim, sosyal-duygusal ve okuryazarlık becerileriyle bütünleşik öğretilir.
✎Konu anlatımı
Çocuk edebiyatı nedir? Çocuğa görelik ilkesi ne demektir?
Kısa cevap: Çocuk edebiyatı, okul öncesinden ergenliğe uzanan dönemde çocuğun gelişim düzeyine, ilgi ve ihtiyaçlarına uygun, estetik değeri olan sözlü ve yazılı ürünlerin bütünüdür. Temel ilkesi çocuğa göreliktir: konu, dil, kurgu, resim ve kitabın biçimi çocuğun anlama ve duyma gücüne göre seçilir. Çocuğa görelik, metni sevimlileştirmek ya da öğütle doldurmak demek değildir.Bu konunun sonunda: bir metnin çocuk edebiyatı sayılması için gereken iki şartı açıklayabilir, çocuğa göreliğe aykırı bir seçimi tanıyabilir, yetişkinden çocuğa geçen eserlere örnek verebilirsin.
Kütüphane saatinde iki kitap aynı masada duruyor: birinde her cümle “küçücük, minicik, tatlıcık” diye bitiyor; ötekinde bir çocuk kaybolan kedisini sokak sokak arıyor. Sınıfın elinden bırakmadığı ikincisi oluyor.
Bir metnin çocuk edebiyatı sayılması için iki şart birlikte aranır: edebî değer ve çocuğa görelik. Edebî değeri olmayan, yalnız ders vermek için yazılmış metin çocuğu okumaya bağlamaz; çocuğa göre olmayan nitelikli bir metin de ona ulaşmaz. Çocuğa görelik, çocuğun gelişim özelliklerinden yola çıkar: okul öncesi çocuk cansız varlıklara can verir, ilkokul çocuğu somut olaylar üzerinden mantık kurar. İlkokulda Türkçe öğretimi sayfasında gördüğümüz gibi programda metin türü bir araçtır; o metinleri seçmenin ölçüsü bu iki şarttır.
Çocuğa görelik neyi kapsar?
- Konu ve tema: çocuğun yaşantısına yakın (aile, okul, arkadaşlık, hayvanlar, merak) ya da hayal gücünü işleten konular.
- Dil: yaşına uygun söz varlığı, açık cümle; ama doğru ve zengin bir Türkçe. Yapay “çocuk dili” çocuğa görelik değildir.
- Kurgu ve kahraman: izlenebilir olay örgüsü; çocuğun kendini koyabileceği, sorununu kendi çözen bir kahraman.
- Görsel ve biçim: yaş küçüldükçe resim çoğalır, yazı kısalır ve büyür.
Kimin için yazıldı?
Çocuk edebiyatının sınırı yazarın niyetiyle değil çocuğun benimsemesiyle de çizilir. Robinson Crusoe (1719) ve Güliver'in Gezileri (1726) yetişkinler için yazılmış, zamanla kısaltılarak çocukların kitabı olmuştur.
Sınıfta
Sınıf kitaplığı kurulurken ölçüt “çocuk kitabı” etiketi değil, bu sınıfın çocuğuna görelik ve edebî değerdir. Aynı sınıfta okuma düzeyleri farklı olduğu için kitaplıkta zorluk bakımından çeşitlilik bulunur; çocuğun kitabı kendisinin seçebilmesi okuma isteğini artırır.
Nasıl sorulurBir kitabın ya da öğretmenin kitap seçiminin özellikleri verilir ve hangi ilkeye uyduğu ya da aykırı düştüğü sorulur.
TuzakSözcükleri küçültme ekleriyle doldurmayı ya da her sayfaya öğüt koymayı çocuğa görelik sanmaktır. Bir başka tuzak, çocuk edebiyatını yalnız “çocuk için yazılmış” eserlerle sınırlamaktır.
?Soru çöz
Çocuk kitaplarında aranan bir ilkeyle ilgili şu açıklamalar verilmiştir:
• Kitabın konusu, dili ve kurgusu okurun bilişsel ve duygusal gelişim düzeyine göre seçilir.
• Kitabın boyutu, resimleri ve harf büyüklüğü okurun yaşına uygun olur.
• Metin, okuru küçümseyen yapay ve sevimlileştirilmiş bir dille yazılmaz.
Bu açıklamalar aşağıdaki ilkelerden hangisini tanımlar?
✎Boşluk doldurma vakadaki ilkeyi adlandır
Elif Hanım'ın incelediği ilk kitapta her sözcük “minicik, tatlıcık” diye küçültülmüş; dili yapaylaştıran bu kitap ilkesine aykırıdır. İkinci kitapta anlatıcı her bölümün sonunda durup okura öğüt veriyor; bu kusurun adı dir. Üçüncü kitap, Defoe'nun yetişkinler için yazdığı, kısaltılarak çocukların benimsediği romanıdır.