Çocuk edebiyatı: ilkeler, türler, resimli kitap ve tarihçe

Çocuk kitabını değerlendirmeyi; çocuğa görelik ilkesini, türleri, resimli kitabın özelliklerini ve çocuk edebiyatının öncü yazarlarını öğren.

7 durakÖABT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÇOCUK EDEBİYATI

Çocuk edebiyatı ve çocuğa görelik: küçültmek değil, çocuğun gözünden bakmak

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlkokul Türkçe dersi öğretim programının yapısı nasıldır? Öğrenme çıktısı kodları nasıl okunur?Bağlantılı konudan (İlkokulda Türkçe öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TYMM İlkokul Türkçe programı dört alan becerisi üzerine kuruludur: dinleme/izleme, okuma, konuşma, yazma. Her sınıf sekiz tema işler; her temada beş metin (dördü okuma, biri dinleme) bulunur. Öğrenme çıktıları T.O.4.2 gibi kodlanır: ders, beceri, sınıf, çıktı sırası. Beceriler değer, eğilim, sosyal-duygusal ve okuryazarlık becerileriyle bütünleşik öğretilir.

Türkçe programının yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çocuk edebiyatı nedir? Çocuğa görelik ilkesi ne demektir?

Kısa cevap: Çocuk edebiyatı, okul öncesinden ergenliğe uzanan dönemde çocuğun gelişim düzeyine, ilgi ve ihtiyaçlarına uygun, estetik değeri olan sözlü ve yazılı ürünlerin bütünüdür. Temel ilkesi çocuğa göreliktir: konu, dil, kurgu, resim ve kitabın biçimi çocuğun anlama ve duyma gücüne göre seçilir. Çocuğa görelik, metni sevimlileştirmek ya da öğütle doldurmak demek değildir.

Bu konunun sonunda: bir metnin çocuk edebiyatı sayılması için gereken iki şartı açıklayabilir, çocuğa göreliğe aykırı bir seçimi tanıyabilir, yetişkinden çocuğa geçen eserlere örnek verebilirsin.

Kütüphane saatinde iki kitap aynı masada duruyor: birinde her cümle “küçücük, minicik, tatlıcık” diye bitiyor; ötekinde bir çocuk kaybolan kedisini sokak sokak arıyor. Sınıfın elinden bırakmadığı ikincisi oluyor.

Bir metnin çocuk edebiyatı sayılması için iki şart birlikte aranır: edebî değer ve çocuğa görelik. Edebî değeri olmayan, yalnız ders vermek için yazılmış metin çocuğu okumaya bağlamaz; çocuğa göre olmayan nitelikli bir metin de ona ulaşmaz. Çocuğa görelik, çocuğun gelişim özelliklerinden yola çıkar: okul öncesi çocuk cansız varlıklara can verir, ilkokul çocuğu somut olaylar üzerinden mantık kurar. İlkokulda Türkçe öğretimi sayfasında gördüğümüz gibi programda metin türü bir araçtır; o metinleri seçmenin ölçüsü bu iki şarttır.

Çocuğa görelik neyi kapsar?

  • Konu ve tema: çocuğun yaşantısına yakın (aile, okul, arkadaşlık, hayvanlar, merak) ya da hayal gücünü işleten konular.
  • Dil: yaşına uygun söz varlığı, açık cümle; ama doğru ve zengin bir Türkçe. Yapay “çocuk dili” çocuğa görelik değildir.
  • Kurgu ve kahraman: izlenebilir olay örgüsü; çocuğun kendini koyabileceği, sorununu kendi çözen bir kahraman.
  • Görsel ve biçim: yaş küçüldükçe resim çoğalır, yazı kısalır ve büyür.

Kimin için yazıldı?

Çocuk edebiyatının sınırı yazarın niyetiyle değil çocuğun benimsemesiyle de çizilir. Robinson Crusoe (1719) ve Güliver'in Gezileri (1726) yetişkinler için yazılmış, zamanla kısaltılarak çocukların kitabı olmuştur.

Sınıfta

Sınıf kitaplığı kurulurken ölçüt “çocuk kitabı” etiketi değil, bu sınıfın çocuğuna görelik ve edebî değerdir. Aynı sınıfta okuma düzeyleri farklı olduğu için kitaplıkta zorluk bakımından çeşitlilik bulunur; çocuğun kitabı kendisinin seçebilmesi okuma isteğini artırır.

Akılda kalsın: İki anahtar: edebî değer + çocuğa görelik. Çocuğa görelik çocuğu küçümsemek değil, çocuğu ciddiye almaktır: onun gözüyle bak, ama sözü bozma.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kitabın ya da öğretmenin kitap seçiminin özellikleri verilir ve hangi ilkeye uyduğu ya da aykırı düştüğü sorulur.

TuzakSözcükleri küçültme ekleriyle doldurmayı ya da her sayfaya öğüt koymayı çocuğa görelik sanmaktır. Bir başka tuzak, çocuk edebiyatını yalnız “çocuk için yazılmış” eserlerle sınırlamaktır.

?Soru çöz

Çocuk kitaplarında aranan bir ilkeyle ilgili şu açıklamalar verilmiştir:

• Kitabın konusu, dili ve kurgusu okurun bilişsel ve duygusal gelişim düzeyine göre seçilir.
• Kitabın boyutu, resimleri ve harf büyüklüğü okurun yaşına uygun olur.
• Metin, okuru küçümseyen yapay ve sevimlileştirilmiş bir dille yazılmaz.

Bu açıklamalar aşağıdaki ilkelerden hangisini tanımlar?

✓ C. İçeriğin ve biçimin çocuğun gelişimine göre seçilmesi, ama dilin sevimlileştirilmemesi çocuğa görelik ilkesidir. A öğüt vermeyi öne çıkaran ve çocuk kitabında eleştirilen tutumdur; B konunun gerçek hayattan alınmasıdır; D eserin her kültürden çocuğa seslenmesidir, gelişim düzeyiyle ilgili değildir.

✎Boşluk doldurma vakadaki ilkeyi adlandır

Elif Hanım'ın incelediği ilk kitapta her sözcük “minicik, tatlıcık” diye küçültülmüş; dili yapaylaştıran bu kitap ilkesine aykırıdır. İkinci kitapta anlatıcı her bölümün sonunda durup okura öğüt veriyor; bu kusurun adı dir. Üçüncü kitap, Defoe'nun yetişkinler için yazdığı, kısaltılarak çocukların benimsediği romanıdır.

çocuğa görelik · Robinson Crusoe · didaktizm · evrensellik · Pinokyo
KAVRAM · KİTAP SEÇİMİ

Nitelikli çocuk kitabı: iç yapı ve dış yapı ölçütleri

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇocuk edebiyatı nedir? Çocuğa görelik ilkesi ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çocuk edebiyatı, okul öncesinden ergenliğe uzanan dönemde çocuğun gelişim düzeyine, ilgi ve ihtiyaçlarına uygun, estetik değeri olan sözlü ve yazılı ürünlerin bütünüdür. Temel ilkesi çocuğa göreliktir: konu, dil, kurgu, resim ve kitabın biçimi çocuğun anlama ve duyma gücüne göre seçilir. Çocuğa görelik, metni sevimlileştirmek ya da öğütle doldurmak demek değildir.

Çocuk edebiyatı ve çocuğa görelik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nitelikli bir çocuk kitabının özellikleri nelerdir? Çocuk kitabında iç yapı ve dış yapı ölçütleri nelerdir?

Kısa cevap: Çocuk kitabı iki yönden değerlendirilir. İç yapı içeriktir: konu, tema (ileti), olay örgüsü, kahraman, zaman ve mekân, dil ve anlatım, bakış açısı. Dış yapı biçimdir: boyut, kapak ve cilt, kâğıt, harf büyüklüğü ve satır aralığı, sayfa düzeni, resim-yazı dengesi, baskı kalitesi. İkisi de çocuğun yaşına uygun olmalıdır.

Bu konunun sonunda: bir kitabın özelliklerini iç yapı ve dış yapı diye ayırabilir, iletisi olaydan çıkan kitabı öğüt veren kitaptan ayırt edebilirsin.

Kitap fuarında bir öğretmen bir kitabı önce elinde tartıyor, sayfalarını çeviriyor, harflere bakıyor; ancak ondan sonra ilk sayfayı okumaya başlıyor.

İlk konuda gördüğümüz çocuğa görelik, kitaba iki ayrı gözle bakınca ölçüte dönüşür. İç yapı kitabın ne anlattığı ve nasıl anlattığıdır; dış yapı kitabın nesne olarak çocuğun eline nasıl geldiğidir. Dış yapı ilk izlenimi kurar: kapağı çekmeyen kitap açılmaz. İç yapı kalıcılığı sağlar: açılan kitabın sonuna kadar okunmasını içerik belirler.

İç yapı ve dış yapı: neye bakılır?
Ölçütİç yapı (içerik)ÖlçütDış yapı (biçim)
Konu, temaÇocuğun dünyasına yakın; ileti olayın içinden çıkar, dışarıdan söylenmezBoyut, ciltÇocuğun elinin taşıyabileceği boyutta, sık açılmaya dayanıklı
Olay örgüsüNeden-sonuçla ilerler, izlenebilir; yaş küçüldükçe tek olay çizgisiKâğıtMat, ışığı yansıtmayan, arkasını göstermeyen
Kahramanİnandırıcı; çocuğun özdeşleşebileceği; sorununu kendi çözenHarf, satırYaş küçüldükçe harf büyük, satır aralığı geniş, satır kısa
Dil ve anlatımDoğru, açık, yaşa uygun ama zengin Türkçe; diyalog ve mizahSayfa düzeniYazı ile resim birbirini kapatmaz; boşluk dengeli
Zaman, mekân, bakış açısıÇocuğun izleyebileceği zaman akışı; anlatıcı tutarlıResim, baskıYaşa uygun resim-yazı oranı; renkler ve baskı temiz

İletinin yeri

Nitelikli kitapta tema, kahramanın yaşadığı olaydan kendiliğinden çıkar: arkadaşını yarı yolda bırakan kahraman yalnız kalınca okur dostluğun değerini kendisi fark eder. Zayıf kitapta ise anlatıcı olayı durdurup “Bakın çocuklar, arkadaşlık çok önemlidir.” diye seslenir. Birincisi okuru düşündürür, ikincisi düşünmeyi onun yerine yapar.

Sınıfta

Öğretmen kitabı sınıfa almadan önce baştan sona okur; arka kapak yazısına ya da yaş etiketine güvenmez. Çocuklara da kitabı kapağına ve ilk sayfasına bakarak seçmeyi öğretir.

Akılda kalsın: İç yapı = ne ve nasıl anlatıyor; dış yapı = elde nasıl duruyor.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kitabın özellikleri sıralanır ve hangilerinin dış yapıya, hangilerinin iç yapıya ait olduğu sorulur; ya da bir kitabın hangi ölçütü karşılamadığı bulunur.

TuzakResimleri yalnız dış yapı saymaktır: resmin boyutu ve baskısı dış yapıdır, ama resmin anlattığı şey içeriğe katılır. Bir başka tuzak, iletinin açıkça söylenmesini nitelik sanmaktır.

?Soru çöz

Bir öğretmenin sınıf kitaplığı için incelediği bir kitapla ilgili notları şunlardır:

I. Kâğıdı parlak olduğu için ışığı yansıtıyor.
II. Anlatıcı her bölümün sonunda okura ne öğrenmesi gerektiğini açıkça söylüyor.
III. Kahramanın sorununu, sonunda ortaya çıkan büyülü bir yardımcı çözüyor.
IV. Harfleri, birinci sınıf öğrencisinin rahat okuyacağı büyüklükte.

Bu notlardan hangileri kitabın iç yapısıyla ilgili bir eksikliği gösterir?

✓ A. II iletinin olaydan çıkmayıp dışarıdan söylenmesi, III kahramanın sorununu kendisinin çözmemesidir; ikisi de içerik eksikliğidir. B ve C kâğıt kusurunu (I) iç yapı sayar, I dış yapıdadır; C ve D ayrıca IV'ü eksiklik sayar, oysa IV dış yapıda bir olumluluktur.

⇄Bilgi eşleştirme kitaptaki özellik → ölçüt

TÜR · RESİMLİ KİTAP

Resimli kitap: resim ile metin birlikte anlatınca

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkuduğunu anlama stratejileri nelerdir? Metin içi, metin dışı ve metinler arası anlam nedir, sözcük nasıl öğretilir?Bağlantılı konudan (İlkokulda Türkçe öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Okuduğunu anlama üç evrede desteklenir: okumadan önce amaç belirleme ve başlık-görselden tahmin, okurken tahmini doğrulama ve bilinmeyen sözcüğü işaretleme, okuduktan sonra konu, ana fikir, özet ve değerlendirme. Sorular metin içi, metin dışı ve metinler arası anlam kurdurur. Sözcük önce bağlamdan ve görselden tahmin edilir, sonra sözlükle karşılaştırılır.

Okuduğunu anlama ve sözcük öğretimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Resimli kitap nedir? Resimli kitapta resim ile metin arasındaki ilişki nasıl olmalıdır?

Kısa cevap: Resimli kitap, resmin metni yalnız süslemediği, onunla birlikte anlam kurduğu kitaptır; resimler çıkarılırsa öykü eksik kalır. Resim metinle aynı şeyi anlatabilir (simetrik), metnin söylemediğini ekleyebilir (tamamlayıcı, genişletici) ya da metinle çelişip mizah kurabilir (karşıt). Hiç yazı içermeyen resimli kitaplar da vardır. Resimli kitap okul öncesi ve ilkokulun ilk yıllarının temel türüdür.

Bu konunun sonunda: resimli kitabı resimlenmiş kitaptan ayırt edebilir, bir sayfadaki resim-metin ilişkisini adlandırabilirsin.

Metin “Ayı ormanda sessizce yürüyordu.” diyor; resimde ise ayının arkasında, onu sezdirmeden izleyen küçük bir tilki var. Sınıf kahkahayla bağırıyor: “Arkanda!”

Resimli kitapta resim ile yazı iki ayrı anlatıcı gibidir. Resimlenmiş bir kitapta resim olmasa da öykü eksiksiz anlaşılır; resimli kitapta ise anlamın bir bölümü yalnız resimdedir. Bu yüzden henüz okuyamayan çocuk da resimden öyküyü “okuyabilir”: sayfa sayfa ilerleyen resimler okuma yönünü, olay sırasını ve neden-sonucu sezdirir. Çocuklar için resimlenmiş ilk kitap Comenius'un Orbis Pictus'u (1658) sayılır.

Resim ile metin: dört ilişki
İlişkiNe olur?Örnek
SimetrikResim metnin söylediğini tekrar eder“Kedi uyuyor.” · resimde uyuyan kedi
TamamlayıcıHer biri ötekinin boşluğunu doldururMetin duyguyu, resim mekânı verir
GenişleticiResim metnin hiç söylemediği bir ayrıntı ya da yan öykü eklerHer sayfada arka planda büyüyen bir kuş yuvası
KarşıtResim metinle çelişir; mizah ya da ironi doğar“Oda tertemizdi.” · resimde dağınık oda

Yazısız resimli kitap ve resmin niteliği

Yazısız (sözsüz) resimli kitapta öyküyü tümüyle resimler anlatır; çocuk öyküyü kendi sözcükleriyle kurar, bu da konuşma ve anlatma becerisini işletir. Resmin niteliğine bakarken şu sorular sorulur: Resim metinle tutarlı mı? Kahraman sayfadan sayfaya aynı görünüyor mu? Çocuğun gözü sayfada nereden başlayıp nereye gidiyor? Renk ve çizgi öykünün duygusuna uyuyor mu? Resim çocuğu yeni ayrıntılar aramaya çağırıyor mu?

Sınıfta

İlkokulda Türkçe öğretimi sayfasında gördüğümüz okuma öncesi tahmin, resimli kitapla en doğal biçimine kavuşur: öğretmen yazıyı okumadan önce resmi konuşturur. Çocukların kendi resimlerinin hangi gelişim evresinde olduğunu ise Görsel sanatlar ve müzik öğretimi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Resmi kapat, öyküye bak: öykü eksik kalıyorsa resimli kitaptır. Resim metni tekrar ederse simetrik, ekleme yaparsa genişletici, çelişirse karşıt.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sayfadaki resim ve metin betimlenir, aralarındaki ilişki ya da resimli kitabın bir özelliği sorulur.

TuzakKarşıt ilişkiyi “resim hatası” saymaktır; bilinçli bir anlatım tekniğidir. Bir başka tuzak, resmi metnin süsü gibi görüp resimli kitabı içerik bakımından değerlendirmemektir.

?Soru çöz

Bir resimli kitapta, sayfadaki metin “Dede, torununun anlattığı kocaman balığı hiç görmemişti.” demektedir. Resimde ise dedenin hemen arkasındaki gölden, onun fark etmediği dev bir balık başını çıkarmıştır. Bu sayfadaki resim-metin ilişkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Metin balığın görülmediğini söylerken resim balığı okura gösterir; bu çelişki mizah ve gerilim yaratır, ilişki karşıttır. A resmin metni aynen tekrar etmesidir; B iki anlatıcının birbirinin boşluğunu çelişmeden doldurmasıdır; C anlamı olmayan süs resmidir, burada resim öykünün kilidini taşıyor.

⇄Bilgi eşleştirme sayfa → resim-metin ilişkisi

TÜR · HALK ANLATILARI

Masal, fabl, efsane, destan: hangisine inanılır, hangisi ders verir?

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlkokulda dinleme ve konuşma becerileri nasıl geliştirilir? Dinleme ve konuşma türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İlkokulda Türkçe öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dinleme, duyulan sesi anlamlandırma sürecidir; izleme görsel ve işitsel içeriği birlikte anlamaktır. Programdaki dinleme türleri seçici, eleştirel, yaratıcı, empati kurarak, not alarak, katılımlı ve katılımsız dinlemedir. Konuşma türleri arasında serbest, güdümlü, yaratıcı, ikna edici ve tartışma konuşması yer alır. İkisi de kurallarla ve öğretmen modeliyle gelişir.

Dinleme/izleme ve konuşma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Masal, fabl, efsane ve destan arasındaki farklar nelerdir? Masalın yapısı nasıldır?

Kısa cevap: Masal olağanüstü olayları belirsiz bir zaman ve yerde anlatır, inandırma amacı taşımaz. Fablda kişileştirilmiş hayvanlar ya da bitkiler aracılığıyla açık bir ders verilir. Efsane olağanüstü bir olayı gerçek bir yer ya da varlıkla ilişkilendirir ve inanılarak anlatılır. Destan bir milletin hayatını derinden etkileyen olayları olağanüstü kahramanlar etrafında anlatır.

Bu konunun sonunda: özellikleri verilen bir anlatının masal, fabl, efsane ya da destan olduğunu üç soruyla bulabilir, bir masalın bölümlerini sıralayabilirsin.

Öğretmen “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde…” diye başlar başlamaz arka sıralardan biri fısıldıyor: “Masal bu, gerçek değil!”

Dört tür de olağanüstülük taşır; onları ayıran üç sorudur: Anlatıcı buna inanıyor mu? Zaman ve yer belli mi? Amaç ne? Çocuğun bu soruları sorması, kurmaca ile gerçeği ayırmayı da öğretir.

Üç soru, dört tür: inanılan iki tür ile inanılmayan iki tür ayrı dallarda.Görsel: Sınav Defteri
Dört anlatı türü yan yana
Türİnanılır mı?Zaman ve yerKahramanAmaç
MasalHayırBelirsiz (“evvel zaman içinde”)İnsan, dev, peri, cin; iyi ve kötü keskinEğlendirmek, umut, iyiliğin kazanması
FablHayırÖnemsiz, çoğu zaman belirsizKişileştirilmiş hayvan, bitki, eşyaAçık bir ders (kıssadan hisse)
EfsaneEvetGerçek bir yer, varlık ya da kişiye bağlıİnsan, kutsal ya da olağanüstü varlıkBir şeyin oluşumunu açıklamak
DestanEvetMilletin tarihindeki bir dönemOlağanüstü güçlü millî kahramanMilletin kimliğini, ortak hafızasını yaşatmak

Masalın kalıpları

Türk masalı sözlü gelenekten gelen bir iskelete sahiptir: tekerlemeyle açılan bir döşeme, kahramanın ve sorunun tanıtıldığı bir giriş, sınamalarla dolu bir gelişme, iyinin kazandığı bir sonuç ve “Onlar ermiş muradına…” gibi bir dilek bölümüyle kapanış. Üç, yedi, kırk gibi kalıp sayılar ve üç kez tekrarlanan sınamalar çocuğa olayı izleme kolaylığı verir. Masalcı dinleyicisini kurmacaya döşemeyle sokar, dilekle geri çıkarır.

Ek bilgi: fablın kökleri

Fablın bilinen en eski ustası Antik Yunan'da Ezop'tur; Doğu'da Beydaba'ya mal edilen Kelile ve Dimne aynı geleneği taşır. Fransız şair La Fontaine bu kaynaklardan yararlanarak fablları manzum biçimde yeniden yazmıştır.

Sınıfta

Fablın açık dersi ilkokul çocuğu için anlaşılırdır, ama çocuk dersi kendisi söylerse öğrenme derinleşir. İlkokulda Türkçe öğretimi sayfasında gördüğümüz yaratıcı dinleme de masala yeni bir son kurdurarak işletilir. Masaldaki korku ögeleri (dev, cadı) mutlu sonla çözüldüğü için çocuğun korkularıyla güvenli bir yerden yüzleşmesini sağlar.

Akılda kalsın: Masal eğlendirir, fabl ders verir, efsane açıklar, destan bir milleti anlatır. İnanılanlar efsane ve destan; inanılmayanlar masal ve fabl.
Sınavda

Nasıl sorulurBir anlatının özellikleri verilir, türü sorulur; ya da bir masalın bölümleri sıralatılır.

TuzakHayvan kahraman gördüğü her metni fabl saymaktır: hayvanlar konuşsa da belirgin bir ders yoksa masaldır. Bir başka tuzak, bir gölün ya da dağın nasıl oluştuğunu anlatan olağanüstü öyküyü masal sanmaktır; gerçek bir yere bağlanıp inanılarak anlatıldığı için efsanedir.

?Soru çöz

Bir anlatı türüyle ilgili şu özellikler verilmiştir:

• Anlatılanlar gerçekten yaşanmış gibi, inanılarak aktarılır.
• Olay belli bir gölün, kayanın ya da ağacın nasıl ortaya çıktığını açıklar.
• Kısa olup çoğu zaman tek bir olağanüstü olaya dayanır.

Bu özellikler aşağıdaki türlerden hangisine aittir?

✓ B. İnanılarak anlatılan, gerçek bir yerin oluşumunu açıklayan kısa olağanüstü anlatı efsanedir. A da olağanüstüdür ama inandırma amacı yoktur ve yeri belirsizdir; C kişileştirilmiş varlıklarla açık bir ders verir; D inanılır ama bir milletin hayatını etkileyen büyük olayları uzun soluklu anlatır.

↕Sıralama bir masalın bölümleri

  1. Oduncunun oğlu devin sorduğu üç bilmeceyi tek tek çözer.
  2. “Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine.”
  3. “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde…”
  4. Dev yenilir, köyün suyu geri gelir, herkes sevinir.
  5. Bir köyde yaşayan yoksul oduncunun oğlu, köyün suyunu kesen devi duyar.
TÜR · ŞİİR VE DÜZYAZI

Ninniden bilgi kitabına: çocuğun karşılaştığı öteki türler

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSes esaslı ilk okuma yazma öğretiminin aşamaları nelerdir? Ses öğretimi hangi adımlarla yapılır?Bağlantılı konudan (İlk okuma yazma öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ses esaslı ilk okuma yazma öğretimi üç aşamadan oluşur: ilk okuma yazmaya hazırlık; ilk okuma yazmaya başlama ve ilerleme; bağımsız okuma ve yazma. İkinci aşamada her ses için aynı sıra izlenir: ses öğretimi, harfi okuma ve yazma, harflerden hece-sözcük-cümle oluşturma, metin okuma. Ses öğretimi de üç adımlıdır: ses hissettirilir, çocuk sesin geçtiği görselleri seçer, sonra sesin geçtiği sözcüklere örnek verilir.

Ses esaslı öğretimin aşamaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çocuk edebiyatında tekerleme, bilmece ve ninni nedir? Çocuk şiiri, öykü, roman, biyografi ve bilgilendirici kitabın özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Ninni çocuğu uyutmak için ezgiyle söylenir ve çoğu zaman çocuğun duyduğu ilk edebî üründür. Tekerleme anlamdan çok ses, uyak ve ritme dayanır; sayışmaca onunla oyuncu seçilir. Bilmece bir varlığı benzetme ve ipuçlarıyla gizleyip buldurur. Öykü tek olay çevresinde, roman çok olay ve kişiyle ilerler; biyografi gerçek bir hayatı, bilgilendirici kitap doğru bilgiyi anlatır.

Bu konunun sonunda: ninni, tekerleme, sayışmaca ve bilmeceyi örnekten tanıyabilir, öykü, roman, biyografi ve bilgilendirici kitapta niteliğin nerede arandığını söyleyebilirsin.

Teneffüste bir halka kurulmuş, parmak sırayla göğüslere dokunuyor; tekerlemenin son hecesi kime denk gelirse ebe o oluyor.

Çocuğun edebiyatla tanışması kitaptan önce kulakla olur. Ninni, annenin ya da büyüğün bebeği uyuturken söylediği ezgili sözdür. Tekerleme ses benzerliği, uyak ve ritimle kurulur; anlam ilişkisi gevşektir, eğlendirir ve söyleyişi geliştirir. Masalın başındaki döşeme de bir tekerlemedir. Sayışmaca oyunda ebe seçmeye yarayan tekerlemedir. Bilmece bir nesneyi adını söylemeden benzetme ve ipuçlarıyla anlatır; çocuk ipuçlarını birleştirip cevabı bulur. İlk okuma yazma öğretimi sayfasında gördüğümüz gibi tekerleme ve ninni, sesi hissettirmenin de en doğal aracıdır.

Sözlü ve yazılı türler: neye dayanır, çocuğa ne kazandırır?
TürNeye dayanır?Çocuğa kazandırdığı
NinniEzgi, tekrar, sevgi sözüGüven, anadilinin ezgisi
Tekerleme, sayışmacaSes, uyak, ritim; anlam ikinci plandaSöyleyiş, ses farkındalığı, oyun
BilmeceBenzetme, ipucu, gizlemeÇıkarım, dikkat, söz varlığı
Çocuk şiiriRitim, imge, somut duyguDilin estetiği, duyarlılık
Öykü / romanTek olay / birden çok olay ve kişiKurgu izleme, empati
BiyografiGerçek bir kişinin hayatıÖrnek hayatlar, tarih bilinci
Bilgilendirici kitapDoğru, güncel bilgi; şema ve görselMerak, bilgi okuryazarlığı

Nitelik nerede aranır?

Çocuk şiirinde nitelik, öğüt cümlelerini uyaklı dizmekte değil, çocuğun gördüğünü yeni bir gözle göstermektedir. Biyografide kahraman kusursuz bir anıta dönüştürülmez; çocuk onun da zorlandığını, emek verdiğini görür. Bilgilendirici kitapta ise yanlış bilgi en ağır kusurdur: güzel resimler bilgi hatasını örtmez.

Sınıfta

Okula alınan tekerleme ve maniler anlamlı ve kaba sözden arınmış olanlardan seçilir. Bilmecede cevabı hemen söylemek yerine çocuğa ipuçlarını tek tek tartıştırmak, bilmecenin asıl kazancı olan çıkarımı işletir.

Akılda kalsın: Ninni uyutur, tekerleme oynatır, bilmece düşündürür. Tekerlemede ses önde, bilmecede ipucu önde. Öykü bir olay, roman çok olay.
Sınavda

Nasıl sorulurBir türün özellikleri verilip adı istenir ya da bir türün özelliği olmayan şık bulunur.

TuzakTekerlemeyi bilmeceyle karıştırmaktır: bilmecenin bir cevabı vardır, tekerlemenin yoktur. Bir başka tuzak, tekerlemede anlam bütünlüğü aramaktır; tekerleme sesle ve ritimle yaşar.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi tekerlemenin özelliklerinden biri değildir?

✓ C. Bir varlığı ipuçlarıyla gizleyip buldurmak bilmecenin özelliğidir; tekerlemenin bulunacak bir cevabı yoktur. A tekerlemenin temel yapısıdır; B sayışmaca biçimini anlatır; D masal döşemesinin de bir tekerleme olduğunu söyler, üçü de doğrudur.

✎Boşluk doldurma vakadaki türü adlandır

Teneffüste halka kuran çocuklar ritimli sözler söyleyip parmaklarını sırayla gezdirerek ebe seçiyor; söyledikleri tekerleme türü dır. Öğretmen “Gündüz saklanır, gece çıkar; gökte gümüş tepsi gibi parlar. Bil bakalım ne?” diye sorup cevabı çocuklara buldurmaya çalışıyor; bu tür dir. Akşam büyükanne bebeği ezgili sözlerle uyutuyor; söylediği dir.

ninni · sayışmaca · bilmece · mani · fabl
1658 → 1970'LER · TARİHÇE

Çocuk edebiyatının gelişimi: Perrault'dan Mümeyyiz'e, Şermin'den Bacaksız'a

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMasal, fabl, efsane ve destan arasındaki farklar nelerdir? Masalın yapısı nasıldır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Masal olağanüstü olayları belirsiz bir zaman ve yerde anlatır, inandırma amacı taşımaz. Fablda kişileştirilmiş hayvanlar ya da bitkiler aracılığıyla açık bir ders verilir. Efsane olağanüstü bir olayı gerçek bir yer ya da varlıkla ilişkilendirir ve inanılarak anlatılır. Destan bir milletin hayatını derinden etkileyen olayları olağanüstü kahramanlar etrafında anlatır.

Masal, fabl, efsane, destan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünya ve Türk çocuk edebiyatının öncüleri kimlerdir? Türk çocuk edebiyatı nasıl gelişmiştir?

Kısa cevap: Dünyada çocuk edebiyatının öncüleri fablı manzum yazan La Fontaine, masalları derleyip yazıya geçiren Perrault ve Grimm Kardeşler, kendi masallarını yazan Andersen'dir. Türkiye'de Tanzimat'la çeviriler başlar; ilk çocuk dergisi Mümeyyiz'dir (1869). Ardından Tevfik Fikret'in Şermin'i (1914) ve Ziya Gökalp'in Altın Işık'ı (1923) gelir; Cumhuriyet'te çocuk yazarları çoğalır.

Bu konunun sonunda: derleyen ile yazan öncüleri ayırt edebilir, eser-yazar eşleşmelerini doğrulayabilir, Türk çocuk edebiyatının ilk adımlarını sıralayabilirsin.

Bir kitapçı rafında “Külkedisi”nin iki ayrı kitabı yan yana duruyor: birinin kapağında Perrault, ötekinde Grimm yazıyor. Bir çocuk soruyor: “Hangisi doğru?”

İkisi de doğrudur, çünkü Perrault da Grimm Kardeşler de masalı icat etmemiş, masal türü konusunda gördüğümüz sözlü geleneği derleyip yazıya geçirmiştir. Andersen ise farklıdır: “Çirkin Ördek Yavrusu”, “Kibritçi Kız” gibi masallarını kendisi yazmıştır.

Dünyada derlemeden yazınsal masala, Türkiye'de çeviriden yerli çocuk kitabına.Görsel: Sınav Defteri

Dünyanın öncüleri

  • La Fontaine (Fransa): Ezop ve Doğu kaynaklarından aldığı fablları manzum yazdı (“Ağustos Böceği ile Karınca”).
  • Perrault (Fransa, 1697): halk masallarını derledi (“Külkedisi”, “Kırmızı Başlıklı Kız”).
  • Grimm Kardeşler (Almanya, 1812'den): Çocuk ve Ev Masalları'nı derledi (“Hansel ile Gretel”, “Bremen Mızıkacıları”).
  • Andersen (Danimarka, 1835'ten): masallarını kendisi yazdı.

Türk çocuk edebiyatı

Tanzimat'ta çocuk edebiyatı çeviriyle başlar: Şinasi La Fontaine'den fablları, Şemsettin Sami Defoe'nun Robinson'unu Türkçeye aktarır. 1869'da çıkan Mümeyyiz bilinen ilk çocuk dergisidir. II. Meşrutiyet'ten sonra çocuk için yerli eserler gelir: Tevfik Fikret'in çocuk şiirleri Şermin (1914), Ziya Gökalp'in masalları Altın Işık (1923). Cumhuriyet döneminde Eflatun Cem Güney masallarıyla, Rıfat Ilgaz Bacaksız dizisiyle, Aziz Nesin Şimdiki Çocuklar Harika (1967) ile, Muzaffer İzgü Zıkkımın Kökü ile, Fazıl Hüsnü Dağlarca çocuk şiirleri ve Balina ile Mandalina ile, Gülten Dayıoğlu öykü ve romanlarıyla anılır.

Sınıfta

Klasik masalların bugünkü baskıları çoğu zaman kısaltılmış ve değiştirilmiştir. Öğretmen çevirmenin ya da uyarlayanın adına bakar, aynı masalın iki baskısını karşılaştırmayı bir okuma etkinliğine dönüştürebilir.

Akılda kalsın: Derleyenler: Perrault, Grimm. Yazan: Andersen. Fablı manzumlaştıran: La Fontaine. Türkiye: 1869 Mümeyyiz (ilk dergi) → 1914 Şermin (Fikret) → 1923 Altın Işık (Gökalp).
Sınavda

Nasıl sorulurBir yazarın eserleri ve yönelimi anlatılıp adı istenir; ya da eser-yazar eşleşmesi öncüllerle sorulur.

TuzakAndersen'i derlemeci saymaktır. Bir başka tuzak, Şermin'i Ziya Gökalp'e, Altın Işık'ı Tevfik Fikret'e yüklemektir; Şermin şiir, Altın Işık masaldır.

↕Sıralama dünya çocuk edebiyatı (eskiden yeniye)

  1. Grimm Kardeşler, Çocuk ve Ev Masalları
  2. La Fontaine'in manzum fablları
  3. Andersen'in kendi yazdığı ilk masallar
  4. Comenius, Orbis Pictus
  5. Perrault'nun derlediği masallar

?Soru çöz

Aşağıdaki eser-yazar eşleştirmelerinden hangileri doğrudur?

I. Şermin – Tevfik Fikret
II. Altın Işık – Ziya Gökalp
III. Balina ile Mandalina – Fazıl Hüsnü Dağlarca
IV. Çirkin Ördek Yavrusu – Grimm Kardeşler

✓ D. Şermin Tevfik Fikret'in çocuk şiirleri, Altın Işık Ziya Gökalp'in masalları, Balina ile Mandalina Dağlarca'nın çocuk romanıdır. IV yanlıştır: Çirkin Ördek Yavrusu'nu Andersen yazmıştır, Grimm'ler derlemecidir. A doğru olan III'ü atlar; B ve C yanlış olan IV'ü içerir.
DEĞERLENDİRME · SAKINCALI ÖĞELER

Çocuk kitabında sakıncalı öğeler: şiddet, kalıp yargı, didaktizm

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNitelikli bir çocuk kitabının özellikleri nelerdir? Çocuk kitabında iç yapı ve dış yapı ölçütleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çocuk kitabı iki yönden değerlendirilir. İç yapı içeriktir: konu, tema (ileti), olay örgüsü, kahraman, zaman ve mekân, dil ve anlatım, bakış açısı. Dış yapı biçimdir: boyut, kapak ve cilt, kâğıt, harf büyüklüğü ve satır aralığı, sayfa düzeni, resim-yazı dengesi, baskı kalitesi. İkisi de çocuğun yaşına uygun olmalıdır.

Nitelikli çocuk kitabı: iç ve dış yapı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çocuk kitaplarında sakıncalı öğeler nelerdir? Öğretmen bir çocuk kitabını nasıl değerlendirir?

Kısa cevap: Çocuk kitabında sakıncalı sayılan başlıca öğeler amaçsız ve ayrıntılı şiddet, korkutarak eğitme, kalıp yargılar (cinsiyet, meslek, engel, yoksulluk), didaktizm (öğüdün öyküyü bastırması), yanlış bilgi, kaba dil ve tüketim özendirmesidir. Ölüm, hastalık ya da boşanma gibi zor konular kendi başına sakıncalı değildir; belirleyici olan işleniş biçimidir.

Bu konunun sonunda: bir kitaptaki durumu sakıncalı öğe türüne yerleştirebilir, zor konunun uygun ve uygunsuz işlenişini ayırt edebilirsin.

Bir veli öğretmene bir kitap uzatıyor: “Kitabın sonunda ‘Yalan söyleyen çocukların burnu kopar.’ yazıyor; kızım bu gece uyuyamadı.”

Sakıncalı öğe bir konudan çok bir tutumdur; nitelikli kitap konusunda gördüğümüz iletinin yeri burada da ölçüdür. Masalda kurt da vardır, savaş öyküsünde kayıp da; sorun bunların varlığı değil, çocuğun baş edemeyeceği biçimde, amaçsızca ya da korkutarak sunulmasıdır.

Sakıncalı öğe → örnek → nasıl olmalı?
ÖğeKitapta görünüşüNitelikli karşılığı
Şiddet ve korkuAyrıntılı kavga, kan; “öcü gelir” tehdidiÇatışma var ama çözülür; korku umutla dengelenir
Kalıp yargıHep mutfaktaki anne, hep tamir eden baba; acınacak engelliÇeşitli roller; engelli karakter de etkin ve güçlü
DidaktizmOlay durur, anlatıcı öğüt verir; karakter ders için varİleti olaydan çıkar, sonucu okur kendisi çıkarır
Yanlış bilgiBilgi kitabında eskimiş ya da hatalı bilgiDoğrulanmış, güncel bilgi
Dil kusuruArgo, hakaret, yazım ve anlatım yanlışıDoğru ve özenli Türkçe
Tüketim özendirmesiMarka adları, “en pahalısı en iyisi” mesajıPaylaşma ve yeterlilik

Zor konular

Kitap, çocuğun hayatta karşılaştığı kaybı, hastalığı ya da ailedeki değişikliği konuşmanın güvenli bir yoludur. Bu konular çocuğun anlayacağı dille, gerçeği çarpıtmadan ve umut kapısı açık bırakılarak işlenir. Çocuğu her acıdan korumaya çalışan, sorunsuz bir dünya çizen kitap da gerçekçilikten uzaklaşır.

Sınıfta

Ders kitabına alınacak metinlerde argo, hakaret, şiddet ya da zorbalık içeren ifadeler metnin bütünlüğü bozulmadan çıkarılır ve yerleri parantez içinde üç noktayla gösterilir; uygunluğa alınan bölüme değil eserin tamamına bakılır. Öğretmen sınıf kitaplığına aldığı kitap için de aynı ölçüyü kullanır: kitabı baştan sona okur, gerekirse veliyle konuşur.

Akılda kalsın: Sorun konu değil, tutum. Kurt masalda kalabilir; kalmaması gereken amaçsız şiddet, korkutma, kalıp yargı ve öğüt yağmurudur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kitaptan alınmış durumlar verilir ve hangi sakıncalı öğeyi taşıdığı sorulur; ya da öğretmenin kitap seçerken göz ardı ettiği ölçüt bulunur.

TuzakÖlüm ya da boşanma geçen her kitabı sakıncalı saymaktır. Bir başka tuzak, olay içinde kendiliğinden doğan iletiyi didaktizm sanmaktır; didaktizm, öğüdün öyküyü bastırmasıdır.

Hepsi bir arada: çocuk edebiyatı
KonuÇekirdekSık tuzak
Çocuğa görelikEdebî değer + çocuğa görelikKüçültme ekini ve öğüdü çocuğa görelik sanmak
Nitelikli kitapİç yapı: konu, kahraman, dil · dış yapı: kâğıt, harf, ciltİletinin açıkça söylenmesini nitelik sanmak
Resimli kitapSimetrik, tamamlayıcı, genişletici, karşıt ilişkiKarşıt ilişkiyi resim hatası saymak
Anlatı türleriMasal eğlendirir, fabl ders verir, efsane açıklar, destan milleti anlatırKonuşan hayvanlı her metni fabl saymak
Öteki türlerNinni, tekerleme, bilmece; öykü, roman, biyografi, bilgi kitabıTekerlemeyi bilmeceyle karıştırmak
GelişimDerleyen Perrault, Grimm; yazan Andersen; 1869 Mümeyyiz, 1914 Şermin, 1923 Altın IşıkAndersen'i derlemeci saymak
Sakıncalı öğelerAmaçsız şiddet, korkutma, kalıp yargı, didaktizm, yanlış bilgiZor konuyu tek başına sakıncalı saymak
  • □ Bir kitap seçiminin çocuğa göreliğe uyup uymadığını gerekçelendirebiliyorum.
  • □ Bir kitabın özelliklerini iç yapı ve dış yapı diye ayırabiliyorum.
  • □ Bir sayfadaki resim-metin ilişkisini adlandırabiliyorum.
  • □ Masal, fabl, efsane ve destanı üç soruyla ayırt edebiliyorum.
  • □ Tekerleme, sayışmaca, bilmece ve ninniyi örnekten tanıyabiliyorum.
  • □ Dünya ve Türk çocuk edebiyatının öncülerini eserleriyle eşleyebiliyorum.
  • □ Bir kitaptaki sakıncalı öğeyi adlandırabiliyorum.

?Soru çöz

İkinci sınıf öğretmeni Selin Hanım, sınıf kitaplığına yeni aldığı bir öykü kitabını tanıtır. Kitapta söz dinlemeyen bir çocuğun başına gelenler anlatılır; her bölüm, anlatıcının olayı durdurup “Gördünüz mü çocuklar, söz dinlemeyenin başına bunlar gelir.” diye seslendiği bir paragrafla biter. Selin Hanım bu cümleleri tahtaya yazdırıp ezberletir. Kitabı sıkıcı bulan ve olayların hep aynı biçimde bittiğini söyleyen öğrencilerine ise “Önemli olan kitabın verdiği ders.” der ve kitabı okuma listesine ekleyerek bütün sınıfa önerir.

Selin Hanım kitap seçerken aşağıdaki ölçütlerden hangisini göz ardı etmiştir?

✓ A. Her bölümü öğütle bitiren ve sürükleyiciliği önemsemeyen tutum didaktizmdir; nitelikli kitapta ileti olaydan çıkar. B dış yapı ölçütüdür, vakada sorun biçimde değil; C bilgilendirici kitapla ilgilidir, bu bir öyküdür; D yanlış bir ölçüttür, zor konular uygun işlenişle yer alabilir.

⇄Bilgi eşleştirme kitaptaki durum → sakıncalı öğe

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki öğretmen davranışlarından hangisi süreç temelli yazma yaklaşımıyla bağdaşmaz?

✓ B. Taslağı notlandırıp süreci bitirmek ürün odaklı yaklaşımdır; üstelik yazım hatasına taslakta odaklanmak düşünceyi keser. A planlama, C akran geri bildirimiyle gözden geçirme, D paylaşma aşamasının doğru uygulamalarıdır.Kaynak: İlkokulda Türkçe öğretimi · Süreç temelli yazma ve yazma türleri

?Soru 2

Bir ünlüyle ilgili şu özellikler verilmiştir:

• Söylenirken dil geride durur, kalın bir ses çıkar.
• Dudaklar öne doğru büzülür.
• Ağız az açılır.

Bu özellikler aşağıdaki ünlülerden hangisine aittir?

✓ C. Kalın, yuvarlak ve dar olan tek ünlü “u”dur. A kalın ve yuvarlaktır ama geniştir, ağız açılır; B kalın ve dardır ama düzdür, dudak büzülmez; D yuvarlak ve dardır ama incedir.Kaynak: Türk dili · Ünlüler, ünsüzler ve ünlü uyumları

?Soru 3

Aşağıdaki çekimli fiillerle ilgili ifadelerden hangileri doğrudur?

I. “Geldi” fiili haber kiplerinden biriyle çekimlenmiştir.
II. “Gelse” fiili zaman bildirmeyen bir dilek kipi taşır.
III. “Geliyordu” fiili, şimdiki zaman kipine ek fiil getirilerek kurulmuş birleşik zamanlı bir fiildir.

✓ D. I görülen geçmiş, yani haber kipidir; II şart kipi, yani dilek kipidir; III -yor kipine ek fiilin -du biçimi gelerek hikâye birleşik zamanı oluşmuştur. A ve B doğru olan III'ü, A ayrıca II'yi dışarıda bırakır; C haber kipi taşıyan I'i atlar.Kaynak: Türk dili · Fiil, kip, kişi ve ek fiil

?Soru 4

Aşağıdaki uygulamalardan hangisi TYMM İlkokul Türkçe programındaki harf yazma ilkeleriyle bağdaşmaz?

✓ C. Eğik ve birbirine bağlanan harfler bitişik eğik yazıya aittir; bu yazı 2017'de bırakıldı, bugün harfler dik ve ayrı yazılır. A küçükten büyüğe giden doğru sıradır; B dik temel harfin yazılış yönüdür; D satır dizgesindeki kuyruk kuralıdır. Üçü de programla uyumludur.Kaynak: İlk okuma yazma öğretimi · Dik temel harf ve harf yazımı

?Soru 5

Cümle yöntemi ile ses esaslı ilk okuma yazma öğretimi karşılaştırıldığında aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Cümle yöntemi parçadan bütüne, ses esaslı öğretim bütünden parçaya gider.
II. Ses esaslı öğretimde çocuk okumaya anlamlı bir cümleyi bütün hâlinde tanıyarak başlar.
III. Ses esaslı öğretimde çocuk, öğrendiği sesleri birleştirerek daha önce görmediği bir sözcüğü çözebilir.

✓ A. Yalnız III doğrudur: sesten başlamanın asıl kazancı, öğrenilen seslerle yeni bir sözcüğü çözebilmektir. I yönleri ters çevirir: cümle yöntemi çözümleme, ses esaslı öğretim bireşimdir. II cümle yönteminin başlangıcını ses esaslı öğretime yükler. B iki yanlış öncülü birden seçer; C ve D birer yanlış öncül içerir.Kaynak: İlk okuma yazma öğretimi · Çözümleme ve bireşim yöntemleri

?Soru 6

Bir dinleme türüyle ilgili şu özellikler verilmiştir:

• Dinleyici, duyduğu bilgilerin doğru ve tutarlı olup olmadığını sorgular.
• Konuşanın görüşüne katılıp katılmadığını gerekçesiyle söyler.
• Bilgiyle görüşü birbirinden ayırmaya çalışır.

Bu özellikler aşağıdaki dinleme türlerinden hangisine aittir?

✓ D. Doğruluğu sorgulamak, gerekçeyle görüş bildirmek ve bilgiyi görüşten ayırmak eleştirel dinlemedir. A yalnız amaca uyan bilgiyi ayıklar, sorgulamaz; B dinlediğini hayal gücüyle sürdürür; C dinleyicinin soru soramadığı ortamı anlatır, zihinsel işlemi değil.Kaynak: İlkokulda Türkçe öğretimi · Dinleme/izleme ve konuşma

?Soru 7

Üçüncü sınıf öğretmeni Ece Hanım, “Hafta sonum” konulu yazıları okurken bazı hataların birkaç öğrencide tekrarlandığını fark eder. Defne “Kitapı çantama koydum, dolapı da kapattım.” diye yazmış, aynı yazıda “ağacın gölgesinde oturduk” sözünü ise doğru yazmıştır. Emir “Sokağa çıkınca köpeki gördüm.” cümlesini kurmuş, Zeynep de “Annem tabakı masaya koydu.” yazmıştır. Ece Hanım hataların, sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince ortaya çıkan bir değişikliğin uygulanmamasından kaynaklandığını düşünür ve ertesi gün tahtaya doğru ve yanlış biçimleri yan yana yazmayı planlar.

Öğrencilerin yazılarında uygulamadığı ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kitap, dolap, köpek ve tabak sözcüklerinin sonundaki p ve k, ünlüyle başlayan ek gelince b ve ğ olur (kitabı, dolabı, köpeği, tabağı); öğrenciler bunu uygulamamıştır, “ağacın” ise doğrudur. B ekin başındaki c, d, g'nin sertleşmesidir (kitapçı); C iki ünlü arasına y, ş, s, n girmesidir (kapısı); D “ağzı” gibi ikinci hecedeki ünlünün düşmesidir.Kaynak: Türk dili · Kök, ekler ve ses olayları

?Soru 8

TYMM İlkokul Türkçe programıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Temalarda yer alan metin türlerinin tanımı ve özellikleri, öğrencilere ayrı bir konu olarak öğretilir.
II. “T.Y.2.3” kodu, yazma becerisinin ikinci sınıftaki üçüncü öğrenme çıktısını gösterir.
III. Bir metnin işlenişi metinle etkileşim öncesi, sırası ve sonrası diye üç bölümde planlanır.

✓ C. II kodu doğru çözer (ders, beceri, sınıf, sıra); III programın ders akışıdır. I yanlıştır: tür, dil becerisini geliştirmenin aracıdır, kuramı ayrı bir konu olarak öğretilmez. A, B ve D tür kuramını ders konusu sayan I'i içerir.Kaynak: İlkokulda Türkçe öğretimi · Türkçe programının yapısı

?Soru 9

TYMM İlkokul Türkçe programındaki harf gruplarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Gruplar oluşturulurken harflerin kolay söylenmesi ve sözcük üretmeye elverişliliği gözetilmiştir.
II. Rakamların satır dizgesinde kaç hamlede yazıldığı ilk iki grupta öğretilir.
III. Dönem bitmeden önceki son hafta yeni ses verilmez, öğrenilen sesler pekiştirilir.

✓ D. Üçü de programdadır. I grupların kuruluş ölçütlerinden ikisini verir; II rakamların yazılışını ilk iki gruba yayar, yalnız birinci gruba değil; III dönem sonundaki pekiştirme haftasını anlatır. A, B ve C doğru öncüllerden en az birini dışarıda bırakır. Süreleri sabit sanan bir öncül olsaydı yanlış olurdu: öğretmen süreleri sınıfına göre düzenler.Kaynak: İlk okuma yazma öğretimi · Harf grupları ve süreler

?Soru 10

Yankılayıcı okuma ile koro okuma karşılaştırıldığında aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Yankılayıcı okumada öğrenci, öğretmenin okuduğu bölümü ondan hemen sonra okur.
II. Koro okumada öğrenciler öğretmenle ya da grupla aynı anda okur.
III. Her iki yöntemde de öğrenci metni önce sessiz okuyup ezberledikten sonra sesli okur.

✓ C. I yankılayıcı okumanın, II koro okumanın tanımıdır; ikisinin farkı okumanın sonra mı aynı anda mı yapıldığıdır. III yanlıştır: iki yöntemde de öğrenci modeli dinleyerek okur, ezber yoktur. A koro okumayı doğru anlatan II'yi atlar; B ve D ezberi yöntemin parçası sayan III'ü içerir.Kaynak: İlkokulda Türkçe öğretimi · Akıcılığı geliştiren okuma yöntemleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sınıf Öğretmenliği ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →