Piaget'nin temel kavramları: şema, özümleme, uyma, dengeleme
Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Piaget'ye göre şema, özümleme, uyma ve dengeleme nedir? Bilişsel gelişimi hangi etkenler belirler?
Kısa cevap: Piaget'ye göre çocuk bilgiyi etkin biçimde kurar. Dünyayı anlamak için kullandığı zihinsel kalıplara şema denir. Yeni bilgiyi var olan şemaya yerleştirmek özümleme, şemayı yeni bilgiye göre değiştirmek uymadır. Uyumsuzluğun yarattığı dengesizliği giderme süreci dengelemedir. Gelişimi olgunlaşma, yaşantı, sosyal etkileşim ve dengeleme birlikte belirler.Anaokulunda üç yaşındaki Can, bahçeye konan martıyı görünce bağırır: “Uçak!” Öğretmen gülümser; Can'ın zihni tam da Piaget'nin anlattığı gibi çalışmaktadır.
İsviçreli psikolog Jean Piaget, çocukların zekâ testlerinde verdikleri yanlış cevapların rastgele olmadığını, aynı yaştaki çocukların benzer biçimde yanıldığını fark etti. Buradan, çocuğun yetişkinden “daha az” değil, farklı düşündüğü sonucuna vardı. Piaget'ye göre çocuk küçük bir bilim insanı gibidir: çevresini dener, sonuç çıkarır ve bilgisini kendisi kurar.
Şema, özümleme, uyma
Şema, dünyayı anlamak ve ona tepki vermek için kullandığımız zihinsel kalıptır: “uçan şey”, “kedi”, “toplama” birer şemadır. Çocuk yeni bir şeyle karşılaşınca önce onu var olan şemasına yerleştirmeye çalışır; buna özümleme denir. Can martıyı “uçan şey = uçak” şemasına yerleştirmiştir. Öğretmen “Bak, kanatlarını çırpıyor, gagası var; bu bir kuş.” deyince Can yeni bir şema kurar ya da eskisini ayırır; şemayı yeni duruma göre değiştirmeye uyma denir.
Özümleme ile uyma, adaptasyon (uyum sağlama) sürecinin iki yüzüdür. Bir de şemaları birbiriyle ilişkilendirip daha üst düzey yapılar hâline getirme vardır; buna örgütleme denir (“uçak” ve “kuş” şemalarının “uçan şeyler” altında toplanması).
Dengeleme
Yeni bilgi var olan şemaya uymadığında çocuk zihinsel bir rahatsızlık, yani dengesizlik yaşar. Bu rahatsızlığı gidermek için özümleme ve uymayı kullanarak yeniden dengeye ulaşma sürecine dengeleme denir. Piaget'ye göre öğrenmenin motoru budur. Öğretmen bunu bilinçli kullanabilir: öğrencinin beklentisiyle çelişen bir deney (ağır ve hafif cismin aynı anda yere düşmesi) dengesizlik yaratır ve öğrenciyi açıklama aramaya iter.
| Etken | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Olgunlaşma | Sinir sisteminin hazır olması | Beynin gelişimi soyut düşünceye olanak verir |
| Yaşantı | Nesnelerle fiziksel ve zihinsel etkileşim | Kumla, suyla oynayıp miktarları denemek |
| Sosyal etkileşim | Başkalarıyla konuşma, tartışma, paylaşma | Arkadaşının farklı fikriyle karşılaşmak |
| Dengeleme | Dengesizliği giderip yeni dengeye ulaşma | Martının uçak olmadığını fark edip şemayı düzeltmek |
Nasıl sorulurBir çocuğun yeni bir durumla karşılaştığı vaka verilir; özümleme mi, uyma mı, dengeleme mi olduğu sorulur. İpucu: çocuk yeni şeye eski adını, eski kuralını uyguluyorsa özümleme; “bu farklıymış” deyip kategorisini değiştiriyorsa uymadır.
TuzakÖzümlemeyi “yanlış öğrenme” sanmaktır; özümleme her öğrenmede vardır, doğru bilgi de var olan şemaya özümlenir.
⇄Bilgi eşleştirme Piaget kavramları
?Soru çöz
Fen bilimleri öğretmeni, öğrencilerine önce “Ağır cisim mi daha hızlı düşer?” diye sormuş; çoğunluk “ağır olan” deyince havası boşaltılmış bir tüpte tüy ile bozuk paranın aynı anda düştüğü videoyu izletmiştir. Öğretmen bu etkinlikle Piaget'nin hangi sürecini başlatmayı amaçlamaktadır?