İlkokulda sosyal bilgiler öğretimi: beceriler, kavramlar ve yöntemler

Sosyal bilgilerin ne olduğunu, ilkokulda zaman, mekân ve kavram öğretimini, sosyal bilgilere özgü yöntemleri ve beceri öğretimini örneklerle öğren.

6 durakÖABT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YAKLAŞIM · SOSYAL BİLGİLER

Sosyal bilgiler nedir: üç gelenek ve etkin vatandaşlık

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHayat bilgisi dersinin temel ilkeleri nelerdir? Yakından uzağa ilkesi ne demektir?Bağlantılı konudan (Hayat bilgisi öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hayat bilgisi, birinci, ikinci ve üçüncü sınıfta okutulan, Türkçe, sosyal bilgiler, fen, matematik, trafik güvenliği, sanat ve din kültürü gibi alanlardan beslenen disiplinler arası bir derstir. Çocuğun kendisinden, ailesinden ve okulundan başlar; yakın çevreye, ülkeye ve dünyaya genişler. Konular çocuğun yaşantısından seçilir, etkinlik ve somut deneyimle öğretilir.

Dersin doğası ve ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sosyal bilgiler nedir? Vatandaşlık aktarımı, sosyal bilimler ve yansıtıcı düşünme gelenekleri arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Sosyal bilgiler; tarih, coğrafya, ekonomi, hukuk, sosyoloji, antropoloji gibi sosyal bilimlerden seçilen bilgi, kavram ve becerilerin etkin vatandaş yetiştirmek amacıyla birleştirildiği disiplinler arası bir öğretim alanıdır. Alanda üç gelenek vardır: vatandaşlık aktarımı, sosyal bilimler olarak sosyal bilgiler ve yansıtıcı düşünme. TYMM programı son ikisini esas alır.

Bu konunun sonunda: üç geleneği öğretmenin rolünden ve sınıftaki izinden ayırt edebilir, etkin vatandaşlığın özelliklerini sayabilirsin.

Dördüncü sınıfın ilk sosyal bilgiler dersi. Bir öğrenci soruyor: “Öğretmenim, bu ders tarih mi, coğrafya mı?” Öğretmen cevaplıyor: “İkisi de, ama daha fazlası.”

Sosyal bilgiler bir bilim dalı değil, bir öğretim alanıdır. Sosyal bilimler insanı ve toplumu kendi yöntemleriyle inceler; sosyal bilgiler bu disiplinlerden çocuğun vatandaş olarak ihtiyaç duyacağı bilgi ve becerileri seçip birleştirir. Hayat bilgisinden devralınan yakından uzağa düzen, 4. sınıfta yerelden ulusala ve küresele genişleyen bir bakışla sürer.

Sosyal bilgi öğretiminin üç geleneği
GelenekAmaçSınıftaki iz
Vatandaşlık aktarımıToplumun benimsediği bilgi, değer ve inançları yeni kuşağa aktarmakAnlatım, ders kitabı, soru-cevap; öğretmen otorite
Sosyal bilimler olarak sosyal bilgilerDisiplinlerin kavramlarını ve araştırma yöntemlerini kazandırmakTarihçi gibi kaynak inceleme, coğrafyacı gibi harita ve arazi çalışması
Yansıtıcı düşünmeToplumsal sorunlar üzerine araştırarak karar verebilen bireyÖğrencinin seçtiği bir sorun, veri toplama, seçenekleri tartma, karar

Sınıflandırmanın kaynağı Barr, Barth ve Shermis'tir. Gelenekler birbirini dışlamaz; bir derste bayram coşkusu aktarılırken öğrenciler bir fotoğrafı kanıt olarak da inceleyebilir. TYMM Sosyal Bilgiler programı “sosyal bilimler olarak” ve “yansıtıcı araştırma olarak” sosyal bilgiler yaklaşımlarını esas alır; öğrenme yaşantılarında tümevarımcı, sorgulamaya dayalı bir süreç önerir.

Etkin vatandaşlık ve değerler

Dersin nihai amacı etkin vatandaştır: haklarını bilip kullanan, sorumluluğunu yerine getiren, karar süreçlerine katılan, farklılıklara saygılı birey. Bu yüzden sınıf, okul meclisi ve sınıf kararları gibi katılım fırsatlarıyla bir demokrasi laboratuvarına dönüşür. Değerler eğitimi yaklaşımlarını Hayat bilgisi öğretimi sayfasında gördük; sosyal bilgilerde en çok ahlaki ikilem, değer analizi ve fikri eyleme dönüştürmeye dayanan eylem öğrenme işe yarar.

Ek bilgi: Türkiye'de dersin adı

Tarih, coğrafya ve yurttaşlık bilgisinin ilkokulda “sosyal bilgiler” adıyla birleştirilmesi 1968 ilkokul programıyla başladı. Bugün ders 4-7. sınıflarda okutulur ve hayat bilgisinin devamı olarak planlanır.

Akılda kalsın: Aktarım “bunu bil”, sosyal bilimler “bunu bir bilim insanı gibi incele”, yansıtıcı düşünme “bu sorun hakkında karar ver” der.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin dersi uzunca anlatılır; hangi geleneği yansıttığı sorulur.

TuzakKaynak incelenen her dersi yansıtıcı düşünme saymaktır: kaynak bir disiplinin yöntemini öğretmek için inceleniyorsa sosyal bilimler, öğrencinin seçtiği bir toplumsal soruna karar vermek için kullanılıyorsa yansıtıcı düşünmedir.

?Soru çöz

Dördüncü sınıf öğretmeni Hakan Bey, öğrencilerden okullarıyla ilgili bir sorun belirlemelerini istiyor. Öğrenciler, okul servisinin indirdiği noktada yaya geçidi olmadığını ve sabahları karşıya geçerken zorlandıklarını söylüyor. Gruplar bir hafta boyunca sabahları geçen araçları sayıyor, velilerle ve servis şoförüyle görüşüyor, buldukları bilgileri tabloya döküyor. Ardından “ışıklı geçit”, “servisin durak yerini değiştirmesi” ve “sabahları nöbetçi veli” seçeneklerinin yararlarını ve sakıncalarını tartışıyor; gerekçeleriyle birini seçip okul müdürüne sunuyorlar. Hakan Bey süreç boyunca bilgi aktarmıyor, sorular sorarak grupları yönlendiriyor.

Hakan Bey'in dersi sosyal bilgi öğretiminin hangi geleneğini en açık biçimde yansıtır?

✓ C. Öğrencinin kendi belirlediği toplumsal bir sorun, veri toplama, seçenekleri tartma ve gerekçeli karar yansıtıcı düşünmenin adımlarıdır. A öğretmenin bilgi ve değeri doğrudan aktarmasını gerektirirdi; B bir disiplinin kavramlarını ve yöntemini öğretmeyi amaçlardı; D tek bir disipline odaklanır, oysa burada amaç bir sorunu çözmektir.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi vatandaşlık aktarımı geleneğine uygun bir öğretmen davranışı değildir?

✓ A. Kaynakların güvenilirliğini kanıtla sınamak, tarihçinin yöntemini kazandıran sosyal bilimler geleneğine aittir. B, C ve D toplumun benimsediği bilgi ve değeri doğrudan aktarır; vatandaşlık aktarımının tipik araçları anlatım, ders kitabı ve örnek kişidir.
PROGRAM · SOSYAL BİLGİLER

Dördüncü sınıf sosyal bilgiler programı: altı öğrenme alanı ve alan becerileri

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHayat bilgisi programında beceri, eğilim ve programlar arası bileşenler nelerdir?Bağlantılı konudan (Hayat bilgisi öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Beceri, öğrencinin bir işi yapabilmesidir; programda kavramsal beceriler (gözlemleme, sınıflandırma, yorumlama, karar verme) ve alan becerileri (kanıta dayalı sorgulama, sosyal katılım, mekânsal düşünme, sanatsal algılama) bulunur. Eğilim, beceriyi kullanmaya istekli olmaktır: merak, empati, sorumluluk. Değerler, sosyal-duygusal öğrenme becerileri ve okuryazarlıklar programlar arası bileşenlerdir.

Beceri, eğilim, değer

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

4. sınıf sosyal bilgiler programı hangi öğrenme alanlarından oluşur? Sosyal bilgilerin alan becerileri nelerdir?

Kısa cevap: TYMM Sosyal Bilgiler programında 4. sınıf haftada 3 saat, yılda 108 saattir ve 17 öğrenme çıktısı içerir. Altı öğrenme alanı vardır: Birlikte Yaşamak, Evimiz Dünya, Ortak Mirasımız, Yaşayan Demokrasimiz, Hayatımızdaki Ekonomi, Teknoloji ve Sosyal Bilimler. Zamanı algılama, kanıta dayalı sorgulama, tarihsel empati, mekânsal düşünme ve harita gibi alan becerileri bu alanlara dağıtılır.

Bu konunun sonunda: bir etkinliğin öğrenme alanını bulabilir, öğrenme alanına bağlanan alan becerisini söyleyebilir, 4. sınıftaki İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi dersini sosyal bilgilerden ayırabilirsin.

Sınıf panosunda altı renkli şerit: her biri yılın bir öğrenme alanı. İlk şeridin adı “Birlikte Yaşamak”.

4. sınıf öğrenme alanları, örnek içerik ve öne çıkan alan becerisi
Öğrenme alanı4. sınıftaÖne çıkan alan becerisi
Birlikte YaşamakDersin hayata katkısı, bireysel farklılıklara saygı, toplumsal birlikSosyal katılım (fikir üretme)
Evimiz DünyaHaritada konum ve yön, doğa-insan ilişkisi, afetlerin etkisini azaltmaHarita okuma; kanıta dayalı ürün oluşturma
Ortak MirasımızOyun ve oyuncakların değişimi, aile tarihi, yakın çevredeki mirasDeğişim ve süreklilik; tarihsel empati
Yaşayan DemokrasimizMillî Mücadele'de Atatürk ve millet, Cumhuriyet'in getirdikleri, okulda katılımKaynağı yorumlama; sosyal katılım
Hayatımızdaki EkonomiKaynak tüketimi grafiği, istek ve ihtiyaç, üretim-dağıtım-tüketimTablo ve grafik okuma; coğrafi sorgulama
Teknoloji ve Sosyal BilimlerÇevrim içi güvenlik, bilim insanlarının çocukluğuTarihsel bağlamsallaştırma

Alan becerileri sosyal bilimlerin düşünme biçimleridir; tablonun son sütunu her alanın öne çıkanını gösterir; girişimcilik gibi ötekiler de çıktılara dağıtılır. Her beceri alt basamaklara ayrılır ve bir öğrenme çıktısına gömülü öğretilir: “Doğal kaynakların tüketimiyle ilgili grafik yorumlayabilme” çıktısında içerik ekonomi, beceri grafik okumadır.

İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi

Dördüncü sınıfta sosyal bilgilerin yanında ayrı bir ders daha vardır: İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi. Haftada 2 saattir; dört öğrenme alanı çocuk hakları, eşitlik ve adalet, etkin vatandaşlık ve demokrasi etrafında kurulur, drama ve oyunla somutlaştırılır. Sınıf öğretmeni iki dersi birbirini besleyecek biçimde planlar.

Akılda kalsın: Altı alanın sırası bir yolculuktur: birlikte yaşa, dünyayı tanı, mirası koru, demokrasiyi yaşa, ekonomiyi anla, teknolojiyi bilinçle kullan.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğretmenin bir etkinliği verilir; hangi öğrenme çıktısına ya da öğrenme alanına yönelik olduğu öncüllerle sorulur.

TuzakEtkinliğin içeriğine bakıp becerisini atlamaktır: bir harita etkinliği grafik yorumlatıyorsa beceri tablo-grafiktir.

Sınavda işaretlesoru “2018 programı” derse ünite ve kazanım adlarıyla, TYMM derse öğrenme alanı ve öğrenme çıktısı adlarıyla düşün.

⇄Bilgi eşleştirme etkinlik → öğrenme alanı

?Soru çöz

Bir öğretmen, öğrencilere mahallelerindeki bir pazar yerinin eski ve yeni fotoğraflarını gösteriyor. Öğrenciler pazarın yerinin, tezgâhların ve satılan ürünlerin nasıl değiştiğini, nelerin aynı kaldığını bir tabloda karşılaştırıyor; sonra pazarın yalnız bir alışveriş yeri değil, mahallenin ortak belleği olduğunu tartışıyorlar.

Bu etkinlik aşağıdaki becerilerden hangilerini geliştirmeye yöneliktir?

I. Değişim ve sürekliliği algılama
II. Kanıta dayalı sorgulama ve araştırma
III. Girişimcilik

✓ B. Neyin değişip neyin aynı kaldığını karşılaştırmak değişim ve süreklilik (I), fotoğrafları kanıt olarak inceleyip sonuç çıkarmak kanıta dayalı sorgulamadır (II). III kaynak yönetip bir ürün ya da hizmet fikri geliştirmeyi gerektirir; etkinlikte böyle bir üretim yok, bu yüzden III'ü içeren C ve D yanlış.
BECERİ · ZAMAN VE KRONOLOJİ

Zamanı algılama: kişisel zamandan tarihsel zamana, değişim ve tarihsel empati

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMillî Mücadele nasıl başladı ve hangi aşamalardan geçti? Cumhuriyet ne zaman ilan edildi?Bağlantılı konudan (Türk tarihi ve kültürü). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mondros Ateşkesi'nin (1918) ardından gelen işgallere karşı Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. Amasya Genelgesi millî egemenlik fikrini ortaya koydu; Erzurum ve Sivas kongreleri direnişi birleştirdi. 23 Nisan 1920'de TBMM açıldı. Sakarya ve Büyük Taarruz zaferleri Lozan'la (1923) tanındı; 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi.

Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in ilanı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlkokulda zaman ve kronoloji nasıl öğretilir? Değişim ve süreklilik ile tarihsel empati nedir?

Kısa cevap: Çocukta zaman kavramı kişisel zamandan (dün, bugün, yarın) takvim zamanına (gün, ay, yıl), oradan tarihsel zamana (yüzyıl, dönem) doğru gelişir. Kronolojik düşünme olayları sıralamak ve aralarındaki süreyi kavramaktır. Değişim ve süreklilik neyin değişip neyin sürdüğünü görmek, tarihsel empati ise geçmişteki insanları kendi koşulları içinde anlamaktır.

Bu konunun sonunda: zaman öğretiminin basamaklarını sıralayabilir, bir öğrencinin şimdici yanılgısını fark edip uygun müdahaleyi seçebilirsin.

Bir öğrenci zaman şeridine bakıyor: “Atatürk de dedemle aynı zamanda mı yaşadı? İkisi de eskiden.”

Dokuz yaşındaki çocuk için “eskiden” tek bir kutudur: dedesinin çocukluğu da, Osmanlı da oraya girer. Büyük zaman birimleri somut bir deneyime bağlanmadıkça boş kalır. Bu yüzden zaman öğretimi çocuğun kendi hayatından başlar ve yavaş yavaş genişler.

Önce kendi şeridi, sonra sınıf takvimi, en son aile ve ülke şeridi: aynı araç üç ölçekte.Görsel: Sınav Defteri

Kronolojik düşünmenin araçları: zaman şeridi (olayları sıraya ve aralıklarını orantılı dizmek), sınıf takvimi, eski-yeni fotoğraf karşılaştırması ve aile ağacı. 4. sınıf programı aile tarihini aile büyükleriyle görüşme, fotoğraf, mektup, karne gibi eşyalarla kurar; öğrenciden kendi aile tarihini kronolojik olarak dökmesini istemez. Bu sınır, her çocuğun aile öyküsünü sınıfta paylaşmak istemeyebileceği düşünüldüğünde de yerindedir.

Değişim, süreklilik, tarihsel empati

Değişim ve süreklilik, aynı olgunun zaman içinde değişen ve süren yanlarını birlikte görmektir: oyuncakların malzemesi değişti, oyun oynama ihtiyacı sürüyor. Tarihsel empati geçmişteki insanın kararını o dönemin koşulları, bilgisi ve imkânları içinde anlamaktır. Karşıtı şimdiciliktir: geçmişi bugünün ölçüleriyle yargılamak (“Eskiden insanlar ne kadar tembelmiş, çamaşır makinesi bile almamışlar.”).

Akılda kalsın: Zaman öğretimi de yakından uzağa gider: benim günüm → sınıfın yılı → ailemin geçmişi → ülkemin tarihi. Empatinin sorusu: “Ben olsam?” değil, “O zamanın insanı olsam?”
Sınavda

Nasıl sorulurZaman öğretimiyle ilgili etkinlikler sıralatılır ya da bir öğrencinin cümlesindeki yanılgı ve öğretmenin uygun müdahalesi sorulur.

TuzakTarihsel empatiyi geçmişteki insana acımak ya da onu bugünün değerleriyle yargılamak sanmaktır; empati yargı değil, bağlam içinde anlamadır.

↕Sıralama zaman öğretiminin basamakları

  1. Anneannesinin çocukluğu ile kendi çocukluğu arasındaki farkı kuşaklar ve on yıllarla anlatma
  2. Dün, bugün ve yarın yaptığı işleri resimleyip sıraya dizme
  3. Millî Mücadele'nin olaylarını yüzyıllık bir zaman şeridine yerleştirme
  4. Sınıf takviminde ayları işaretleyip arkadaşlarının doğum günlerini yerleştirme

?Soru çöz

Oyuncakların değişimi işlenirken bir öğrenci şöyle diyor: “Eskiden çocuklar çok sıkıcıymış, tabletleri bile yokmuş. Neden tablet almamışlar?”

Öğretmenin bu yanılgıya en uygun müdahalesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Öğrenci geçmişi bugünün imkânlarıyla yargılıyor (şimdicilik); tanıklıkla o dönemin koşullarını yaşatmak tarihsel empatiyi geliştirir. A bilgiyi düzeltir ama bakış açısını değiştirmez; B bugünü üstün gösterip yanılgıyı pekiştirir; C ezberdir, bağlam kurmaz.
BECERİ · MEKÂNSAL DÜŞÜNME

Mekânı algılama: kuşbakışı, kroki, plan, harita ve yön

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'nin özel konumu ve jeopolitik önemi nedir?Bağlantılı konudan (Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Özel konum, bir yerin çevresiyle ilişkisidir: Türkiye'nin üç yanı denizlerle çevrilidir, Asya ile Avrupa'yı birleştirir, yükseltisi batıdan doğuya artar, dağları kıyıya paralel uzanır. Jeopolitik önemi Boğazlardan, Orta Doğu ve Kafkasya enerjisini Avrupa'ya taşıyan boru hatlarından, ticaret yollarının kesişiminden ve zengin kültürel mirasından gelir.

Özel (göreceli) konum ve jeopolitik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlkokulda harita okuryazarlığı ve yön nasıl öğretilir? Kroki, plan ve harita arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Harita okuryazarlığı kuşbakışı görmeyle başlar; ölçeksiz kroki, ölçekli plan ve büyük alanları küçülterek gösteren harita sırasıyla öğretilir. Harita okumak için başlık, lejant (açıklama), ölçek ve yön oku bilinir. Ana yönler (kuzey, güney, doğu, batı) ve ara yönler önce sınıfta, gerçek mekânda bulunur, sonra kâğıda geçirilir.

Bu konunun sonunda: kroki, plan ve haritayı ayırt edebilir, harita ögelerini adlandırabilir, harita öğretiminde göz ardı edilen ilkeyi bulabilirsin.

Masanın üstünde bir kalemlik, bir silgi, bir kitap. Öğretmen: “Şimdi bunları bir kuş gibi tepeden görüyormuşsun gibi çizin.”

Çocuğun en zorlandığı adım bakış açısını değiştirmektir: yandan gördüğünü kuşbakışı çizmek. Bu yüzden harita öğretimi masadaki nesnelerden başlar, sınıfın planına, okul bahçesinin krokisine, mahalleye ve en son il ve ülke haritasına genişler. Hayat bilgisinde krokiyle konum bulmaya başlayan öğrenci, 4. sınıfta konum ve yön bulmada haritaları okur.

Kroki, plan, harita
ÖlçütKrokiPlanHarita
ÖlçekYokVar, büyük ölçekVar, küçük ölçek
AlanYakın çevre, yol tarifiDar alan: sınıf, ev, okulGeniş alan: il, ülke, dünya
AyrıntıYalnız gerekli işaretler, elleAyrıntılı, ölçüyle çizilmişGenelleştirilmiş, simgeli
SınıftaEvden okula yolSınıfın planıTürkiye haritasında yön bulma

Harita ögeleri: başlık (neyi gösterdiği), lejant ya da açıklama (simge ve renklerin anlamı), ölçek (küçültme oranı) ve yön oku. Yön öğretimi gerçek mekânda başlar: Güneş'in doğduğu yön, gölge, pusula. Sınıf duvarlarına yön kartları asılır; harita masaya yatırılıp kuzeyi gerçek kuzeye çevrilir. Ara yönler (kuzeydoğu, güneybatı…) ana yönler oturduktan sonra gelir. Konumun matematik ve özel konum ayrımını Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği sayfasında gördük; ilkokulda öne çıkan, “camiinin doğusunda, parkın yanında” gibi göreceli konumdur.

Ek bilgi: yaygın harita yanılgıları

“Kuzey yukarıdır, kuzeye gitmek yokuş çıkmaktır”; “haritada büyük görünen yer gerçekte de en büyüktür” (ölçeği görmeden); “haritadaki mavi her zaman denizdir”. Üçü de harita yalnızca duvarda dik durduğu için güçlenir; haritayı yere yatırıp gerçek yönle çakıştırmak ve lejantı okutmak en etkili düzeltmedir.

Akılda kalsın: Masa → sınıf planı → okul krokisi → mahalle → il → ülke. Harita okumanın dört anahtarı: başlık, lejant, ölçek, yön oku.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin harita ya da yön dersi anlatılır; göz ardı edilen ilke ya da etkinliğin geliştirdiği beceri sorulur.

TuzakKrokiyi “küçük harita” sanmaktır: krokide ölçek yoktur. Bir başka tuzak, yön öğretimine kâğıttaki harita üstünde başlamaktır; önce gerçek mekân gelir.

?Soru çöz

Dördüncü sınıf öğretmeni Aylin Hanım harita okumaya, duvardaki Türkiye siyasi haritasında öğrencilerin illeri ve komşu ülkeleri bulmasıyla başlıyor. Öğrencilerin çoğu renklerin ne anlama geldiğini çıkaramıyor; bir kısmı “kuzey” denince tavanı gösteriyor.

Aylin Hanım'ın bu derste en çok göz ardı ettiği ilke aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ders kuşbakışı, kroki, yön ve lejant gibi ön basamaklar kurulmadan en soyut basamaktan (ülke haritası) başlıyor; tavanı gösteren öğrenciler yönün gerçek mekânda öğretilmediğini gösteriyor. A, C ve D de mekân öğretiminin doğru ilkeleridir ama vakadaki sorunu açıklamaz: A göreceli konumu, C kroki ile planın farkını, D ara yönlerin zamanını anlatır; derste ne konum tarifi, ne kroki-plan karşılaştırması, ne de ara yön var.

✎Boşluk doldurma sahnedeki harita ögesini adlandır

Elif, arkadaşına evinin yolunu ölçü kullanmadan, yalnız fırını ve parkı işaretleyerek elle çiziyor: . Mahalle haritasının köşesinde, yeşil alanın park, kırmızı noktanın okul olduğunu gösteren kutu var: . Haritanın altında bir santimetrenin gerçekte yüz metre olduğu yazıyor: . Sağ üst köşedeki “K” harfli işaret kuzeyi gösteriyor: .

kroki · lejant · ölçek · yön oku · plan
YÖNTEM · KAVRAM ÖĞRETİMİ

Kavram öğretimi: tanımlayıcı özellik, örnek ve örnek olmayan

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKavram yanılgılarının kaynakları nelerdir? Posner'in kavramsal değişim koşulları nelerdir, yanılgı hangi araçlarla ortaya çıkarılır?Bağlantılı konudan (İlkokulda fen bilimleri öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kavram yanılgısı, bilimsel açıklamayla çelişen ama öğrencinin tutarlı bulup direndiği fikirdir. Gündelik dil, duyusal deneyim, yanlış benzetmeler, medya, hatta ders kitabı kaynak olabilir. Posner ve arkadaşlarına göre kavramsal değişim için öğrenci eski fikrinden hoşnutsuz olmalı; yeni fikir anlaşılır, akla yatkın ve verimli görünmelidir.

Kavram yanılgıları ve kavramsal değişim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sosyal bilgilerde kavram nasıl öğretilir? Tanımlayıcı özellik, örnek ve örnek olmayan ne demektir?

Kısa cevap: Kavram, ortak özellikleri olan nesne, olay ya da düşünceleri bir arada toplayan addır. Kavram öğretiminde kavramın adı, tanımı, tanımlayıcı (ayırt edici) özellikleri, örnekleri ve örnek olmayanları birlikte verilir. Örneklerden tanıma ulaşmak tümevarım, tanımdan örneğe gitmek tümdengelimdir. Eksik ya da yanlış sınırlar aşırı veya eksik genellemeye yol açar.

Bu konunun sonunda: kavram öğretiminin bileşenlerini sayabilir, bir öğrencinin aşırı ya da eksik genellemesini tanıyabilir, tümevarım ile tümdengelim yolunu ayırt edebilirsin.

Öğretmen tahtaya karışık görseller asıyor: bir çeşme, bir ninni kaydı, bir alışveriş merkezi, bir kilim, bir köprü. Soru tek: “Hangileri ortak mirasımızdır?”

Sosyal bilgilerin kavramları çoğunlukla soyuttur: demokrasi, kültür, miras, ihtiyaç, istek, hak. Soyut kavram tanımla başlarsa çocukta yalnız bir cümle kalır. Bu yüzden program kavramı örnek ve örnek olmayanlarla tanıtmayı, sınıflandırma ve karşılaştırmayla sınırını çizdirmeyi önerir; öğrenme yaşantılarında tümevarımcı bir bakış ister.

“Ortak miras” kavramı nasıl kurulur?
BileşenBu kavramda
AdOrtak miras
Tanımlayıcı özellikGeçmişten gelir, toplumca paylaşılır, korunup aktarılır
Değişken özellikSomut ya da somut olmayan olabilir; büyük ya da küçük, ünlü ya da yerel
ÖrnekTarihî çeşme, köprü, kilim, ninni, geleneksel çocuk oyunu
Örnek olmayanGeçen yıl açılan alışveriş merkezi; bir kişinin yalnız kendine ait eşyası

Değişken özellik kavramı değiştirmez: ninni elle tutulamaz ama yine mirastır. Öğrencinin kavramı değişken özelliğe bağlaması yanılgı üretir. Aşırı genelleme, örnek olmayanı da kavrama katmaktır (“eski olan her şey mirastır”, dedesinin eski ceketi gibi). Eksik genelleme, gerçek örnekleri dışarıda bırakmaktır (“miras yalnız camiler ve saraylardır”, ninniyi dışlamak gibi). Çözüm, sınırda duran örnekleri tartıştırmaktır.

İki yol vardır. Tümevarımda öğrenci örnekleri ve örnek olmayanları inceleyip ortak özelliği kendisi çıkarır, tanımı en son kurar. Tümdengelimde öğretmen tanımı ve tanımlayıcı özellikleri baştan verir, öğrenci yeni örnekleri sınıflandırır. Kavram haritası, kavramlar arası ilişkiyi (istek-ihtiyaç-kaynak-üretim) görünür kılar.

Akılda kalsın: Bir kavram ad + tanımlayıcı özellik + örnek + örnek olmayan ile kurulur. Örnek olmayan, kavramın çitidir: çit yoksa kavram taşar (aşırı genelleme), çit dar çekilirse içeride kalması gereken dışarıda kalır (eksik genelleme).
Sınavda

Nasıl sorulurÖğretmenin kavram öğretim süreci adım adım verilir; izlediği yol (tümevarım ya da tümdengelim) ya da öğrencinin yanılgı türü sorulur.

TuzakÖrnek olmayanları vermeyi gereksiz ayrıntı saymak ve değişken özelliği tanımlayıcı özellik sanmaktır.

?Soru çöz

Bir öğretmen “ihtiyaç” kavramını şu adımlarla öğretiyor:

• Öğrencilere su, ekmek, oyun konsolu, mont, renkli kalem seti ve barınak görsellerini dağıtıyor.
• Öğrencilerden görselleri “olmadan yaşayamayız” ve “olmasa da yaşarız” diye iki gruba ayırmalarını istiyor.
• Birinci gruptaki görsellerin ortak özelliğini öğrencilere buldurup kavramın tanımını en son onlarla birlikte yazıyor.

Öğretmenin izlediği kavram öğretim yolu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Örnekler ve örnek olmayanlar önce sınıflandırılıyor, ortak özellik öğrencilere buldurulup tanım en son kuruluyor; bu tümevarımdır. B ve C tanımı başa koyardı; D kavramlar arasındaki ilişkiyi şemayla gösterir, burada tek kavramın sınırı çiziliyor.

✎Boşluk doldurma sınıftaki durumu adlandır

Bir öğrenci, dedesinin dolapta duran eski ceketini “ortak miras” örneği olarak getiriyor: bu örneğidir. Başka bir öğrenci, ninninin elle tutulamadığı için miras olamayacağını söylüyor: bu örneğidir. Öğretmen “toplumca paylaşılması” özelliğini kavramdan çıkarılamayacak özellik olarak vurguluyor: . Somut ya da somut olmayan olmasının kavramı değiştirmediğini söylüyor: .

aşırı genelleme · eksik genelleme · tanımlayıcı özellik · değişken özellik · kavram haritası
YÖNTEM · SOSYAL BİLGİLER

Kanıtla öğrenmek: kaynaklar, sözlü tarih, yerel tarih, müze ve sınıf teknikleri

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHayat bilgisinde gezi-gözlem nasıl planlanır? Trafik, kişisel güvenlik ve afet konuları nasıl öğretilir?Bağlantılı konudan (Hayat bilgisi öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gezi-gözlem üç aşamada planlanır: öncesinde amaç, ön ziyaret, izin ve gözlem formu; sırasında yönlendirici sorularla gözlem ve not; sonrasında tartışma, ürün ve değerlendirme. Oyun, drama, proje ve performans görevi dersin asıl araçlarıdır. Trafik, kişisel güvenlik ve afet konuları korkutmadan, canlandırılıp prova edilerek davranışa dönüştürülür.

Gezi-gözlem, etkinlikler ve güvenlik konuları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sosyal bilgilerde birincil ve ikincil kaynak nedir? Sözlü tarih, müze gezisi, örnek olay ve istasyon tekniği nasıl uygulanır?

Kısa cevap: Birincil kaynak olayın tanığı ya da o döneme ait üründür (mektup, fotoğraf, karne, yaşayanın anlatımı); ikincil kaynak sonradan yazılmış yorumdur (ders kitabı, ansiklopedi). Sözlü tarih, olayı yaşamış kişiyle planlı görüşerek bilgi toplamaktır. Yerel tarih, müze gezisi, örnek olay ve istasyon tekniği sosyal bilgilerin kanıta dayalı yöntemleridir.

Bu konunun sonunda: bir kaynağın birincil mi ikincil mi olduğuna karar verebilir, sözlü tarih görüşmesinin ilkelerini sayabilir, bir sınıf etkinliğini doğru yöntemle eşleyebilirsin.

Sınıf sergisinde bir masa: 1970'lerden bir karne, sararmış bir düğün fotoğrafı, bir askerlik mektubu. Her eşyanın yanında bir öğrencinin yazdığı tanıtım kartı.

Bu masa bir tarih laboratuvarıdır. Sosyal bilgiler çocuğa tarihçinin sorusunu sordurur: “Bunu nereden biliyoruz?” Programın kanıta dayalı sorgulama becerisi kaynaktan bilgi toplama, kaynağı yorumlama ve kanıta dayalı ürün oluşturma basamaklarına ayrılır.

Ölçüt kaynağın yaşı değil, olaya yakınlığıdır: eski bir ansiklopedi yine ikincildir.Görsel: Sınav Defteri

Sözlü tarih aile büyükleri ve mahallenin yaşlılarıyla yapılan planlı görüşmedir: kişi seçilir, izin alınır, sorular önceden hazırlanır, görüşme kaydedilir, yazıya dökülüp sınıfta yorumlanır. Kişinin rızası olmadan kayıt yayımlanmaz. Yerel tarih yakın çevrenin çeşmesini, köprüsünü, ninnisini inceler.

Üç sınıf tekniği
TeknikSınıfta
Müze rehberiGeziden önce eserleri araştırıp tanıtım hazırlama; sanal müze de olur
Örnek olayGerçeğe yakın bir durumu 5N1K ile inceleyip çözüm önerme
İstasyonGruplar masalar arasında döner, öncekinin ürününe ekler

Canlandırma tekniklerini Eğitimde drama ve oyun sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Birincil = tanık ya da dönemin eşyası; ikincil = sonradan anlatan. Sözlü tarihin üç altın kuralı: izin al, soruyu önceden hazırla, rızasız yayımlama.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kaynak listesi verilip birincil olanlar seçtirilir ya da sözlü tarih planında hangi adımların uygun olduğu öncüllerle sorulur.

TuzakEski olan her kaynağı birincil saymaktır: ölçüt olaya yakınlıktır.

Hepsi bir arada: ilkokulda sosyal bilgiler öğretimi
KonuÇekirdekSık yanılgı
Dersin doğasıDisiplinler arası öğretim alanı; aktarım, sosyal bilimler, yansıtıcı düşünmeSosyal bilgiler bir bilim dalıdır
4. sınıf programı6 öğrenme alanı, haftada 3 saat; yanında İnsan Hakları, Yurttaşlık ve DemokrasiEtkinliğin içeriği becerisini belirler
ZamanKişisel → takvim → tarihsel; zaman şeridi; tarihsel empatiGeçmişi bugünün ölçüsüyle yargılamak
MekânKuşbakışı → kroki → plan → harita; başlık, lejant, ölçek, yön okuKroki küçük bir haritadır; kuzey yukarıdır
KavramAd, tanımlayıcı özellik, örnek, örnek olmayan; tümevarımDeğişken özellik kavramı belirler
Kanıt ve yöntemBirincil-ikincil kaynak; sözlü tarih; yerel tarih; örnek olay; istasyonEski olan her kaynak birincildir
  • □ Bir dersin hangi sosyal bilgiler geleneğini yansıttığını ayırt edebiliyorum.
  • □ Bir etkinliği 4. sınıfın öğrenme alanı ve alan becerisiyle eşleyebiliyorum.
  • □ Zaman öğretiminin basamaklarını sıralayabiliyorum.
  • □ Şimdici bir yanılgıya uygun müdahaleyi seçebiliyorum.
  • □ Kroki, plan ve haritayı; harita ögelerini ayırt edebiliyorum.
  • □ Aşırı ve eksik genellemeyi bir öğrenci cümlesinde tanıyabiliyorum.
  • □ Bir kaynağın birincil mi ikincil mi olduğuna karar verebiliyorum.

?Soru çöz

Bir öğretmen, öğrencilerinin mahallenin en yaşlı esnafıyla sözlü tarih görüşmesi yapması için şu planı hazırlıyor:

I. Görüşmeden önce esnafın kendisinden ve öğrencilerin velilerinden izin alınacak.
II. Sorular sınıfta önceden hazırlanacak, görüşme sırasında esnafın anlattıklarına göre ek sorular da sorulabilecek.
III. Görüşmenin ses kaydı, ilgi çeksin diye esnafa sorulmadan okulun sosyal medya hesabında paylaşılacak.

Bu adımlardan hangileri sözlü tarih çalışmasının ilkelerine uygundur?

✓ A. İzin almak (I) ve soruları önceden hazırlayıp görüşmede esnek davranmak (II) sözlü tarihin temel ilkeleridir. III görüşülen kişinin rızası olmadan kaydı yayımlıyor; bu, rıza ilkesine aykırıdır. Bu yüzden III'ü içeren B, C ve D yanlış.

⇄Bilgi eşleştirme sınıf etkinliği → yöntem

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir öğrenci, “Sanayi fabrikaları Marmara'da toplanmış, çünkü bütün ham maddeler orada çıkıyor.” diyor.

Öğretmenin bu açıklamayı düzeltirken vurgulayacağı nedenler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ D. Marmara'da sanayiyi çeken ulaşım, liman, pazar, sermaye ve iş gücüdür; ham madde dışarıdan gelir. A tarımın koşuludur; B sanayiyi çekmez, aksine zorlaştırır; C yanlış bilgidir: taş kömürü Zonguldak'ta, petrol Güneydoğu'dadır.Kaynak: Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği · Tarım, sanayi, enerji ve ulaşım

?Soru 2

Bir öğretmen öğrencilerin şu gözlem ve bilgilerini tahtaya yazıyor:

I. Okul bahçesindeki direğin öğle gölgesi yıl boyunca kuzeye düşer.
II. Iğdır'da Güneş, Gökçeada'dan yaklaşık 76 dakika önce doğar.
III. Karadeniz kıyısında yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkı İç Anadolu'dakinden azdır.

Bunlardan hangileri Türkiye'nin matematik konumunun sonucudur?

✓ C. Kuzeye düşen öğle gölgesi Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olmanın, 76 dakikalık fark 19 meridyenlik boylam aralığının sonucudur. A doğru olan II'yi dışarıda bırakır; B ve D'deki III denize yakınlığa bağlıdır, yani özel konumun sonucudur.Kaynak: Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği · Matematik (mutlak) konum ve sonuçları

?Soru 3

Bir öğretmen, programdaki bir bileşeni zümresine şu özellikleriyle tanıtıyor:

• Öğrencinin sahip olduğu beceriyi kullanmaya istekli olmasıdır.
• Benlik, sosyal ve entelektüel diye üç grupta toplanır.
• Merak, empati ve açık fikirlilik bu bileşene örnektir.

Tanıtılan bileşen aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Beceriyi kullanma isteği ve benlik-sosyal-entelektüel gruplaması eğilimi tanımlar. B Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi'ndeki adalet, saygı gibi değerlerdir; C isteği değil yapabilmeyi anlatır (gözlemleme, yorumlama); D bilgiyi farklı ortamlarda kullanmadır (dijital, görsel okuryazarlık).Kaynak: Hayat bilgisi öğretimi · Beceri, eğilim, değer

?Soru 4

Üçüncü sınıf öğretmeni Murat Bey afet konusuna, dünyanın farklı ülkelerinde yaşanmış depremlerin fotoğraflarıyla başlıyor. Gruplar fotoğrafları inceleyip ülkeleri dünya haritasında işaretliyor, her deprem için bir bilgi kartı hazırlıyor. Okulun bulunduğu ilçedeki afet riskine ve okulun tahliye planına ise dersin son birkaç dakikasında kısaca değiniliyor.

Murat Bey'in bu planda en çok göz ardı ettiği ilke aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ders, çocuğun yaşadığı ilçe ve okuldan değil, uzak ülkelerden başlıyor; okulun kendi tahliye planı sona kalıyor. A ihlal edilmiyor, harita ve bilgi kartı farklı alanları birleştiriyor; C de ihlal edilmiyor, gruplar etkin; D bir sınıftan ötekine tekrarla ilgilidir, tek derste değerlendirilmez.Kaynak: Hayat bilgisi öğretimi · Dersin doğası ve ilkeleri

?Soru 5

Üçüncü sınıf öğretmeni Elif Hanım paylaşma konusunu işlerken öğrencilerden önem verdikleri üç şeyi yazıp sıralamalarını istiyor. Ardından tahtaya bir çizgi çiziyor; bir ucuna “Her şeyimi paylaşırım”, öteki ucuna “Hiçbir şeyimi paylaşmam” yazıyor ve öğrencilerden kendilerini çizginin neresinde gördüklerini işaretlemelerini istiyor. Bir öğrenci “Oyuncaklarımı kimseyle paylaşmam.” dediğinde Elif Hanım onu düzeltmiyor; “Bu kararı nasıl verdin? Başka hangi seçeneklerin vardı? Bu kararından memnun musun, arkadaşlarına da söyler misin?” diye soruyor. Ders boyunca hiçbir cevabı doğru ya da yanlış diye nitelendirmiyor.

Elif Hanım'ın kullandığı değerler eğitimi yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Değer sıralama, değer çizgisi ve yargılamadan sorulan “seçeneklerin, memnun musun, söyler misin” soruları değer açıklamanın izleridir. A doğru değeri öğretmen söylerdi; B iki değerin çatıştığı bir ikilem ve gerekçe tartışması gerekirdi; D olgu toplama ve kanıtla karar verme gerekirdi.Kaynak: Hayat bilgisi öğretimi · Değerler eğitimi yaklaşımları

?Soru 6

Bir öğretmen, ortak miras ögelerini işlerken çarşıdaki esnaf geleneklerinin kökü olan ahiliği anlatıyor.

Aşağıdakilerden hangisi ahiliğin işlevlerinden biri değildir?

✓ D. Vergi gelirini asker beslemeye bağlayan düzen Selçuklu'da ikta, Osmanlı'da tımardır, ahilik değil. A, B ve C ahiliğin asıl işlevleridir (denetim, meslek eğitimi, dayanışma); bu yüzden “değildir” sorusunun cevabı olamaz.Kaynak: Türk tarihi ve kültürü · Türkiye Selçukluları ve Anadolu'da Türk kültürü

?Soru 7

Bir öğretmen, hazırladığı çalışma kâğıdına Karahanlılarla ilgili şu ifadeleri yazıyor:

I. İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devletidir.
II. Resmî dil olarak Türkçeyi kullanmıştır.
III. Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı bu devletten çıkmıştır.

Bu ifadelerden hangileri doğrudur?

✓ C. Karahanlılar İslamiyet'i resmî din yapan ilk Türk devletidir ve Türkçeyi resmî dil olarak korumuştur. A doğru olan II'yi dışarıda bırakır; B ve D'deki III Gazneli Mahmut'a aittir, Karahanlılara değil.Kaynak: Türk tarihi ve kültürü · İlk Türk-İslam devletleri ve eserleri

?Soru 8

Bir öğretmen, bir bölgenin iklimini şu ipuçlarıyla tanıtıyor:

• Yazlar sıcak ve kurak geçer.
• Yağışın büyük kısmı kışın, yağmur olarak düşer.
• Kıyıda defne, zakkum ve mersin gibi her mevsim yeşil çalılar yaygındır.

Öğretmenin tanıttığı iklim aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Yaz kuraklığı, kış yağışı ve maki Akdeniz ikliminin üç imzasıdır. A her mevsim yağışlıdır, bitki örtüsü ormandır; C ve D'de kışlar soğuk ve karlıdır, bitki örtüsü maki değil bozkır ve çayırdır.Kaynak: Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği · İklim tipleri ve bitki örtüsü

?Soru 9

Ayşe Öğretmen, 4. sınıfta “Yaşayan Demokrasimiz” öğrenme alanını işlerken öğrencilerini üç gruba ayırıp her gruba Millî Mücadele yıllarından bir kaynak veriyor. Birinci grup, İnebolu'dan Kastamonu yoluyla cepheye kağnıyla cephane taşıyan köylü kadınların anılarını okuyor. İkinci grup, Amasya Genelgesi'ndeki “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” cümlesini inceliyor. Üçüncü grup, 23 Nisan 1920'de açılan meclisin önünde toplanan kalabalığın fotoğrafına bakıyor. Sunumlardan sonra öğretmen, üç kaynağın ortak mesajını tek cümleyle özetlemelerini istiyor. Deniz, “Bu kaynaklar savaşı yalnızca ordunun kazandığını gösteriyor.” diyor.

Öğretmenin, kaynakların ortak mesajı olarak kabul edeceği en uygun özet aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Cephane taşıyan kadınlar halkın fedakârlığını, genelge milletin kararını, meclis fotoğrafı egemenliğin millete geçişini gösterir. B genelgedeki “milletin azim ve kararı” vurgusuyla çelişir; C Deniz'in yanılgısıdır, ilk kaynak halkın katkısını gösterir; D tarih hatasıdır: meclis 1920'de açıldı, Cumhuriyet 1923'te ilan edildi.Kaynak: Türk tarihi ve kültürü · Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in ilanı

?Soru 10

Bir öğretmenin trafik işaret levhaları dersi için aldığı notlar:

I. Öğrencilere yaya geçidi, okul geçidi ve dur levhası görselleri gösterilip anlamları sorulacak; kimin neyi bildiği not edilecek.
II. “Her sabah okula gelirken hangi levhaların yanından geçiyoruz?” sorusuyla konu öğrencilerin günlük yoluna bağlanacak.
III. Levhaları çabuk öğrenen öğrencilere, okul çevresinde levha eksik olan yerleri belirleyip belediyeye öneri mektubu yazma görevi verilecek.

Bu notlar sırasıyla öğrenme-öğretme yaşantısının hangi bölümlerine karşılık gelir?

✓ D. I hazır bulunuşluğu yoklar (ön değerlendirme), II konuyu öğrencinin yaşantısına bağlar (köprü kurma), III hızlı ilerleyene ek görev verir (zenginleştirme). A ve C temel kabulü bir etkinlik sanıyor, oysa temel kabul öğretmenin varsayımıdır, öğrenciye yaptırılmaz; A ve B ayrıca hızlı öğrenene verilen görevi destekleme sayıyor, destekleme zorlanan öğrenci içindir.Kaynak: Hayat bilgisi öğretimi · Programın yapısı ve öğrenme alanları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sınıf Öğretmenliği ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →