Bilişsel gelişim: Piaget, Vygotsky, Bruner ve dil gelişimi

Çocuğun düşünme biçiminin yaşla nasıl değiştiğini Piaget'nin dönemleriyle, öğrenmede sosyal etkileşimin rolünü Vygotsky ile, dilin nasıl kazanıldığını kuramlarıyla öğren.

6 durakAGS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAM · PIAGET

Piaget'nin temel kavramları: şema, özümleme, uyma, dengeleme

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Piaget'ye göre şema, özümleme, uyma ve dengeleme nedir? Bilişsel gelişimi hangi etkenler belirler?

Kısa cevap: Piaget'ye göre çocuk bilgiyi etkin biçimde kurar. Dünyayı anlamak için kullandığı zihinsel kalıplara şema denir. Yeni bilgiyi var olan şemaya yerleştirmek özümleme, şemayı yeni bilgiye göre değiştirmek uymadır. Uyumsuzluğun yarattığı dengesizliği giderme süreci dengelemedir. Gelişimi olgunlaşma, yaşantı, sosyal etkileşim ve dengeleme birlikte belirler.

Anaokulunda üç yaşındaki Can, bahçeye konan martıyı görünce bağırır: “Uçak!” Öğretmen gülümser; Can'ın zihni tam da Piaget'nin anlattığı gibi çalışmaktadır.

İsviçreli psikolog Jean Piaget, çocukların zekâ testlerinde verdikleri yanlış cevapların rastgele olmadığını, aynı yaştaki çocukların benzer biçimde yanıldığını fark etti. Buradan, çocuğun yetişkinden “daha az” değil, farklı düşündüğü sonucuna vardı. Piaget'ye göre çocuk küçük bir bilim insanı gibidir: çevresini dener, sonuç çıkarır ve bilgisini kendisi kurar.

Şema, özümleme, uyma

Şema, dünyayı anlamak ve ona tepki vermek için kullandığımız zihinsel kalıptır: “uçan şey”, “kedi”, “toplama” birer şemadır. Çocuk yeni bir şeyle karşılaşınca önce onu var olan şemasına yerleştirmeye çalışır; buna özümleme denir. Can martıyı “uçan şey = uçak” şemasına yerleştirmiştir. Öğretmen “Bak, kanatlarını çırpıyor, gagası var; bu bir kuş.” deyince Can yeni bir şema kurar ya da eskisini ayırır; şemayı yeni duruma göre değiştirmeye uyma denir.

Özümleme ile uyma, adaptasyon (uyum sağlama) sürecinin iki yüzüdür. Bir de şemaları birbiriyle ilişkilendirip daha üst düzey yapılar hâline getirme vardır; buna örgütleme denir (“uçak” ve “kuş” şemalarının “uçan şeyler” altında toplanması).

Dengeleme

Yeni bilgi var olan şemaya uymadığında çocuk zihinsel bir rahatsızlık, yani dengesizlik yaşar. Bu rahatsızlığı gidermek için özümleme ve uymayı kullanarak yeniden dengeye ulaşma sürecine dengeleme denir. Piaget'ye göre öğrenmenin motoru budur. Öğretmen bunu bilinçli kullanabilir: öğrencinin beklentisiyle çelişen bir deney (ağır ve hafif cismin aynı anda yere düşmesi) dengesizlik yaratır ve öğrenciyi açıklama aramaya iter.

Bilişsel gelişimi etkileyen dört etken (Piaget)
EtkenAnlamıÖrnek
OlgunlaşmaSinir sisteminin hazır olmasıBeynin gelişimi soyut düşünceye olanak verir
YaşantıNesnelerle fiziksel ve zihinsel etkileşimKumla, suyla oynayıp miktarları denemek
Sosyal etkileşimBaşkalarıyla konuşma, tartışma, paylaşmaArkadaşının farklı fikriyle karşılaşmak
DengelemeDengesizliği giderip yeni dengeye ulaşmaMartının uçak olmadığını fark edip şemayı düzeltmek
Akılda kalsın: Özümlemede şema değişmez, bilgi şemaya sokulur; uymada şema değişir. Martıya “uçak” demek özümleme, “bu kuş” diye yeni şema kurmak uyma. Dengesizlik öğrenmenin kıvılcımıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun yeni bir durumla karşılaştığı vaka verilir; özümleme mi, uyma mı, dengeleme mi olduğu sorulur. İpucu: çocuk yeni şeye eski adını, eski kuralını uyguluyorsa özümleme; “bu farklıymış” deyip kategorisini değiştiriyorsa uymadır.

TuzakÖzümlemeyi “yanlış öğrenme” sanmaktır; özümleme her öğrenmede vardır, doğru bilgi de var olan şemaya özümlenir.

⇄Bilgi eşleştirme Piaget kavramları

?Soru çöz

Fen bilimleri öğretmeni, öğrencilerine önce “Ağır cisim mi daha hızlı düşer?” diye sormuş; çoğunluk “ağır olan” deyince havası boşaltılmış bir tüpte tüy ile bozuk paranın aynı anda düştüğü videoyu izletmiştir. Öğretmen bu etkinlikle Piaget'nin hangi sürecini başlatmayı amaçlamaktadır?

✓ B. Video öğrencilerin beklentisiyle çelişir, zihinsel dengesizlik yaratır; öğrenciler şemalarını değiştirerek yeniden dengeye ulaşır. A örgütleme şemaları üst yapıda birleştirmektir, burada çelişki yaratılıyor; C nesne kalıcılığı bebeklik döneminde edinilir; D özümlemede bilgi var olan şemaya oturur, burada amaç şemanın sarsılmasıdır.
DÖNEM · PIAGET

Duyusal-motor ve işlem öncesi dönem: nesne kalıcılığından benmerkezciliğe

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Piaget'nin duyusal-motor ve işlem öncesi dönemlerinin özellikleri nelerdir? Nesne kalıcılığı ve benmerkezcilik nedir?

Kısa cevap: Duyusal-motor dönemde (0–2 yaş) bebek dünyayı duyuları ve hareketleriyle tanır; en önemli edinimi nesne kalıcılığıdır. İşlem öncesi dönemde (2–7 yaş) dil ve sembolik oyun gelişir ama düşünce benmerkezcidir; çocuk tek boyuta odaklanır (merkezleme), işlemleri tersine çeviremez, korunumu kazanamamıştır ve cansız nesnelere canlılık yükler (animizm).

Ana sınıfında öğretmen elindeki oyuncağı arkasına sakladığında bir yaşındaki kardeşi ziyarete gelen Elif onu aramaya başlar; Elif'in kardeşi ise birkaç ay önce oyuncak gözden kaybolunca hemen ilgisini yitiriyordu.

Piaget gelişimi dört döneme ayırır. Dönemlerin sırası değişmez, hiçbiri atlanmaz; yaşlar ise ortalamadır ve kültürden, yaşantıdan etkilenir. Bu konuda ilk iki dönemi, sonraki konuda son iki dönemi görüyoruz.

Duyusal-motor dönem (0–2 yaş)

Bebek dünyayı duyuları ve hareketleri aracılığıyla tanır: bakar, emer, tutar, atar. Başlangıçta davranışları refleksseldir; zamanla amaçlı hâle gelir (ipi çekip oyuncağı kendine getirmek). Dönemin en önemli edinimi nesne kalıcılığıdır: bir nesnenin görülmese de var olmaya devam ettiğini bilmek. İlk yılın ikinci yarısında belirmeye başlar, dönemin sonunda yerleşir. Dönemin sonuna doğru çocuk gördüğü bir davranışı saatler sonra yineleyebilir (ertelenmiş taklit); bu, zihinsel temsilin yani sembolik düşüncenin başladığını gösterir.

İşlem öncesi dönem (2–7 yaş)

Dil hızla gelişir; çocuk bir nesneyi başka bir şeyin yerine kullanır (sopayı at yapmak): bu sembolik oyundur. Ama düşünce henüz mantıksal işlemlere dayanmaz. Dönemin başlıca özellikleri:

  • Benmerkezcilik: Dünyayı yalnız kendi bakış açısından görür. Telefonda başını sallayarak “evet” der; Piaget'nin üç dağ deneyinde karşıdaki oyuncak bebeğin de manzarayı kendisi gibi gördüğünü sanar.
  • Animizm (canlılık yükleme): “Güneş beni takip ediyor”, “Masa bana çarptı, kötü masa.”
  • Yapaycılık: Doğal olayları insanların yaptığını düşünür: “Gökyüzünü birisi maviye boyamış.”
  • Merkezleme (tek boyutluluk): Bir durumun yalnız tek özelliğine odaklanır; uzun ince bardaktaki suyun “daha çok” olduğunu söyler.
  • Tersine çevirememe: Bir işlemi zihinde geri alamaz; suyu eski bardağa dökünce aynı miktara döneceğini düşünemez.
  • Korunum yokluğu: Biçimi değişen bir şeyin miktarının aynı kaldığını kavrayamaz; yukarıdaki üç özelliğin sonucudur.

Dönem iki alt evreye ayrılır: yaklaşık 2–4 yaş sembolik (kavram öncesi), 4–7 yaş sezgisel evre. Sezgisel evrede çocuk çok soru sorar ve sezgisine dayanarak yanıt verir, ama nedenini mantıkla açıklayamaz.

Akılda kalsın: Duyusal-motorun anahtarı nesne kalıcılığı; işlem öncesinin anahtarı benmerkezcilik. İşlem öncesinin “yapamazları”: tersine çevirme, korunum, çok boyutlu düşünme. Canlılık yüklemek animizm, “birisi yapmış” demek yapaycılık.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun sözü ya da davranışı verilip hangi kavramla açıklandığı sorulur: “Ay benimle yürüyor” animizm, “Dağları dedeler yapmış” yapaycılık, telefonda baş sallamak benmerkezcilik.

TuzakAnimizm ile yapaycılığı karıştırmaktır: animizmde nesneye can verilir, yapaycılıkta doğa insan eseri sanılır. İkinci tuzak, ergen benmerkezciliği ile işlem öncesi benmerkezciliği aynı sanmaktır.

✎Boşluk doldurma çocuk ne diyor?

On iki aylık bebeğin battaniyenin altına saklanan topu araması kazandığını gösterir. Dört yaşındaki çocuğun “Ay da benimle eve geliyor, yalnız kalınca üzülüyor.” demesi örneğidir. Telefonda konuşurken elindeki resmi “Bak ne çizdim!” diye ahizeye göstermesi ise ile açıklanır.

nesne kalıcılığı · animizm · benmerkezcilik · yapaycılık · korunum

?Soru çöz

Beş yaşındaki Ali'nin önünde eşit miktarda hamurdan iki top vardır. Öğretmen toplardan birini uzun bir sosis biçimine getirince Ali, “Bunda daha çok hamur var, çünkü daha uzun.” der. Ali'nin bu yanıtı aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ D. Ali hamurun var olduğunu biliyor; nesne kalıcılığı duyusal-motor dönemde zaten kazanılmıştır, sorun miktarı yargılamadadır. A doğru açıklamadır, Ali yalnız uzunluğa odaklanmıştır; B doğrudur, sosisi zihinde yeniden topa çeviremiyor; C doğrudur, biçim değişince miktarın korunduğunu kavrayamıyor.
DÖNEM · PIAGET

Somut ve soyut işlemler: korunumdan hipotez kurmaya

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Somut işlemler ve soyut işlemler döneminin özellikleri nelerdir? Ergen benmerkezciliği (hayali seyirci, kişisel efsane) nedir?

Kısa cevap: Somut işlemler döneminde (7–11 yaş) çocuk korunumu kazanır, işlemleri tersine çevirir, sınıflama ve sıralama yapar ama ancak somut nesneler üzerinde mantık yürütür. Soyut işlemler döneminde (11 yaş ve sonrası) hipotez kurar, olasılıkları sistemli dener, soyut kavramlarla düşünür. Elkind'e göre ergen benmerkezciliği hayali seyirci ve kişisel efsaneyle görülür.

Dördüncü sınıfta öğretmen ip, makara ve ağırlıklarla sarkacı anlatır; sekizinci sınıfta aynı soruyu “İpin uzunluğu mu, ağırlık mı etkiler? Nasıl test ederiz?” diye sorar.

Dört dönem aynı sırayla yaşanır; yaşlar ortalamadır, aşama atlanmaz.Görsel: Sınav Defteri

Somut işlemler dönemi (7–11 yaş)

Çocuk artık zihinsel işlem yapabilir, yani bir eylemi zihninde yürütüp geri alabilir. Bu yüzden korunumu kazanır: biçimi değişen bir maddenin miktarının aynı kaldığını bilir. Korunum her alanda aynı anda gelmez; çocuk önce sayı ve madde miktarını, sonra ağırlığı, en son hacmin korunumunu kazanır. Dönemin öteki yenilikleri:

  • Tersine çevirebilme: “Suyu geri dökersem aynı olur”; 5 + 3 = 8 ise 8 − 3 = 5.
  • Merkezsizleşme: Bir durumun birden çok boyutunu birlikte düşünür (bardak hem uzun hem dar).
  • Sınıflama: Nesneleri birden çok özelliğe göre gruplar; bir sınıfla alt sınıfları ilişkilendirir.
  • Sıralama (dizi oluşturma): Çubukları kısadan uzuna dizer; “A, B'den uzun, B, C'den uzunsa A, C'den uzundur” çıkarımını somut nesnelerle yapar.

Sınırı ise şudur: mantık yürütme somut, görülebilen ve dokunulabilen durumlarla sınırlıdır. Bu dönemde soyut bir kavram somut örnek, model ve materyalle öğretilmelidir.

Soyut işlemler dönemi (11 yaş ve sonrası)

Ergen artık hipotez kurup sınayabilir (“Eğer ipin uzunluğu etkiliyorsa ağırlığı sabit tutup uzunluğu değiştirmeliyim.”), olasılıkları sistemli biçimde dener, adalet, özgürlük gibi soyut kavramlarla düşünür, “ya böyle olsaydı?” sorusunu sorabilir. İdealleri ve toplumsal sorunları tartışmaya başlar. Herkes bu düzeye aynı yaşta ve her alanda ulaşmaz; yetişkinler bile tanımadıkları alanlarda somut düşünceye dönebilir.

Ergen benmerkezciliği (Elkind)

David Elkind, soyut düşüncenin ergene yeni bir tür benmerkezcilik getirdiğini söyler. Hayali seyirci: ergen herkesin kendisine baktığını, en küçük kusurunu fark ettiğini sanır; sivilcesi yüzünden sınıfa girmek istemez. Kişisel efsane: kendini eşsiz ve dokunulmaz sanır; “Benim hissettiklerimi kimse anlayamaz”, “Bana bir şey olmaz” der, bu da riskli davranışları artırabilir.

Akılda kalsın: Somut işlemler “elle tutulanla mantık”, soyut işlemler “olasılıkla mantık”. Korunum sırası: sayı ve madde → ağırlık → hacim. Herkes bana bakıyor = hayali seyirci; bana bir şey olmaz = kişisel efsane.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğrencinin yaptığı ya da yapamadığı bir işlem verilir, hangi dönemde olduğu sorulur; ya da öğretmenin yöntem seçimi döneme uygun mu diye yorumlatılır. “Değişkenleri tek tek kontrol ederek deneme” soyut işlemler, “somut materyalle sınıflama” somut işlemlerdir.

TuzakHayali seyirci ile kişisel efsaneyi karıştırmaktır: başkalarının bakışı hayali seyirci, kendi eşsizliği ve yenilmezliği kişisel efsanedir.

↕Sıralama becerinin ortaya çıkış sırası

  1. Bardaktan bardağa dökülen suyun miktarının değişmediğini açıklar
  2. Battaniyenin altına saklanan oyuncağı arar
  3. “Sıcaklık mı, ışık mı etkiler?” diye değişkenleri ayırıp deney tasarlar
  4. Süpürgeyi at yapıp bahçede “dörtnala” koşar

?Soru çöz

On dört yaşındaki Deniz, saçı istediği gibi olmadığında okula gitmek istemiyor, “Bugün herkes bana bakıp gülecek.” diyor. Deniz'in bu düşüncesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ A. Deniz herkesin dikkatinin kendi görünüşünde olduğunu sanıyor; bu Elkind'in hayali seyircisidir. B kişisel efsane kendini eşsiz ve dokunulmaz sanmaktır, burada başkalarının bakışı öne çıkıyor; C animizm cansıza can yüklemektir, işlem öncesine aittir; D merkezleme tek boyuta odaklanmadır, işlem öncesinin korunum hatasını açıklar.
KURAM · VYGOTSKY

Vygotsky: yakınsal gelişim alanı, iskele ve Piaget ile farkı

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Vygotsky'nin yakınsal gelişim alanı ve iskele kurma nedir? Piaget ile Vygotsky arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Vygotsky'ye göre bilişsel gelişim sosyal etkileşim ve kültürle şekillenir; öğrenme gelişimi önceler. Yakınsal gelişim alanı (YGA), çocuğun tek başına yapabildiği ile yetişkin ya da daha yetkin akran desteğiyle yapabildiği arasındaki alandır. Bu alandaki geçici ve giderek azaltılan desteğe iskele kurma denir. Özel konuşma düşünmeyi yönlendiren bir araçtır.

Üçüncü sınıfta Ece, uzun bölme sorusunu tek başına yapamıyor; öğretmen “Önce kaç basamağa bakacağız?” diye sorunca adım adım çözüyor.

Rus psikolog Lev Vygotsky'nin kuramına sosyokültürel kuram denir. Ona göre çocuğun zihni, içinde yaşadığı kültürün araçlarıyla (dil, sayı sistemi, yazı, haritalar) ve başkalarıyla etkileşimle biçimlenir. Bir beceri önce iki kişi arasında, sosyal düzlemde görülür; sonra çocuğun içine işler, bireysel düzleme geçer.

Yakınsal gelişim alanı ve iskele

Vygotsky iki düzey tanımlar: çocuğun tek başına yapabildikleri (gerçek gelişim düzeyi) ve yardımla yapabildikleri (potansiyel gelişim düzeyi). İkisi arasındaki alana yakınsal gelişim alanı (YGA) denir. Öğretim bu alanda yapılmalıdır: çocuğun zaten yapabildiği şeyi öğretmek gereksiz, yardımla bile yapamayacağını öğretmek boşunadır.

YGA'da verilen destek kalıcı değildir. Öğretmen ipucu, model, soru, yönerge verir; öğrenci ustalaştıkça desteği azaltır ve sonunda geri çeker. Buna iskele kurma denir; bina yükseldikçe sökülen inşaat iskelesi gibi. Kavramın adını Vygotsky'nin düşüncesinden yola çıkan Wood, Bruner ve Ross koymuştur. Destek veren kişi yalnız öğretmen değildir: konuyu daha iyi bilen bir akran da olabilir; bu, akran öğretiminin ve işbirlikli öğrenmenin kuramsal dayanağıdır.

Dil ve özel konuşma

Vygotsky'ye göre dil düşüncenin en önemli aracıdır. Küçük çocuğun yap-boz yaparken “Önce köşeler... bu buraya değil...” diye kendi kendine konuşmasına özel konuşma denir. Piaget bunu benmerkezci konuşma sayıp olgunlaşmamışlığın işareti görür; Vygotsky ise düşünmeyi ve davranışı yönlendiren bir araç olarak görür. Özel konuşma zamanla sessizleşir ve iç konuşmaya dönüşür. Zor bir işte yetişkinlerin de kendi kendine konuşması bu yüzdendir.

Piaget ile Vygotsky
PiagetVygotsky
Gelişimin kaynağıBireyin nesnelerle etkileşimi, dengelemeSosyal etkileşim ve kültür
Gelişim ve öğrenmeGelişim öğrenmeyi öncelerÖğrenme gelişimi önceler, onu çeker
DönemlerEvrensel, sıralı dört dönemEvrensel dönemler yok, kültüre bağlı
Dil ve düşünceDüşünce dili öncelerDil düşünceyi biçimlendirir
Kendi kendine konuşmaBenmerkezci konuşma, olgunlaşmamışlıkÖzel konuşma, düşünmeyi yönlendirir
ÇocukYalnız küçük bilim insanıSosyal bir çırak
Öğretmenin rolüKeşif ortamı hazırlayan, dengesizlik yaratanYGA'da rehberlik eden, iskele kuran

İki kuram da çocuğu etkin görür ve bilginin kurulduğunu söyler; ikisi de yapılandırmacılığın kaynağıdır. Fark, kurmanın bireysel mi sosyal mi olduğundadır.

Akılda kalsın: YGA = “tek başına yapamıyor ama yardımla yapıyor” bölgesi. İskele geçicidir ve azaltılır. Piaget: gelişim önce, öğrenme sonra; Vygotsky: öğrenme önden gider, gelişimi çeker.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin öğrenciye ipucu verip desteği giderek azalttığı vaka verilir; iskele kurma ya da YGA sorulur. Ya da bir görüşün Piaget'ye mi Vygotsky'ye mi ait olduğu.

Tuzakİskeleyi “sürekli yardım” sanmaktır; desteğin geri çekilmesi tanımın parçasıdır. İkinci tuzak, kendi kendine konuşmayı her iki kuramcının da aynı yorumladığını sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kimin görüşü?

?Soru çöz

Resim öğretmeni, perspektif çizimine yeni başlayan öğrencilerine ilk hafta kaybolma noktasını ve yardımcı çizgileri tahtada adım adım göstermiş, ikinci hafta yalnız kaybolma noktasını işaretlemiş, üçüncü hafta hiçbir ipucu vermeden çizim istemiştir. Öğretmenin bu uygulaması aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ C. Öğretmen öğrencilerin tek başına yapamadığı işte destek vermiş ve desteği hafta hafta azaltıp sonunda geri çekmiştir; bu iskele kurmadır. A özümleme Piaget'nin, yeni bilgiyi var olan şemaya yerleştirme kavramıdır; B özel konuşma çocuğun kendi kendine konuşmasıdır; D ertelenmiş taklit duyusal-motor dönem sonunda görülen, gözlenen davranışı sonra yinelemedir.
KURAM · BRUNER

Bruner'in temsil biçimleri: yaparak, görerek, sembolle

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bruner'in bilişsel gelişim kuramında eylemsel, imgesel ve sembolik temsil nedir? Sarmal program ne demektir?

Kısa cevap: Bruner'e göre insan bilgiyi üç biçimde temsil eder: eylemsel temsilde yaparak ve hareketle, imgesel temsilde zihinsel resim ve görsellerle, sembolik temsilde dil, sayı ve sembollerle. Bu biçimler bu sırayla ortaya çıkar ama yaşam boyu birlikte kullanılır. Bruner, her konunun uygun biçimde her yaşta öğretilebileceğini savunup sarmal programı önermiştir.

Matematik öğretmeni kesirleri önce pizza dilimleriyle elde, sonra tahtadaki şekillerle, en son da ¾ yazısıyla anlatır; farkında olmadan Bruner'in sırasını izlemiştir.

Jerome Bruner, Piaget gibi çocuğu etkin bir öğrenen olarak görür; ama dönemlerden çok, bilginin zihinde nasıl temsil edildiğiyle ilgilenir. Ona göre bilişsel gelişim, çocuğun bilgiyi temsil etme biçimlerinin zenginleşmesidir.

Bruner'in üç temsil biçimi
Temsil biçimiBilgi nasıl tutulur?Ağırlıklı ortaya çıkışSınıf örneği
Eylemsel (enaktif)Hareketle, yaparak; bilgi kasta ve eylemdeBebeklik ve ilk yıllarBisiklet sürmeyi anlatamayıp gösterebilmek; sayı çubuklarıyla toplama
İmgesel (ikonik)Zihinsel resim, şekil, görselOkul öncesi ve ilkokulun ilk yıllarıKesri pasta grafikle göstermek; okulun krokisini çizmek
SembolikDil, sayı, formül, sembolDil geliştikçe; okul yıllarında belirginleşir¾ yazmak, “demokrasi”yi tanımlamak

Önemli bir fark: Piaget'nin dönemleri birbirinin yerini alır; Bruner'in temsil biçimleri ise birbirinin yerini almaz, birikir. Bir yetişkin yeni bir dans adımını önce yaparak (eylemsel), sonra videodan izleyerek (imgesel), en son da adımların adlarıyla (sembolik) öğrenebilir. Bu yüzden iyi öğretim, yeni bir kavramı mümkünse eylemselden imgesele, imgeselden sembolike doğru sunar.

Sarmal program ve buluş

Bruner'in en çok alıntılanan görüşü, her konunun uygun bir biçimde her yaştaki çocuğa öğretilebileceğidir. Bunun için konular sarmal biçimde düzenlenir: aynı kavram (örneğin kesir) ilkokulda somut, ortaokulda daha soyut, lisede daha karmaşık biçimde yeniden ele alınır. Sarmal içerik düzenlemeyi Program okuryazarlığı sayfasında, Bruner'in buluş yoluyla öğrenme stratejisini de Öğretim stratejileri sayfasında göreceğiz. Bruner ayrıca Vygotsky'nin fikrinden yola çıkan iskele kavramının adını koyanlardandır.

Akılda kalsın: E – İ – S: Eylem, İmge, Sembol. Pizza dilimi elde (eylemsel) → pasta çizimi (imgesel) → ¾ (sembolik). Piaget'nin dönemleri yer değiştirir, Bruner'in temsilleri birikir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrenme etkinliği verilir, hangi temsil biçimine dayandığı sorulur: model, materyal, dokunma, yapma eylemsel; resim, şema, harita imgesel; tanım, formül, sözel açıklama sembolik.

TuzakTemsil biçimlerini katı yaş dönemleri sanmaktır; yetişkin de eylemsel temsil kullanır. İkinci tuzak, grafik ya da haritayı sembolik saymaktır: görsel benzerlik taşıdığı için imgeseldir.

✎Boşluk doldurma çıkarma işlemi üç biçimde

Öğrencinin abaküste yedi boncuktan üçünü elle kaydırarak çıkarma yapması temsile dayanır. Aynı işlemi sayı doğrusu çizip geriye üç adım atlayarak göstermesi temsildir. Sonunda “7 − 3 = 4” yazması ise temsildir.

eylemsel · imgesel · sembolik · somut işlemsel · sezgisel

?Soru çöz

Bruner'in görüşleri dikkate alındığında aşağıdaki öğretmen davranışlarından hangisi en uygundur?

✓ B. Kavram eylemselden (su doldurma) imgesele (çizim), imgeselden sembolike (formül) doğru sunulmuştur. A Bruner'e göre her konu uygun biçimde her yaşta öğretilebilir, sarmal düzenlenir; C küçük yaşta doğrudan sembolik sunum, eylemsel ve imgesel basamakları atlar; D temsil biçimleri birikir, yetişkinde de birlikte kullanılır.
KURAM · DİL GELİŞİMİ

Dil gelişimi: kuramlar ve agulamadan cümleye aşamalar

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Dil gelişimi kuramları nelerdir? Çocukta dil gelişiminin aşamaları ve aşırı genelleme nedir?

Kısa cevap: Davranışçı kurama (Skinner) göre dil taklit ve pekiştirmeyle, doğuştancı kurama (Chomsky) göre doğuştan dil edinim aygıtıyla kazanılır. Etkileşimci kuramlar biyolojik hazırlık ile sosyal çevrenin birlikte çalıştığını söyler. Dil ağlama, agulama ve babıldama ile başlar; yaklaşık bir yaşında tek kelime, iki yaşına doğru iki kelimelik telgrafik konuşma görülür.

Okul öncesi sınıfında üç yaşındaki Ada bütün dört ayaklı hayvanlara “kedi” diyor; öğretmeni onu düzeltmek yerine “Evet, o da dört ayaklı; ama bu bir inek, bak ne kadar büyük.” diyor.

Dil nasıl kazanılır? Üç bakış

Dil gelişimi kuramları
KuramTemsilciDil nasıl kazanılır?Neyi iyi açıklar, neyi açıklayamaz?
Davranışçı (öğrenme)SkinnerTaklit ve pekiştirme: doğru söylenen kelime ödüllendirilirŞive ve kelime öğrenimini açıklar; çocuğun hiç duymadığı cümleleri kurmasını açıklayamaz
DoğuştancıChomskyDoğuştan dil edinim aygıtı; bütün dillerin ortak dilbilgisi ilkeleriDilin hızını ve evrenselliğini açıklar; sosyal çevrenin payını küçümser
BilişselPiagetDil bilişsel gelişimi izler; çocuk anladığını söylerKelimelerin kavramlarla gelişimini açıklar
Sosyal etkileşimciVygotsky, BrunerBiyolojik hazırlık + yetişkinle anlamlı etkileşim; dil düşünceyi biçimlendirirEbeveyn ve öğretmenin destekleyici konuşmasının rolünü açıklar

Bugünkü yaygın kabul etkileşimcidir: çocuk dile biyolojik olarak hazır doğar ama bu hazırlık, ancak onunla konuşan, ona soru soran, söylediğini genişleten yetişkinlerle gerçekleşir. Bruner, yetişkinin çocuğun dilini destekleyen bu çabasına dil edinimini destekleme sistemi adını vermiştir; Chomsky'nin aygıtına sosyal bir karşılık gibidir.

Aşamalar

  • Ağlama ve agulama: İlk haftalarda ağlama başlıca iletişimdir; yaklaşık iki aydan sonra “ağuu” gibi ünlü ağırlıklı sesler (agulama) çıkar.
  • Babıldama: Yaklaşık altı aydan itibaren “ba-ba-ba, ma-ma” gibi hece tekrarları. İşitme engelli bebeklerde sesli babıldama zamanla azalır; bu, erken tanı için önemli bir işarettir.
  • Tek kelime dönemi: Yaklaşık bir yaşında; tek kelime bütün bir cümlenin anlamını taşır (“Su!” = “Su istiyorum”).
  • İki kelime (telgrafik konuşma): Yaklaşık 18–24 aydan itibaren yalnız anlam taşıyan kelimelerle, ekler ve bağlaçlar olmadan konuşma (“Anne top”).
  • Cümle ve dilbilgisi: 2–5 yaş arasında kelime dağarcığı hızla büyür, ekler ve karmaşık cümleler kullanılmaya başlanır.

Bu süreçte çocuk kelimelerin anlamını bazen fazla geniş kullanır: bütün dört ayaklılara “kedi” demek aşırı genellemedir. Tersi de olur: “köpek” kelimesini yalnız kendi köpeği için kullanmak aşırı sınırlamadır. İkisi de hata değil, kavram oluşumunun doğal adımlarıdır. Öğretmen düzeltmek yerine çocuğun cümlesini doğru biçimde genişleterek yineler.

Akılda kalsın: Skinner taklit ve ödül, Chomsky doğuştan aygıt, Vygotsky ve Bruner etkileşim. Sıra: ağlama → agulama → babıldama → tek kelime → telgrafik → cümle. Hepsine “kedi” = aşırı genelleme; yalnız kendi kedisine “kedi” = aşırı sınırlama.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görüş ya da gözlem verilir, hangi kurama ait olduğu sorulur: “Çocuklar hiç duymadıkları cümleleri kurabilir” doğuştancı; “Anne bebeğin doğru söylediği kelimeye sevinçle karşılık verince kelime sıklaşır” davranışçı görüştür.

TuzakTelgrafik konuşmayı tek kelime dönemiyle karıştırmaktır; telgrafik konuşmada en az iki kelime vardır ama ekler eksiktir. Ayrıca aşırı genellemeyi klasik koşullanmadaki genelleme sanmamak gerekir.

⇄Bilgi eşleştirme gözlem ve kuram

?Soru çöz

Yirmi aylık Mert, parka gitmek istediğinde “Mert park!”, suyunu döktüğünde “Su gitti!” demektedir. Mert'in dil gelişimi hangi aşamadadır?

✓ A. Mert anlam taşıyan iki kelimeyi ek ve bağlaç kullanmadan yan yana getiriyor; bu telgrafik konuşmadır. B babıldama anlamsız hece tekrarlarıdır; C tek kelime döneminde tek kelime bütün cümleyi taşır, burada iki kelime var; D agulama ilk aylardaki ünlü ağırlıklı seslerdir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin nihai hedefi olarak belirlenen öğrenci profili aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ortak Metin modelin nihai hedefini “yetkin ve erdemli insan” diye koyar: yetkinlik bilgi ve beceriyi, erdem ahlaki olgunluğu kapsar. B model yarıştırıcı ve ayrıştırıcı anlayışlardan uzak durmayı benimser; C ve D yalnız bir yönü (meslek ya da akademik bilgi) öne çıkarır, bütüncül eğitime aykırıdır.Kaynak: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli · Temel yaklaşım ve öğrenci profili

?Soru 2

Bir araştırmacı, 2026'da 20, 40 ve 60 yaşındaki üç gruba dijital okuryazarlık testi uygulamış ve puanın yaşla düştüğü sonucuna varmıştır. Bu sonuca yöneltilebilecek en güçlü eleştiri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bu kesitsel bir araştırmadır; 60 yaşındakiler dijital teknolojiyle yetişkinlikte tanışmıştır, fark kuşak (kohort) etkisinden doğabilir. A katılımcı kaybı ve C test alışkanlığı boylamsal araştırmanın sorunlarıdır, burada ölçüm bir kez yapılmış; D tek bireyi inceleyen örnek olay çalışmasıdır, burada üç grup var.Kaynak: Gelişimin temelleri · Araştırma yöntemleri

?Soru 3

Altıncı sınıf öğretmeni Selin Hanım, oran-orantı konusuna başlamadan önce öğrencilerine kesirlerle ilgili kısa bir etkinlik yaptırmış, kesirlerde zorlanan öğrenciler için iki ders saati tekrar planlamıştır. Selin Hanım'ın davranışı en çok hangi kavramı dikkate aldığını gösterir?

✓ C. Öğretmen yeni konunun ön koşulu olan kesir bilgisini yoklamış ve eksiği tamamlamıştır; bu hazırbulunuşluğu dikkate almaktır. A büyüme boy-kilo artışıdır, burada bedensel ölçüm yok; B kritik dönem bir özelliğin kazanılacağı sınırlı yaş aralığıdır, burada yaş değil ön bilgi söz konusu; D olgunlaşma kalıtımla gelen yapısal hazırlıktır, kesir bilgisi ise öğrenmeyle kazanılır.Kaynak: Gelişimin temelleri · Büyüme, olgunlaşma, hazırbulunuşluk

?Soru 4

Bir öğretmen “oran” konusuna başlamadan önce öğrencilerine, ailelerinin çay demlerken su ve çay miktarını nasıl ayarladığını sormuş; öğrencilerin bu deneyimlerini yeni kavramla ilişkilendirerek derse girmiştir. Öğretmenin bu uygulaması TYMM'deki öğrenme-öğretme yaşantılarının hangi bileşenine örnektir?

✓ C. Öğrencinin mevcut deneyimi ile edineceği yeni kavram arasında bağ kurmak köprü kurmadır. A temel kabuller programda yazılı varsayılan ön öğrenmelerdir, öğretmenin bir etkinliği değildir; B farklılaştırma öğretimi öğrencilerin ilgi ve hazırbulunuşluğuna göre uyarlamaktır; D öğretmen yansıtmaları öğretmenin kendi uygulamasını ve programı değerlendirmesidir.Kaynak: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli · Öğrenme kanıtları ve öğrenme yaşantıları

?Soru 5

Bir okul öncesi öğretmeni, dört yaşındaki çocukların günün büyük bölümünü noktalı satırlarda harf yazma çalışmasıyla geçirmesini istemektedir. Bu öğretmenin en çok göz ardı ettiği gelişim ilkesi hangisidir?

✓ A. Harf yazmak parmak kaslarının ince denetimini ister; parmaklar gövdeden en uzak kaslardır ve en son gelişir, bu içten dışa ilkesidir. B süreklilik ilkesi gelişimin kesintisizliğini anlatır, ince motor sınırını değil; C kalıtım-çevre etkileşimi genel bir ilkedir, bu vakanın özgül hatasını açıklamaz; D baştan ayağa ilke baş-gövde-bacak sırasıdır, el-parmak ayrımı içten dışadır.Kaynak: Gelişimin temelleri · Gelişim ilkeleri

?Soru 6

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne göre okul temelli planlama ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Ortak Metin okul temelli planlamayı zümre öğretmenler kurulunun kararlaştırdığı araştırma-gözlem, sosyal etkinlik, proje, yerel çalışma ve okuma etkinliklerine ayrılan süre olarak tanımlar. B öğrenme çıktılarını okul değiştirmez, esneklik ünite süresi içindedir; C telafi eğitimiyle ilgisi yok, süre ders yılı içinde planlanır; D yalnız başarısız öğrenciye değil, bütün sınıfa yöneliktir; desteğe ihtiyacı olana uyarlama farklılaştırmanın destekleme boyutudur.Kaynak: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli · Farklılaştırma, okul temelli planlama

?Soru 7

Belediye, bir mahalledeki tek halk kütüphanesini kapatmış; bu mahallede yaşayan öğrencilerin kitap okuma alışkanlığı sonraki yıllarda belirgin biçimde azalmıştır. Bronfenbrenner'e göre öğrencileri etkileyen bu karar hangi sistemde yer alır?

✓ C. Kararı alan belediye meclisinde öğrenciler yer almaz ama karar onları dolaylı olarak etkilemiştir; bu ekzosistemdir. A mikrosistem öğrencinin doğrudan içinde olduğu aile, sınıf gibi ortamlardır; B mezosistem iki mikrosistem arasındaki ilişkidir, ortada böyle bir bağ yok; D kronosistem zamanın ve yaşam geçişlerinin etkisidir, burada bir yerel karar söz konusu.Kaynak: Gelişimin temelleri · Bronfenbrenner: ekolojik sistemler

?Soru 8

Eğitim hakkını düzenleyen uluslararası insan hakları belgelerinin ortak noktası aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Beyanname ve Çocuk Hakları Sözleşmesi ilköğretimin zorunlu ve parasız olmasını açıkça ister; bu, eğitim hakkının ortak çekirdeğidir. A yükseköğretim zorunlu değildir, yeteneğe göre herkese eşit açıktır; B belgeler özel okulları yasaklamaz, ana babanın tercih hakkını tanır; C eğitim dilini belgeler belirlemez, devletler kendi mevzuatıyla düzenler.Kaynak: Eğitim mevzuatı · İnsan hakları hukukunda eğitim hakkı

?Soru 9

222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Okul idaresi durumu muhtarlığa ya da mülki amirliğe bildirir; Kanun'a göre idari para cezalarını mahallî mülki amir verir. A m.50'nin, B m.51'in, D m.52'nin hükmüdür ve doğrudur.Kaynak: Eğitim mevzuatı · 222: zorunlu ilköğretim ve devam

?Soru 10

Anayasa'nın 42. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Anayasa ilköğretimin yalnız “Devlet okullarında” parasız olduğunu söyler; özel okullar ücret alabilir. A, C ve D 42. maddenin metninde aynen yer alan hükümlerdir: Devlet gözetim ve denetimi, Anayasaya sadakat borcu ve özel eğitime ihtiyacı olanlar için tedbir.Kaynak: Eğitim mevzuatı · Anayasa'da eğitim hakkı (m.42)
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →