İlk Türk devletleri: kut, töre, kurultay ve bozkırda devlet düzeni
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
İlk Türk devletlerinde kut, töre ve kurultay nedir?
Kısa cevap: İlk Türk devletlerinde yönetme yetkisinin hükümdara Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı; buna kut denir. Hükümdar dahil herkes, yazısız kurallar bütünü olan töreye uyardı. Savaş, barış ve göç gibi büyük kararlar kurultayda görüşülürdü. Ülke hanedanın ortak malı sayıldığı için ikili yönetim ve sık taht kavgaları görüldü.
Bu konunun sonunda: kut, töre ve kurultayı bir yönetim örneğinde ayırt edebilir, taht kavgalarını kut anlayışına bağlayabilirsin.
Sınıf başkanı seçilirken bir öğrenci soruyor: “Eskiden hükümdarlar da seçilir miydi?”
Türk tarihinin ana çizgisi bozkırda başlar: Asya Hun Devleti Mete Han'la (MÖ 209) güçlenir, Göktürkler (552) “Türk” adını devlet adı olarak kullanan ilk topluluk olur, Uygurlar (744) yerleşik hayata geçer.
Sayfanın haritası: her konu bu çizginin bir dilimidir.Görsel: Sınav Defteri
Kut, töre, kurultay
Türklere göre hükümdarlık yetkisi, yani kut, Gök Tanrı'dan gelir ve bir hanedana verilirdi. Bu yetki koşulsuz değildi: halkını aç bırakan, adaletten ayrılan kağanın kutunu yitirdiğine inanılırdı. Kut kan yoluyla bütün erkek üyelere geçtiği için her şehzade tahtta hak gördü; taht kavgaları ve bölünmeler bu yüzden sıktı.
Kağanın gücünü iki şey sınırlardı. Töre, toplumun yüzyıllar içinde oluşturduğu yazısız hukuktur ve kağanı da bağlar. Kurultay (toy) ise boy beylerinin, hatunun ve devlet ileri gelenlerinin katıldığı danışma meclisidir. Ülke doğu ve batı olarak ikiye ayrılır, batıyı hanedandan bir yabgu yönetirdi: ikili yönetim. Göçebe hayatta ayrı asker sınıfı yoktu; silah taşıyabilen her erkek askerdi (ordu-millet).
Sınıfta
İlk Türk devletleri 6. sınıf sosyal bilgilerde işlenir. Sınıf öğretmeni bu bilgiyi 4. sınıfın “Yaşayan Demokrasimiz” öğrenme alanında, okulda karar alma konuşulurken danışma geleneğine örnek olarak kullanır. Sık yanılgı: kurultay kağanı halk oyuyla seçerdi.
✓ B. Kağanın başkanlık ettiği, ileri gelenlerin katıldığı karar meclisi kurultaydır (toy). A meclis değil, yazısız hukuk kurallarıdır; C ülkenin iki kanada paylaşılmasıdır; D bir askerlik anlayışıdır, karar organı değildir.
✎Boşluk doldurma vakadaki kavramı adlandır
Halkını aç bırakan kağan için boylar, Tanrı'nın verdiği yetkinin elinden gittiğini söyler; bu yetkinin adı . Kağanın da uyduğu yazısız kurallar bütününe denir. Batı kanadını kağanın kardeşi yabgu unvanıyla yönetir; bu düzen adını taşır. Sefer çağrısında çobanlar da atına biner; çünkü bozkırda anlayışı geçerlidir.
kut · töre · ikili yönetim · ordu-millet · kurultay
552 → 840 · YAZI VE KÜLTÜR
Orhun Yazıtları ve destanlar: Türk kültürünün ilk yazılı ve sözlü mirası
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMasal, fabl, efsane ve destan arasındaki farklar nelerdir? Masalın yapısı nasıldır?Bağlantılı konudan (Çocuk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Masal olağanüstü olayları belirsiz bir zaman ve yerde anlatır, inandırma amacı taşımaz. Fablda kişileştirilmiş hayvanlar ya da bitkiler aracılığıyla açık bir ders verilir. Efsane olağanüstü bir olayı gerçek bir yer ya da varlıkla ilişkilendirir ve inanılarak anlatılır. Destan bir milletin hayatını derinden etkileyen olayları olağanüstü kahramanlar etrafında anlatır.
Orhun Yazıtları nedir, neden önemlidir? İslamiyet öncesi Türk destanları hangileridir?
Kısa cevap: Orhun Yazıtları, Göktürkler döneminde 8. yüzyılın ilk yarısında Göktürk alfabesiyle dikilen taş anıtlardır; Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına yazılmıştır. Kağanın halka hesap verir gibi konuştuğu bu metinler bağımsızlık, birlik ve halkın refahı düşüncesini taşır. Uygurlar yerleşik hayata geçip kendi alfabelerini kullandı; destanlar ise sözlü olarak aktarıldı.
Bu konunun sonunda: Orhun Yazıtlarının önemini açıklayabilir, destanları ait oldukları topluluklarla eşleyebilirsin.
Bir öğrenci kitapta köşeli harflerle oyulmuş bir taşın fotoğrafını gösteriyor: “Bu hangi dil?”
Cevap: Türkçe. Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde 720'li ve 730'lu yıllarda dikilen yazıtlar, Türklerin kendi tarihini kendi dilinde anlattığı ilk büyük metinlerdir. Tonyukuk yazıtını vezir kendisi diktirdi; öteki ikisinin metnini Bilge Kağan'ın yeğeni Yollug Tigin yazdı.
Yazıtlarda kağan halka doğrudan seslenir: Çin'e bağımlı kalınan yılları birliğin bozulmasına bağlar, aç halkı doyurup az halkı çoğalttığını söyler. Metinden üç fikir çıkar: bağımsızlık, birlik ve devletin halkın refahından sorumlu olması. Cihan hâkimiyeti ülküsü de bu satırlarda yankılanır.
Uygurlar, inanç ve destanlar
Göktürklerin ardından gelen Uygurlar Maniheizmi benimsedi, tarımla uğraşıp yerleşik hayata geçti, kendi alfabeleriyle kitaba yöneldi. Bozkırda Gök Tanrı'ya inanılır, mezar başına balbal dikilir, eşyalara hayvan figürleri işlenirdi (hayvan üslubu). Destanın milletin hayatını derinden etkileyen olayları anlatan, inanılan bir tür olduğunu Çocuk edebiyatı sayfasında gördük.
İslamiyet öncesi destanlar: hangi topluluk, hangi tema?
Destan
Topluluk
Ana tema
Alp Er Tunga
Saka (İskit)
Kahraman hükümdarın ölümü ve yası
Oğuz Kağan
Asya Hun
Cihan hâkimiyeti ülküsü
Ergenekon
Göktürk
Kuşatılmış yurttan çıkış, bağımsızlık
Türeyiş ve Göç
Uygur
Topluluğun kökeni ve yurt değiştirme
Sınıfta
Destanlar ve yazıtlar, 4. sınıfın “Ortak Mirasımız” öğrenme alanında ortak miras ögelerine örnek olur; ilk devletlerin medeniyete katkısı 6. sınıfta sorgulanır. Sık yanılgılar: Orhun Yazıtları Arap harflidir; destan ile masal aynı türdür.
Akılda kalsın:Orhun = Göktürk: taşa yazılmış hesap verme. Uygur = yerleşik hayat: tarım, kâğıt, kitap. Destanlar: Saka Alp Er Tunga, Hun Oğuz Kağan, Göktürk Ergenekon, Uygur Türeyiş ve Göç.
Sınavda
Nasıl sorulurYazıtlardan sadeleştirilmiş kısa bir metin verilir; metnin hangi kaynağa ait olduğu ya da hangi anlayışı (bağımsızlık, halkın refahı, cihan hâkimiyeti) yansıttığı sorulur.
TuzakOrhun ile Yenisey yazıtlarını, Ergenekon ile Türeyiş destanını karıştırmaktır.
Sınavda işaretlekaynaklar alfabeye hem “Göktürk alfabesi” hem “Orhun alfabesi” der; ikisi aynıdır.
?Soru çöz
Bir öğretmen, Orhun Yazıtlarından sadeleştirdiği şu cümleleri sınıfa okuyor: “Aç milleti doyurdum, çıplak milleti giydirdim, az milleti çok kıldım.”
Bu cümleler aşağıdaki anlayışlardan hangisini en açık biçimde yansıtır?
✓ A. Kağan halkını doyurmayı ve çoğaltmayı başarı sayar: devlet halkın refahından sorumludur. B kut anlayışıyla çelişir, yetki oyla gelmez; C ikili yönetimdir, metinde geçmez; D Uygurlarla başlayan bir değişimdir.
⇄Bilgi eşleştirme anlatılan olay → destan
840 → 1157 · TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ
Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular: İslamiyet'le gelen yeni kültür ve ilk büyük eserler
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
İlk Türk-İslam devletleri hangileridir? Kutadgu Bilig ve Divanu Lugati't-Türk kimin eseridir?
Kısa cevap: Talas Savaşı'ndan (751) sonra İslamiyet Türkler arasında yayıldı. Karahanlılar İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devletidir ve Türkçeyi resmî dil olarak korudu. Gazneli Mahmut sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarıdır. Büyük Selçuklular 1040'ta Dandanakan'la kuruldu. Kutadgu Bilig ve Divanu Lugati't-Türk bu dönemin başlıca eserleridir.
Bu konunun sonunda: üç devleti ayırt edici özellikleriyle tanıyabilir, bir eserin özelliklerinden adını ve yazarını çıkarabilirsin.
Koridordaki “Bilim insanlarımız” panosunda Kaşgarlı Mahmud'un resmi var. Bir öğrenci soruyor: “Sözlük yazmak neden önemli?”
İslamiyet'e geçiş bir anda olmadı: 751 Talas Savaşı'nda Karluklar Abbasilerin yanında Çin'e karşı savaştı; ardından ticaret ve inançlar arasındaki yakınlık (tek Tanrı, ahiret, cihan hâkimiyeti ile cihat) geçişi hızlandırdı.
Üç devlet, üç ayırt edici özellik
Devlet
Kuruluş
Ayırt edici özellik
Karahanlılar
840
İslamiyet'i resmî din yapan ilk Türk devleti; resmî dil Türkçe
Gazneliler
963
Mahmut ilk sultan unvanlı Türk hükümdarı; İslamiyet Hindistan'a taşındı
Büyük Selçuklular
1040
Dandanakan, Malazgirt (1071); Nizamiye medreseleri; resmî dil Farsça
Eserleri amacıyla düşün
Eserleri ezberlemek yerine her birini bir amaçla eşle. Kutadgu Bilig (“mutluluk veren bilgi”), Yusuf Has Hacib'in Karahanlı hükümdarına sunduğu, iyi yönetimi anlatan manzum öğüt kitabıdır. Divanu Lugati't-Türk'ü Kaşgarlı Mahmud, Araplara Türkçe öğretmek için Arapça yazdı; bilinen ilk Türk dünya haritası bu eserdedir. Edip Ahmet Yükneki'nin Atabetü'l-Hakayık'ı ahlakı öğütler; Ahmet Yesevi'nin Divan-ı Hikmet'i tasavvufu sade Türkçeyle anlatır. Selçuklu veziri Nizamülmülk de Siyasetname'yi Melikşah'a sundu.
Sınıfta
Hayat bilgisinde 2. sınıfta bilim insanlarının katkıları araştırılır, 4. sınıf sosyal bilgilerde bilim insanlarının çocukluğu incelenir; Kaşgarlı Mahmud ve Biruni bu çalışmalarda sık seçilen adlardır. İslamiyet'in kabulüyle kültürdeki değişim 6. sınıfta işlenir. Sık yanılgı: Divanu Lugati't-Türk Türkçe yazılmıştır.
Nasıl sorulurBir eserin özellikleri (yazıldığı dil, amacı, sunulduğu kişi) verilip adı istenir ya da bir devlete ait öncüllerden hangilerinin doğru olduğu sorulur.
TuzakDivanu Lugati't-Türk'ü Türkçe yazılmış sanmak ve sultan unvanını ilk kez Selçuklulara vermektir.
?Soru çöz
Bir öğretmen, hazırladığı çalışma kâğıdına Karahanlılarla ilgili şu ifadeleri yazıyor:
I. İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devletidir. II. Resmî dil olarak Türkçeyi kullanmıştır. III. Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı bu devletten çıkmıştır.
Bu ifadelerden hangileri doğrudur?
✓ C. Karahanlılar İslamiyet'i resmî din yapan ilk Türk devletidir ve Türkçeyi resmî dil olarak korumuştur. A doğru olan II'yi dışarıda bırakır; B ve D'deki III Gazneli Mahmut'a aittir, Karahanlılara değil.
✎Boşluk doldurma özelliklerinden eseri adlandır
Araplara Türkçe öğretmek için Arapça yazılan, ilk Türk dünya haritasını içeren sözlük: . Karahanlı hükümdarına sunulan “mutluluk veren bilgi”: . Nizamülmülk'ün Melikşah'a sunduğu yönetim kitabı: . Ahmet Yesevi'nin tasavvufu sade Türkçeyle anlatan şiirleri: .
Anadolu'da Türk yurdu: Malazgirt'ten Kösedağ'a Türkiye Selçukluları, ahilik ve kervansaraylar
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Türkiye Selçuklu Devleti ne zaman kuruldu? Ahilik nedir, Selçuklu döneminde Anadolu'da hangi kültür eserleri ortaya çıktı?
Kısa cevap: 1071 Malazgirt Zaferi Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı. Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti 1075'te Süleyman Şah tarafından İznik merkezli kuruldu, sonra merkez Konya oldu. 1176 Miryokefalon Anadolu'nun Türk yurdu olduğunu kesinleştirdi; 1243 Kösedağ yenilgisiyle devlet Moğol baskısına girdi. Kervansaraylar, ahilik ve tasavvuf önderleri bu dönemin mirasıdır.
Bu konunun sonunda: dört dönüm noktasını sıralayabilir, ahiliğin işlevlerini başka kurumlardan ayırt edebilirsin.
Kayseri gezisinde bir sınıf, şehir dışındaki taş yapının dev kapısında duruyor: “Burası eskiden otel miymiş?”
Bir bakıma evet. Kervansaray, ticaret yolları üzerinde kervanların konakladığı, çoğu vakıfla işletilen yapıdır. Malazgirt'te Alp Arslan'ın Bizans ordusunu yenmesiyle (1071) Türkmenler Anadolu'ya yerleşti. Türkiye Selçukluları, özellikle Alaeddin Keykubat döneminde yolları güvenli tutar, soyulan tüccarın zararını devlet karşılardı.
Darüşşifa (hastane), medrese ve kümbet (anıt mezar) dönemin başlıca yapılarıdır. UNESCO listesindeki Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası ise aynı yüzyıllarda hüküm süren Mengüceklilerin eseridir.
Ahilik ve gönül önderleri
Ahilik, 13. yüzyılda Ahi Evran'ın öncülüğünde kurulan esnaf ve zanaatkâr teşkilatıdır. Malın kalitesini ve fiyatını denetler, mesleği usta-çırak ilişkisiyle öğretir, dürüstlüğü ve dayanışmayı kural yapardı; Osmanlı'da loncalara dönüştü. Mevlana (Mesnevi, Farsça), Yunus Emre (sade Türkçe şiirler) ve Hacı Bektaş Veli sevgiyi ve hoşgörüyü öne çıkardı. 1277'de Karamanoğlu Mehmet Bey Türkçeyi resmî dil ilan etti.
Sınıfta
Hayat bilgisinde 2. sınıfta yakın çevredeki tarihî mekânlar belirlenir, 3. sınıfta korunmalarının önemi yorumlanır; 4. sınıfın “Ortak Mirasımız” öğrenme alanı yakın çevredeki ortak miras ögelerini tanımayı ister. Kervansaray, kümbet ya da çırak-kalfa-usta geleneği hazır örneklerdir. Sık yanılgı: kervansaray bir saray türüdür.
Akılda kalsın: Dört tarih, dört sözcük: 1071 kapı (Malazgirt), 1075 kuruluş (İznik), 1176 tapu (Miryokefalon), 1243 kırılma (Kösedağ). Ahilik = kalite + meslek eğitimi + ahlak.
Sınavda
Nasıl sorulurAhiliğin, kervansarayın ya da bir gönül önderinin özellikleri verilir; uygun kavram ya da kişi sorulur.
TuzakAhiliği devlet adına vergi toplayan bir kurum sanmak ve Divriği'yi Türkiye Selçuklu yapısı saymaktır.
Sınavda işaretlegüncel ders kitapları “Türkiye Selçuklu Devleti” der; “Anadolu Selçuklu Devleti” aynı devlettir.
↕Sıralama Anadolu'da dört dönüm noktası
Bizans'ın umudunu bitiren Miryokefalon Zaferi
Alp Arslan'ın kazandığı Malazgirt Zaferi
Moğollara yenilgiyle gelen Kösedağ Savaşı
Süleyman Şah'ın İznik merkezli devleti kurması
?Soru çöz
Bir öğretmen, ortak miras ögelerini işlerken çarşıdaki esnaf geleneklerinin kökü olan ahiliği anlatıyor.
Aşağıdakilerden hangisi ahiliğin işlevlerinden biri değildir?
✓ D. Vergi gelirini asker beslemeye bağlayan düzen Selçuklu'da ikta, Osmanlı'da tımardır, ahilik değil. A, B ve C ahiliğin asıl işlevleridir (denetim, meslek eğitimi, dayanışma); bu yüzden “değildir” sorusunun cevabı olamaz.
1299 → 1922 · OSMANLI
Osmanlı Devleti: uç beyliğinden cihan devletine, külliyeden matbaaya
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Osmanlı Devleti nasıl büyüdü? Osmanlı kültürünün temel kurumları nelerdir, yenileşme ne zaman başladı?
Kısa cevap: Osmanlı Devleti 1299 civarında Söğüt-Bilecik çevresinde bir uç beyliği olarak kuruldu; Bursa'yı merkez yaptı, 1453'te İstanbul'u fethetti, 16. yüzyılda Kanuni döneminde en geniş sınırlarına ulaştı. Vakıf, külliye, tımar ve Enderun temel kurumlardır. Yenileşme Lale Devri'nde matbaayla başladı, Tanzimat ve Meşrutiyet'le sürdü.
Bu konunun sonunda: Osmanlı kurumlarını bir vakada tanıyabilir, “yenileşme Tanzimat'la başladı” yanılgısını kanıtla düzeltebilirsin.
Mahalledeki eski çeşmenin kitabesine bakan öğrenciler, çeşmenin yüzyıllardır nasıl ayakta kaldığını merak ediyor.
Çeşmenin arkasında büyük olasılıkla bir vakıf vardır. Vakıf, bir kişinin malını ya da gelirini sürekli olarak bir hayır işine ayırmasıdır; çeşme, köprü, imaret, medrese ve hastanelerin çoğu böyle yaşatıldı. Bu yapıların cami çevresinde bir araya geldiği bütüne külliye denir: Mimar Sinan'ın Süleymaniye'si gibi. Sinan, Edirne'deki Selimiye'yi ustalık eseri sayar.
Askerî ve ekonomik düzen birbirine bağlıydı: tımar sisteminde bir bölgenin vergi geliri sipahiye bırakılır, sipahi de karşılığında atlı asker yetiştirirdi. Saraydaki Enderun okulu devlet adamı yetiştirir, ahilikten gelen loncalar esnafı düzenlerdi.
Yenileşme: ne zaman, neden?
Avrupa karşısında güç kaybeden devlet, 18. yüzyıldan itibaren Batı'yı örnek alan yeniliklere yöneldi. Lale Devri'nde (1718–1730) İbrahim Müteferrika ilk Türk matbaasını kurdu (1727). III. Selim Nizam-ı Cedit ordusunu kurdu; II. Mahmut yeniçeri ocağını kaldırdı (1826). 1839'daki Tanzimat Fermanı can, mal ve namus güvencesini; 1876'da ilan edilen I. Meşrutiyet ise ilk anayasa Kanun-i Esasi'yi ve meclisi getirdi.
Sınıfta
Osmanlı kültürü 7. sınıf sosyal bilgilerde işlenir. İlkokulda Osmanlı'yla karşılaşma yakın çevredeki tarihî mekânlar (çeşme, cami, köprü, han) ve 4. sınıfta geçmişten bugüne oyun ve oyuncakların karşılaştırılması (çelik çomak, uçurtma, Karagöz) üzerinden olur. Sık yanılgı: her yeniliği Tanzimat başlattı.
Nasıl sorulurBir kurumun işleyişi ya da bir yeniliğin sonucu kısa bir metinle verilir; kurumun adı ya da metinden çıkarılabilecek yargılar sorulur.
TuzakVakfı devletin vergi kurumu sanmak ve Batı'yı örnek alan yeniliklerin Tanzimat'la başladığını düşünmektir.
⇄Bilgi eşleştirme vaka → Osmanlı kurumu
?Soru çöz
Okulun tarih kulübünde bir öğrenci, sunumunda “Osmanlılar Tanzimat Fermanı'na kadar Avrupa'dan hiçbir yenilik almadı.” diyor.
Kulüp öğretmeninin bu yanılgıyı düzeltmek için vereceği en uygun örnek hangisidir?
✓ B. Matbaa, Tanzimat'tan yüzyılı aşkın süre önce Batı'dan alındı; III. Selim ve II. Mahmut'un düzenlemeleri de Tanzimat öncesidir. A, C ve D siyasi ve askerî başarılardır; Batı'dan yenilik alındığını göstermedikleri için kanıt olamaz.
1919 → 1923 · MİLLÎ MÜCADELE
Millî Mücadele: Samsun'dan Cumhuriyet'e, milletin kendi kararıyla
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKavram yanılgılarının kaynakları nelerdir? Posner'in kavramsal değişim koşulları nelerdir, yanılgı hangi araçlarla ortaya çıkarılır?Önceki sayfadan (İlkokulda fen bilimleri öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kavram yanılgısı, bilimsel açıklamayla çelişen ama öğrencinin tutarlı bulup direndiği fikirdir. Gündelik dil, duyusal deneyim, yanlış benzetmeler, medya, hatta ders kitabı kaynak olabilir. Posner ve arkadaşlarına göre kavramsal değişim için öğrenci eski fikrinden hoşnutsuz olmalı; yeni fikir anlaşılır, akla yatkın ve verimli görünmelidir.
Millî Mücadele nasıl başladı ve hangi aşamalardan geçti? Cumhuriyet ne zaman ilan edildi?
Kısa cevap: Mondros Ateşkesi'nin (1918) ardından gelen işgallere karşı Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. Amasya Genelgesi millî egemenlik fikrini ortaya koydu; Erzurum ve Sivas kongreleri direnişi birleştirdi. 23 Nisan 1920'de TBMM açıldı. Sakarya ve Büyük Taarruz zaferleri Lozan'la (1923) tanındı; 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi.
Bu konunun sonunda: Amasya, Erzurum ve Sivas'ı kararlarıyla ayırt edebilir, bir anı ya da belgeden millî egemenlik vurgusunu çıkarabilirsin.
23 Nisan sabahı panoya 1920'de açılan meclisin fotoğrafı asılıyor: “Çocuk bayramımız neden bu binanın açıldığı gün?”
Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıkan Osmanlı Devleti 1918'de Mondros Ateşkesi'ni imzaladı; İzmir başta olmak üzere birçok yer işgal edildi, halk cemiyetler ve Kuvâ-yı Millîye birlikleriyle direndi. Mustafa Kemal, Samsun'a çıkarak dağınık direnişi tek çatı altında topladı.
Önce millet örgütlenir, sonra meclis kurulur, en son zafer ve yeni devlet gelir.Görsel: Sınav Defteri
Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919), milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağını söyleyerek millî egemenlik fikrini ilk kez açıkça yazıya geçirdi. Erzurum Kongresi bölgesel olarak toplandı ama vatanın bölünmezliğini ve manda reddini bütün ülke adına karara bağladı. Sivas Kongresi ulusal bir kongreydi; bütün cemiyetleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleştirdi. 23 Nisan 1920'de açılan TBMM, egemenliği doğrudan millete dayandıran ilk meclistir.
Sakarya (1921) savunmadan saldırıya geçişin, 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz kesin zaferin adıdır. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı, Lozan Antlaşması yeni devletin bağımsızlığını tanıttı. 13 Ekim 1923'te Ankara başkent oldu, 29 Ekim'de Cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Sınıfta
4. sınıfın “Yaşayan Demokrasimiz” öğrenme alanı, Millî Mücadele'deki fedakârlıkları kaynaklardan (anı, mektup, fotoğraf) yorumlamayı ve Cumhuriyetin getirdiği değişimleri incelemeyi ister; hayat bilgisi millî gün ve bayramları 1. sınıftan itibaren işler. Kronoloji öğretimini İlkokulda sosyal bilgiler öğretimi sayfasında göreceğiz. Sık yanılgı: Cumhuriyet TBMM'nin açıldığı gün ilan edildi.
Akılda kalsın:Amasya söyler (millî egemenlik), Erzurum bölgede toplanıp ülke için karar alır, Sivas birleştirir. Bayram takvimi: 19 Mayıs çıkış, 23 Nisan meclis, 30 Ağustos zafer, 29 Ekim Cumhuriyet.
Sınavda
Nasıl sorulurBir anı, mektup ya da genelgeden kısa bir bölüm verilir; hangi düşüncenin vurgulandığı ya da hangi kongreye ait olduğu sorulur.
TuzakErzurum ile Sivas'ın özelliklerini yer değiştirmek ve TBMM'nin açılışını Cumhuriyetin ilanı sanmaktır.
?Soru çöz
Ayşe Öğretmen, 4. sınıfta “Yaşayan Demokrasimiz” öğrenme alanını işlerken öğrencilerini üç gruba ayırıp her gruba Millî Mücadele yıllarından bir kaynak veriyor. Birinci grup, İnebolu'dan Kastamonu yoluyla cepheye kağnıyla cephane taşıyan köylü kadınların anılarını okuyor. İkinci grup, Amasya Genelgesi'ndeki “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” cümlesini inceliyor. Üçüncü grup, 23 Nisan 1920'de açılan meclisin önünde toplanan kalabalığın fotoğrafına bakıyor. Sunumlardan sonra öğretmen, üç kaynağın ortak mesajını tek cümleyle özetlemelerini istiyor. Deniz, “Bu kaynaklar savaşı yalnızca ordunun kazandığını gösteriyor.” diyor.
Öğretmenin, kaynakların ortak mesajı olarak kabul edeceği en uygun özet aşağıdakilerden hangisidir?
✓ A. Cephane taşıyan kadınlar halkın fedakârlığını, genelge milletin kararını, meclis fotoğrafı egemenliğin millete geçişini gösterir. B genelgedeki “milletin azim ve kararı” vurgusuyla çelişir; C Deniz'in yanılgısıdır, ilk kaynak halkın katkısını gösterir; D tarih hatasıdır: meclis 1920'de açıldı, Cumhuriyet 1923'te ilan edildi.
?Soru çöz
I. Yurdun her yerinden gelen temsilcilerle toplanan ulusal bir kongredir. II. Manda ve himaye fikri reddedilmiştir. III. Millî cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilmiştir.
Bu bilgilerden hangileri Sivas Kongresi için doğrudur?
✓ D. Üçü de Sivas için doğrudur: kongre ulusaldır (I), manda ve himaye yeniden reddedildi (II), cemiyetler tek çatıda birleştirildi (III). A, B ve C doğru öncüllerden en az birini dışarıda bırakır. Tuzak, Sivas'ı Erzurum gibi bölgesel bir kongre sanmaktır; Erzurum bölgesel toplanıp ulusal karar almıştır.
1922 → 1938 · İLKELER VE İNKILAPLAR
Atatürk ilkeleri ve inkılaplar: altı ilke ve onları hayata geçiren değişiklikler
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Atatürk ilkeleri nelerdir? Hangi inkılap hangi ilkeyle ilişkilidir?
Kısa cevap: Atatürk ilkeleri cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılıktır; 1931'de partinin programına girdi, 1937'de Anayasaya eklendi. İnkılaplar bu ilkelerin uygulamasıdır: saltanatın ve halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, Türk Medeni Kanunu, harf inkılabı, Soyadı Kanunu ve kadınlara siyasi haklar başlıcalarıdır. Bir inkılap birden çok ilkeyle ilişkili olabilir.
Bu konunun sonunda: altı ilkeyi ayırt edebilir, bir inkılabı ya da sınıf uygulamasını ilgili ilkeyle eşleyebilirsin.
Sınıf başkanlığı seçiminde bir öğrenci tahtaya “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” yazıyor. Bu söz hangi ilkeyi anlatır?
İlkeler Millî Mücadele ve sonrasının ihtiyaçlarından doğdu. Cumhuriyetçilik egemenliğin millete ait olması ve yöneticilerin seçilmesidir; milliyetçilik birleştiricidir, ırkçılığı ve yayılmacılığı reddeder; halkçılık ayrıcalıkları kaldırıp kanun önünde eşitliği esas alır. Devletçilik, özel sermayenin yetmediği alanda devletin yatırım yapmasıdır, özel girişimi kaldırmaz. Laiklik din ve devlet işlerinin ayrılması, devletin inançlara eşit uzaklıkta durmasıdır; din karşıtlığı değildir. İnkılapçılık yapılanı korumayı ve geliştirmeyi ister.
Başlıca inkılaplar ve en çok ilişkili ilkeler
İnkılap
Yıl
İlişkili ilke
Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyetin ilanı
1922, 1923
Cumhuriyetçilik
Halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat
1924
Laiklik, cumhuriyetçilik
Aşarın kaldırılması, Soyadı Kanunu
1925, 1934
Halkçılık
Türk Medeni Kanunu
1926
Laiklik, halkçılık
Harf inkılabı
1928
İnkılapçılık, milliyetçilik
Kadınlara seçme ve seçilme hakkı
1930–1934
Halkçılık, cumhuriyetçilik
I. Beş Yıllık Sanayi Planı
1934
Devletçilik
Millî egemenlik, millî birlik, yurtta sulh cihanda sulh, bilimsellik ve akılcılık gibi bütünleyici ilkeler bu altı ilkeyi tamamlar.
Sınıfta
Hayat bilgisinde 1. sınıfta Atatürk'ün hayatı, 2. sınıfta öğrenciliği, 3. sınıfta kişilik özellikleri ve yönetim şeklimiz işlenir; 4. sınıf sosyal bilgilerde Cumhuriyetin getirdiği değişimler incelenir, okulda demokratik katılım yaşatılır. Sınıf başkanlığı seçimi cumhuriyetçiliğin sınıftaki karşılığıdır. Sık yanılgı: laiklik dinsizliktir.
Akılda kalsın:Seçim → cumhuriyetçilik, eşitlik → halkçılık, birlik → milliyetçilik, devlet yatırımı → devletçilik, din-devlet ayrımı → laiklik, koru ve geliştir → inkılapçılık.
Sınavda
Nasıl sorulurBir inkılap ya da sınıf uygulaması verilip ilgili ilke sorulur ya da bir ilkenin özellikleri sıralanıp adı istenir.
TuzakDevletçiliği özel mülkiyeti kaldıran bir düzen, laikliği din karşıtlığı sanmaktır.
Sınavda işaretlebir inkılaba iki ilke uyuyorsa şıklarda yer alanı seç.
Hepsi bir arada: Türk tarihi ve kültürü
Konu
Çekirdek
Sık yanılgı
İlk devletler
Kut gökten, töre toplumdan, kurultay danışma
Kurultay kağanı oyla seçer
Yazıt, destan
Orhun = Göktürk; Uygur yerleşik hayat
Orhun Yazıtları Arap harfli
Türk-İslam
Karahanlı ilk, Gazneli sultan; dört eser
DLT Türkçe yazıldı
Anadolu
1071 → 1075 → 1176 → 1243; ahilik
Ahilik vergi toplar
Osmanlı
Vakıf, külliye, tımar; matbaa 1727
Yenileşme Tanzimat'la başladı
Millî Mücadele
Amasya söyler, Sivas birleştirir; 1920, 1923
Cumhuriyet 23 Nisan'da ilan edildi
İlkeler
Altı ilke; inkılap ilkenin uygulaması
Laiklik din karşıtlığıdır
□ Kut, töre ve kurultayı ayırt edebiliyorum.
□ Bir yazıt cümlesinin yansıttığı anlayışı söyleyebiliyorum.
□ Yenileşmenin Tanzimat'tan önce başladığını gösterebiliyorum.
□ Amasya, Erzurum ve Sivas'ı ayırt edebiliyorum.
□ Bir inkılabı ilgili ilkeyle eşleyebiliyorum.
?Soru çöz
Bir öğretmen, tanıtacağı Atatürk ilkesi için tahtaya şu ipuçlarını yazıyor:
• Eski kurumların yerine çağdaş kurumların konmasını ister. • Yapılan değişikliklerin korunmasını ve geliştirilmesini esas alır. • Öteki ilkeleri koruyan, en dinamik ilke olarak görülür.
✓ C. Eskinin yerine çağdaşı koymak ve yapılanı korumak inkılapçılıktır. A egemenliğin millette olması ve seçimdir; B birleştirici millî bağdır; D ekonomide devletin yatırımcı rolüdür, kurumları korumakla ilgili değildir.
✎Boşluk doldurma uygulamadaki ilkeyi adlandır
Sınıf başkanı gizli oyla seçiliyor ve dönem sonunda yeniden seçim yapılıyor; bu uygulama ilkesini yaşatır. 1934'te ağa, paşa, bey gibi unvanlar kaldırıldı ve herkes eşit biçimde soyadı aldı; bu adım ilkesine dayanır. Özel sermaye yetmeyince dokuma fabrikalarını devlet kurdu; bu ilkesinin uygulamasıdır. Eğitim tek çatı altında birleştirildi ve devlet bütün inançlara eşit uzaklıkta durdu; bu da ilkesinin gereğidir.
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Bir öğrenci “Yazın Dünya Güneş'e yaklaştığı için sıcak, kışın uzaklaştığı için soğuk olur.” diyor.
Öğretmenin bu yanılgıyı sarsmak için kullanabileceği en güçlü kanıt hangisidir?
✓ B. Uzaklık mevsimi belirleseydi iki yarım küre aynı mevsimi yaşardı; zıt mevsimler ve ocaktaki en yakın konum yanılgıyla çelişir. A gece-gündüzü açıklar; C büyüklüğü gösterir; D mevsimlerin varlığını gösterir ama nedenini sınamaz.Kaynak: Canlılar, Dünya ve evren · Dünya'nın şekli, yapısı ve hareketleri
?Soru 2
I. Ankara'da yaz öğlelerinde Güneş, kış öğlelerine göre gökyüzünde daha yüksekte görünür. II. Türkiye'de yazın gündüzler kıştakinden uzundur. III. Van'da Güneş, İstanbul'dan önce doğar.
Bu gözlemlerden hangileri Dünya'nın kendi ekseni çevresinde dönmesinin sonucudur?
✓ A. Doğudaki ilin Güneş'i önce görmesi Dünya'nın batıdan doğuya dönmesinin sonucudur. I ve II ise eksen eğikliği ile dolanmanın sonucudur: yazın Güneş ışınları daha dik gelir, gündüzler uzar. B iki yanlış öncülü birden seçer; C ve D birer yanlış öncül içerir.Kaynak: Canlılar, Dünya ve evren · Dünya'nın şekli, yapısı ve hareketleri
?Soru 3
Dördüncü sınıf öğretmeni Selma Hanım, içine bir oyuncak konmuş kapalı bir kutunun yan yüzüne küçük bir delik açar. Öğrenciler sırayla delikten bakar ama oyuncağı göremez; bazıları gözlerini kısarak bir süre bekler, sonuç yine değişmez. Selma Hanım kutunun üstündeki kapağı aralayıp sınıf ışığının içeri girmesini sağlayınca öğrenciler oyuncağı hemen görür. Ardından öğrencilerden gözlemi yorumlamalarını ister ve gelen yorumları tahtaya yazar:
I. Oyuncağı görebilmek için ona ışık ulaşmalı ve ondan yansıyan ışık göze gelmelidir. II. Göz, karanlıkta bir süre beklerse ışık olmadan da oyuncağı görebilir. III. Oyuncak ışık kaynağı olmadığı için kutu kapalıyken görülemez.
Bu yorumlardan hangileri doğrudur?
✓ B. I görme olayının yolunu, III oyuncağın kendi ışığı olmadığı için kapalı kutuda görülemediğini doğru anlatır. II yanlıştır: hiç ışık yoksa göz ne kadar beklerse beklesin göremez, “alışma” ancak az ışıkta işe yarar. Bu yüzden II'yi içeren A, C ve D yanlış.Kaynak: Fiziksel olaylar ve madde · Işık, görme ve gölge
?Soru 4
Murat Öğretmen 4. sınıf öğrencileriyle kâğıt helikopter yapıyor. Öğrenciler aynı kâğıttan, gövde uzunlukları ve ağırlıkları eşit, yalnız kanat uzunlukları 4, 6, 8 ve 10 cm olan dört helikopter hazırlıyor. Helikopterlerin her biri rüzgârsız koridorda aynı merdiven basamağından, aynı öğrenci tarafından bırakılıyor; yere düşme süresi kronometreyle üç kez ölçülüyor ve ortalaması tabloya yazılıyor. Deneyden önce Zeynep, “Kanat uzadıkça helikopter havada daha uzun kalır.” diyor. Öğretmen bu cümleyi tahtaya yazıp “Deneyimiz bunu sınayacak.” diye ekliyor. Gruplar sonuçları sütun grafiğine dökmeye hazırlanıyor.
Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ A. Bilerek değiştirilen kanat uzunluğu, ölçülen düşme süresi, sabit tutulan basamak yüksekliğidir. B değişkenlerin yerini ters çevirir; C sabit tutulan bir etkeni bağımsız sanır; D, deneyden önce ileri sürülen ve değişkenler arası ilişkiyi sınanabilir biçimde söyleyen cümlenin hipotez olduğunu göz ardı eder.Kaynak: İlkokulda fen bilimleri öğretimi · Değişkenler, hipotez ve deney
?Soru 5
Kışın öğretmen sınıfa girince öğrencilerden biri öğretmenin gözlüğünün buğulandığını görüyor ve “Gözlük soğuktan dondu.” diyor. Bir başka öğrenci de “Montunuz sizi ısıtıyordu, çıkarınca üşüdünüz.” diyor.
Öğretmenin bu iki yanılgıyı düzeltirken yapacağı açıklama aşağıdakilerden hangisidir?
✓ D. Buğu havadaki su buharının soğuk yüzeyde yoğuşmasıdır; mont bir yalıtkandır, ısı kaybını yavaşlatır. A camda buz olmadığı için erimeyi, ayrıca montu ısı kaynağı sanır; B camın su emdiğini ve soğuğun bir madde gibi taşındığını varsayar; C yoğuşmayı tersine, buharlaşma olarak adlandırır.Kaynak: Fiziksel olaylar ve madde · Maddenin hâlleri, ısı ve sıcaklık
?Soru 6
4. sınıftaki bir öğrenci, “Mıknatıs bütün metalleri çeker, metal olmayan hiçbir şeyi çekmez.” demektedir.
Öğretmenin bu yanılgıyı gidermek için yapabileceği en uygun etkinlik aşağıdakilerden hangisidir?
✓ B. Tahmin edip gözlemle sınamak, alüminyum ve bakırın metal olduğu hâlde çekilmediğini öğrenciye kendisi gösterir. A kutupları anlatır, yanılgıya dokunmaz; C kutupların etkileşimini gösterir, hangi maddelerin çekildiğini değil; D bilgiyi deneyimsiz ezberletir, yanılgı başka bir örnekte geri gelir.Kaynak: Fiziksel olaylar ve madde · Kuvvet, hareket ve mıknatıs
?Soru 7
Öğrencileri “Pilden çıkan elektrik tek kabloyla ampule gider, orada harcanır.” diye düşünen öğretmen önce tek kabloyla devre kurduruyor; ampul yanmayınca kapalı devreyi gösteriyor. Son olarak öğrencilerden bozuk bir el fenerini yeni öğrendikleri kapalı devre fikriyle onarmalarını istiyor.
El fenerini onarma görevi, Posner ve arkadaşlarının hangi koşulunu sağlamaya yöneliktir?
✓ D. Yeni fikri yeni bir sorunu çözmekte kullandırmak, onun işe yaradığını gösterir. A tek kablonun yanlışlığını yaşatan ilk adımdır; B kapalı devrenin sade biçimde gösterilmesidir; C yeni fikrin öğrencinin bildikleriyle uyuşması, burada onarım görevinin asıl amacı değildir.Kaynak: İlkokulda fen bilimleri öğretimi · Kavram yanılgıları ve kavramsal değişim
Bu amaçla yapabileceği en uygun etkinlik hangisidir?
✓ A. Model, topun yarısının hep aydınlık kaldığını ve görünen kısmın konuma göre değiştiğini öğrenciye gösterir; gölge işin içine girmez. B nedeni sorgulamaz; C gölge yanılgısını pekiştirebilir; D değişimi gösterir ama nedenini açıklamaz.Kaynak: Canlılar, Dünya ve evren · Güneş, Ay'ın evreleri ve Güneş sistemi
?Soru 9
Bir öğretmen, “Canlıların yaşam alanları” konusunda sınıfını botanik bahçesine götürüyor. Velilerden izni almış, servisi ayarlamış, öğrencilere güvenlik kurallarını hatırlatmıştır. Bahçede öğrenciler serbestçe dolaşıyor; dönüşte kimse ne gözlemlediğini anlatamıyor.
Bu öğretmenin planlamada göz ardı ettiği ilke aşağıdakilerden hangisidir?
Bir öğretmen “Bilim nasıl çalışır?” tartışması için tahtaya şu ifadeleri yazıyor:
I. Bilim insanları yeni kanıt bulunca eski bir açıklamayı değiştirebilir. II. Her bilimsel araştırma aynı basamakları aynı sırayla izler. III. Bilim insanları açıklama üretirken hayal gücünü kullanmaz, yalnız gözleme dayanır.
Bu ifadelerden hangileri bilimin doğasına uygundur?
✓ A. Bilimsel bilgi yeni kanıtla değişebilir (I). II yanlıştır: program, her araştırmanın aynı basamakları aynı sırayla izlemediğini vurgular. III de yanlıştır: bilim gözlemin yanında hayal gücü ve yaratıcılık içerir. B ve D yanlış olan III'ü, C ve D yanlış olan II'yi içerir.Kaynak: İlkokulda fen bilimleri öğretimi · Fen programı ve bilimin doğası