Nokta, doğru, ışın ve açı: geometrinin alfabesi
MEB 9. sınıf · Üçgenler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Doğru, ışın ve doğru parçası arasındaki fark nedir, açı çeşitleri nelerdir?
Kısa cevap: Nokta, doğru ve düzlem geometrinin tanımsız temel kavramlarıdır. Doğru iki yönde sonsuz uzanır, ışın bir noktadan başlayıp tek yönde sonsuz gider, doğru parçası iki ucu olan sınırlı parçadır. Başlangıç noktaları ortak iki ışının birleşimine açı denir; açılar ölçülerine göre dar, dik, geniş, doğru ve tam açı diye ayrılır.Geometride ilk adım, tanımı yapılmadan kabul edilen birkaç kavramı doğru adlandırmaktır; sonraki her kural bu adların üstüne kurulur.
Nokta boyutu olmayan bir konumdur ve büyük harfle adlandırılır. İki farklı noktadan yalnız bir doğru geçer; bu doğru iki yönde sonsuza uzanır ve “AB doğrusu” diye okunur. Doğrunun bir noktasından başlayıp tek yönde sonsuza giden parçaya ışın denir: [AB ışını A'dan başlar, B'nin olduğu yöne gider. İki ucu da belli olan parça ise doğru parçasıdır: [AB] diye yazılır, uzunluğu |AB| ile gösterilir.
Açı: ortak başlangıçlı iki ışın
Başlangıç noktaları aynı olan iki ışının birleşimine açı, ortak noktaya köşe, ışınlara kol denir. Açıyı üç harfle adlandırırken köşe harfi her zaman ortaya yazılır: ABC açısının köşesi B'dir ve ölçüsü m(ABC) ile gösterilir. Açının ölçüsü kolların uzunluğuna bağlı değildir; yalnız iki kolun arasındaki açıklığa bağlıdır. Kolları uzatmak açıyı büyütmez.
Ölçüsüne göre açılar
Açılar derece (°) ile ölçülür ve ölçülerine göre beş ada ayrılır. Sınırlar önemlidir: dar açı 90°'yi, geniş açı 180°'yi içermez. Ölçüsü 180° olan açının iki kolu aynı doğru üzerinde ve zıt yöndedir; bu yüzden ona doğru açı denir. 360°'lik açı bir tam dönüştür.
Bir doğru üzerinde sırasıyla A, B, C ve D noktaları vardır. |AB| = 3, |BC| = 5 ve |CD| = 2 birimdir. Bu dört noktanın belirttiği bütün doğru parçalarının uzunlukları toplamı kaçtır?
- Dört noktadan ikişer seçerek bütün doğru parçalarını yaz: [AB], [AC], [AD], [BC], [BD], [CD]. Altı tane.
- Uzunlukları bul: |AB| = 3, |AC| = 8, |AD| = 10, |BC| = 5, |BD| = 7, |CD| = 2.
- Topla: 3 + 8 + 10 + 5 + 7 + 2 = 35.
Cevap: 35 birim
Ölçüsü 2x + 20° olan açı dar açı, ölçüsü 3x − 30° olan açı geniş açıdır. x'in alabileceği tam sayı değerleri kaç tanedir?
- Dar açı: 0 < 2x + 20 < 90 → −10 < x < 35.
- Geniş açı: 90 < 3x − 30 < 180 → 120 < 3x < 210 → 40 < x < 70.
- İki koşul aynı anda sağlanmalı; ama x < 35 ile x > 40 çakışmaz.
Cevap: Hiç yok (0). Soru böyle bir tuzakla da gelebilir: önce aralıkların kesişimine bak.
✔ Doğru
- [AB ışını A'dan, [BA ışını B'den başlar; ikisi farklıdır.
- Kolları uzatmak açının ölçüsünü değiştirmez.
- Dar açı 90°'den küçüktür; 90° dik açıdır.
✘ Sık yapılan hata
- Işının adını okurken başlangıç harfini önemsememek.
- Uzun kollu açıyı daha büyük sanmak.
- Eşitsizlik kurarken 90° ya da 180°'yi aralığa dâhil etmek.
Ek bilgi: Atatürk ve Geometri kitabı
Atatürk'ün yazdığı 44 sayfalık Geometri kitabı, Türkiye'de geometri öğretiminin kilometre taşlarından biridir. Atatürk bu kitapta Arapça ve Farsça kökenli terimler yerine Türkçe terimler önerdi; yöndeş açı, ters açı, ikizkenar üçgen ve eşkenar üçgen bugün de kullandığımız bu terimlerden birkaçıdır.
Nasıl sorulurBu kavramlar çoğu zaman açı türü verilip bir değişkenin aralığı ya da tam sayı değerleri sorularak gelir: “3x − 15 geniş açı ise x'in en büyük tam sayı değeri kaçtır?” Açı türünü önce eşitsizliğe çevir, sonra çöz.
TuzakSınırları dâhil etmektir: dar açı 90°'yi, geniş açı 180°'yi içermez ve her açının ölçüsü 0°'dan büyüktür.
⇄Bilgi eşleştirme açı türü
?Soru çöz
Ölçüsü 3x − 15° olan açı geniş açı olduğuna göre x'in alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?