Çemberde kiriş ve teğet: temel elemanlar ve özellikleri

Çemberin bütün özellikleri tek bir gerçekten doğar: merkezden her noktaya uzaklık aynıdır. Kirişi, teğeti ve teğet parçalarını bu gerçekten türetiyoruz.

5 durakTYT · AYT · KPSS
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÇEMBER

Çemberin elemanları: yarıçap, çap, kiriş, yay ve doğrunun üç durumu

MEB 11. sınıf · Çember ve Daire · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkizkenar ve eşkenar üçgenin açı özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Üçgende açılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üçgenler kenarlarına göre çeşitkenar, ikizkenar ve eşkenar diye ayrılır. İkizkenar üçgende eş kenarların karşısındaki taban açıları eşittir; tepe açısı α ise taban açılarının her biri (180° − α)/2'dir. Tersi de doğrudur: iki açısı eşit olan üçgen ikizkenardır. Eşkenar üçgenin üç açısı da 60°'dir.

İkizkenar ve eşkenar üçgen

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çemberin elemanları nelerdir, bir doğru ile çember kaç farklı durumda olabilir?

Kısa cevap: Çember, düzlemde sabit bir noktaya eşit uzaklıktaki noktaların kümesidir; sabit nokta merkez, uzaklık yarıçaptır. Çember üzerindeki iki noktayı birleştiren parça kiriş, merkezden geçen en uzun kiriş çaptır ve uzunluğu 2r'dir. Bir doğrunun merkeze uzaklığı d ise d küçüktür r iken doğru kesen, d eşittir r iken teğet, d büyüktür r iken çemberle ayrıktır.

Bir ipin ucunu yere sabitleyip öbür ucundaki tebeşirle dolanırsan çizdiğin her nokta sabit noktadan aynı uzaklıktadır: işte çember.

Merkezi O, yarıçapı r olan çember Ç(O, r) diye yazılır. Çember yalnız bu eğri çizgidir; çember ile iç bölgesinin birleşimine daire denir. Çember üzerindeki iki noktayı birleştiren doğru parçası kiriştir; merkezden geçen kiriş çaptır ve en uzun kiriştir: 2r. Çemberin iki nokta arasında kalan parçasına yay denir. Bu elemanların hepsi tek bir gerçeğe dayanır: merkezden çember üzerindeki her noktaya uzaklık r'dir.

Yarıçap r, çap 2r, kiriş (merkezden geçmeyebilir), yay (çemberin bir parçası). Çember yalnız eğri çizgidir; iç bölgesiyle birlikte daire adını alır.Görsel: Sınav Defteri

Doğru ile çember: üç durum

Bir doğrunun çemberle durumunu, merkezden doğruya inen dikmenin uzunluğu d belirler. Doğru merkeze yarıçaptan daha yakınsa çemberi iki noktada keser ve kesen adını alır. Uzaklık tam r ise doğru çembere tek noktada dokunur: teğet. Uzaklık r'den büyükse ortak nokta yoktur. Bu karşılaştırmayı Çemberin analitiği sayfasında denklemlerle de yapacağız.

d < r: kesen (2 ortak nokta); d = r: teğet (1); d > r: ayrık (0).Görsel: Sınav Defteri
Merkeze uzaklık d ile doğru-çember durumu
KoşulDoğrunun adıOrtak nokta
d < rkesen2
d = rteğet1
d > rayrık (dışarıda)0
Çözümlü örnek

Çapı 12 birim olan bir çemberin merkezine uzaklığı 2x − 4 birim olan doğru, çemberi iki noktada kesiyor. x'in alabileceği tam sayı değerleri kaç tanedir?

  1. Yarıçap r = 6. Kesen olması için 0 ≤ 2x − 4 < 6 (uzaklık negatif olamaz).
  2. 4 ≤ 2x < 10 → 2 ≤ x < 5.
  3. Tam sayılar 2, 3, 4.

Cevap: 3 tane

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Yarıçapı 4 birim olan çemberin merkezinin bir d doğrusuna uzaklığı 9 birimdir. Çember üzerindeki noktaların d doğrusuna uzaklıklarının en küçük ve en büyük değeri kaçtır?

  1. Merkezden doğruya dik in: |OH| = 9. Bu dikme çemberi doğruya en yakın N ve en uzak F noktalarında keser.
  2. En küçük uzaklık: 9 − 4 = 5; en büyük uzaklık: 9 + 4 = 13.

Cevap: en küçük 5, en büyük 13 birim

✔ Doğru

  • Çap = 2r, en uzun kiriştir.
  • Durumu d ile r karşılaştırması belirler.
  • Çember çizgidir, daire iç bölgeyle birlikte alandır.

✘ Sık yapılan hata

  • Çapı yarıçap yerine kullanmak (d'yi 2r ile karşılaştırmak).
  • Kesen koşulunda uzaklığın negatif olamayacağını unutmak.
  • Çember ile daireyi aynı şey sanmak.
Akılda kalsın: Çemberin tek kuralı: merkezden her noktaya r. Doğrunun durumunu sorarken yalnız dikmenin boyuna bak: r'den kısa kesen, r'ye eşit teğet, uzun ayrık.
Sınavda

Nasıl sorulurBu konuda sorular genellikle merkeze uzaklığı cebirsel verilen bir doğrunun kesen ya da teğet olma koşuluyla gelir; x'in değer aralığı istenir.

TuzakÇap verildiğinde yarıçapa geçmeden karşılaştırma yapmak ve uzaklığın 0 ya da pozitif olması gerektiğini unutmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme durumlar

?Soru çöz

Yarıçapı 8 birim olan bir çemberin merkezine uzaklığı 2x + 2 birim olan doğru çembere teğettir. x kaçtır?

✓ C. Teğet için uzaklık yarıçapa eşittir: 2x + 2 = 8 → x = 3. A 7, uzaklığı çapa (16) eşitlemekten; B 4, +2'yi unutup 2x = 8 yazmaktan; D 8 yarıçaptır, x değil.
KURAL · KİRİŞ

Kiriş: merkezden inen dikme onu tam ortadan böler

MEB 11. sınıf · Çember ve Daire · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPisagor teoremi nedir, neden dik kenarların kareleri toplamı hipotenüsün karesine eşittir?Bağlantılı konudan (Pisagor ve Öklid). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dik üçgende dik kenarların kareleri toplamı hipotenüsün karesine eşittir: dik kenarlar a ve b, hipotenüs c ise a² + b² = c². Hipotenüs dik açının karşısındaki ve en uzun kenardır. Teorem bir alan eşitliğidir: dik kenarlar üzerine çizilen iki karenin alanları toplamı, hipotenüs üzerine çizilen karenin alanına eşittir.

Pisagor teoremi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çemberde merkezden kirişe inilen dikme kirişi ortalar mı, kiriş uzunluğu nasıl bulunur?

Kısa cevap: Merkezden bir kirişe inilen dikme kirişi iki eş parçaya böler; tersine, kirişin orta dikmesi merkezden geçer. Kirişin yarısı, kirişin merkeze uzaklığı ve yarıçap bir dik üçgen oluşturur: (ℓ/2)² + d² = r². Eşit uzunluktaki kirişler merkeze eşit uzaklıktadır; merkeze yakın kiriş daha uzundur, en uzun kiriş çaptır.

Yuvarlak bir masanın iki kenar noktasını iple birleştir; ipin tam ortası, masanın merkezinden ipe inen dikmenin ayağıdır.

[AB] kirişinin uçları çember üzerinde olduğu için |OA| = |OB| = r'dir; OAB üçgeni ikizkenardır. İkizkenar üçgende tepeden tabana inen yükseklik aynı zamanda kenarortaydır. Bu yüzden merkezden kirişe inen dikme kirişi ortalar: |AH| = |HB|. Ortaya çıkan OHA dik üçgeninde Pisagor ve Öklid sayfasında gördüğümüz bağıntı geçerlidir: (ℓ/2)² + d² = r².

OAB ikizkenar olduğu için OH hem yükseklik hem kenarortaydır: |AH| = |HB| = 4. OHA dik üçgeni: 3² + 4² = 5².Görsel: Sınav Defteri

Uzunluk ile uzaklık ters yönde

(ℓ/2)² + d² = r² bağıntısında r sabittir. Bu yüzden d küçüldükçe ℓ büyür: merkeze yakın kiriş daha uzundur. d = 0 olduğunda kiriş çap olur ve uzunluğu 2r'ye ulaşır. Aynı bağıntıdan iki sonuç daha çıkar: eşit kirişlerin merkeze uzaklıkları eşittir ve merkeze eşit uzaklıktaki kirişler eşit uzunluktadır.

d = 0: çap, 10. d = 3: 8. d = 4: 6. Merkezden uzaklaştıkça kiriş kısalır.Görsel: Sınav Defteri
(ℓ/2)² + d² = r² eşit kiriş ⇔ eşit uzaklık en uzun kiriş = çap = 2rℓ kiriş uzunluğu, d kirişin merkeze uzaklığıdır.
Çözümlü örnek

Yarıçapı 10 birim olan çemberde merkeze uzaklığı 6 birim olan kirişin uzunluğu kaçtır?

  1. Yarım kiriş: √(10² − 6²) = √64 = 8.
  2. Kiriş: 2 · 8 = 16.

Cevap: 16 birim

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Yarıçapı 10 birim olan çemberde uzunlukları 16 ve 12 birim olan iki paralel kiriş, merkezin farklı taraflarındadır. Kirişler arasındaki uzaklık kaç birimdir?

  1. 16'lık kiriş: yarısı 8, d1 = √(100 − 64) = 6.
  2. 12'lik kiriş: yarısı 6, d2 = √(100 − 36) = 8.
  3. Farklı taraflarda oldukları için uzaklıklar toplanır: 6 + 8 = 14. (Aynı tarafta olsalardı 8 − 6 = 2 olurdu.)

Cevap: 14 birim

✔ Doğru

  • Merkezden kirişe dikme kirişi ortalar.
  • Pisagor'da yarım kiriş kullanılır.
  • Merkeze yakın kiriş daha uzundur.

✘ Sık yapılan hata

  • Pisagor'u kirişin tamamıyla kurmak.
  • Bulunan yarım kirişi kiriş diye işaretlemek.
  • Paralel kirişlerin merkezin aynı ya da farklı tarafında olduğunu kontrol etmemek.
Akılda kalsın: Kiriş gördüğünde iki çizgi çiz: merkezden kirişe dikme ve merkezden kirişin ucuna yarıçap. Ortaya çıkan dik üçgen; yarım kiriş, uzaklık ve yarıçapı birbirine bağlar.
Sınavda

Nasıl sorulurKiriş soruları uzunluk, merkeze uzaklık ve yarıçaptan ikisini verip üçüncüsünü ister; sık çıkan üçlüler 3-4-5, 6-8-10, 5-12-13'tür. İki paralel kiriş sorusunda kirişlerin merkezin aynı ya da farklı yanında olduğu metinde ya da şekilde verilir.

TuzakPisagor'u kirişin yarısı yerine tamamıyla kurmaktır.

▭Sen çöz yarım kiriş

Yarıçapı 13 birim olan çemberde 24 birimlik bir kirişin merkeze uzaklığı birimdir. Bu çemberin en uzun kirişi birimdir.

5261213

?Soru çöz

Merkezi O olan çemberde |AB| = 24 birim ve O'nun [AB] kirişine uzaklığı |OH| = 5 birimdir. Çemberin yarıçapı kaç birimdir?

✓ D. OH kirişi ortalar: |HB| = 12; r = √(12² + 5²) = 13. A 12 yarım kiriştir; B 26 çaptır, yarıçap değil; C √601, Pisagor'u kirişin tamamıyla (24² + 5²) kurmaktan çıkar.
TEOREM · TEĞET

Teğet yarıçapa diktir: en kısa uzaklık

MEB 11. sınıf · Çember ve Daire · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTümler açı, bütünler açı ve ters açı nedir?Bağlantılı konudan (Doğruda açılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölçüleri toplamı 90° olan iki açıya tümler, 180° olan iki açıya bütünler açılar denir; x açısının tümleri 90° − x, bütünleri 180° − x'tir. Kesişen iki doğrunun oluşturduğu karşılıklı açılara ters açılar denir ve ters açıların ölçüleri eşittir. Ortak köşeli, ortak kollu ve iç bölgeleri ayrık açılar komşu açılardır.

Tümler, bütünler ve ters açılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çemberde teğet ile yarıçap neden diktir, teğet uzunluğu nasıl bulunur?

Kısa cevap: Teğet, çemberle tek ortak noktası olan doğrudur ve değme noktasındaki yarıçapa diktir. Bunun nedeni, değme noktasının doğru üzerinde merkeze en yakın nokta olmasıdır. Çemberin dışındaki bir P noktasından çizilen teğet parçasının uzunluğu, hipotenüsü |OP| olan dik üçgenden bulunur: |PA|² = |OP|² − r².

Bisiklet tekerleği yere tek noktada dokunur ve o noktada jant teli yere dik durur.

d doğrusu çembere A noktasında teğet olsun. Doğru üzerindeki A dışındaki her nokta çemberin dışındadır, yani merkeze r'den daha uzaktır. Demek ki A, doğrunun merkeze en yakın noktasıdır. Bir noktadan doğruya en kısa yol dikme olduğu için [OA] ⟂ d. Tersi de doğrudur: yarıçapın ucunda yarıçapa dik çizilen doğru çembere teğettir.

A, teğetin merkeze en yakın noktasıdır: |OQ| > |OA| = r. En kısa uzaklık dikme olduğundan [OA] teğete diktir.Görsel: Sınav Defteri

Dış noktadan teğet uzunluğu

Çemberin dışındaki P noktasından çizilen teğet A'da değsin. OAP üçgeninin A açısı dik olduğu için hipotenüs [OP]'dir ve |PA|² = |OP|² − r². P ile merkezi birleştiren doğru çemberi iki noktada keser: P'ye en yakın nokta için uzaklık |OP| − r, en uzak nokta için |OP| + r'dir. Bu üç uzunluk sınavda çoğu zaman birlikte kullanılır.

OAP dik üçgeni: |PA|² + r² = |OP|². P'nin çembere en yakın uzaklığı |PN| = |OP| − r.Görsel: Sınav Defteri
[OA] ⟂ teğet |PA|² = |OP|² − r² en yakın: |OP| − r en uzak: |OP| + rA değme noktası, P çember dışındaki nokta.
Çözümlü örnek

Yarıçapı 5 birim olan çemberin merkezine 13 birim uzaklıktaki P noktasından çembere çizilen teğet parçasının uzunluğu kaçtır?

  1. OAP dik üçgeni: |PA|² = 13² − 5² = 144.
  2. |PA| = 12.

Cevap: 12 birim

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Çemberin dışındaki P noktasının çembere en yakın uzaklığı 8 birim, P'den çizilen teğet parçasının uzunluğu 12 birimdir. Çemberin yarıçapı kaç birimdir?

  1. |OP| = r + 8. OAP dik üçgeninde: (r + 8)² = r² + 12².
  2. r² + 16r + 64 = r² + 144 → 16r = 80 → r = 5.
  3. Kontrol: |OP| = 13, 5² + 12² = 13².

Cevap: 5 birim

✔ Doğru

  • Değme noktasında yarıçap teğete diktir.
  • Teğet uzunluğunda hipotenüs |OP|'dir.
  • P'nin çembere en yakın uzaklığı |OP| − r.

✘ Sık yapılan hata

  • Teğet uzunluğunu |OP| + r ya da |OP|² + r² ile bulmak.
  • P'nin çembere uzaklığını |OP| sanmak.
  • Değme noktasındaki dik açıyı şekle çizmeden işlem yapmak.
Akılda kalsın: Teğet gördüğün her yerde değme noktasına yarıçap çiz: dik açı kendiliğinden gelir. Teğet sorusu çoğu zaman gizli bir Pisagor sorusudur.
Sınavda

Nasıl sorulurSorular genellikle teğet uzunluğu, yarıçap ve dış noktanın merkeze ya da çembere uzaklığından ikisini verip üçüncüsünü ister. İlk adım değme noktasına yarıçap çizip dik açıyı işaretlemektir.

TuzakP'nin çembere uzaklığı (|OP| − r) ile merkeze uzaklığını (|OP|) karıştırmaktır.

▭Sen çöz teğet uzunluğu

Yarıçapı 8 olan çemberin merkezine 17 birim uzaklıktaki noktadan çizilen teğet parçası birimdir. Yarıçapı 7 olan çembere çizilen teğet parçası 24 birim ise noktanın merkeze uzaklığı birimdir.

1525931

?Soru çöz

Yarıçapı 8 birim olan çemberin dışındaki P noktasından çizilen teğet parçasının uzunluğu 6 birimdir. P noktasının çembere en yakın uzaklığı kaç birimdir?

✓ A. |OP| = √(8² + 6²) = 10; çembere en yakın uzaklık 10 − 8 = 2. B 10, merkeze uzaklığı çembere uzaklık sanmaktan; C 18, en uzak noktaya uzaklıktır (10 + 8); D 14, teğet ile yarıçapı doğrudan toplamaktan çıkar.
TEOREM · TEĞET PARÇALARI

Dış noktadan iki teğet: parçalar eşit, açılar bütünler

MEB 11. sınıf · Çember ve Daire · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİki üçgenin eş olduğu hangi kurallarla gösterilir, KAK, AKA ve KKK nedir?Bağlantılı konudan (Eşlik ve benzerlik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karşılıklı bütün kenarları ve açıları eşit olan iki üçgene eş üçgenler denir ve ≅ ile gösterilir. Eşliği göstermek için altı bilginin üçü yeter: iki kenar ve aradaki açı (KAK), iki açı ve aradaki kenar (AKA) ya da üç kenar (KKK). Üç açının eşitliği (AAA) ve iki kenarla bir karşı açı (KKA) eşlik için yetmez.

Eşlik kuralları: KAK, AKA, KKK

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çemberin dışındaki bir noktadan çizilen iki teğet parçası neden eşittir?

Kısa cevap: Çemberin dışındaki bir P noktasından çizilen iki teğet parçası eşittir: |PA| = |PB|. [OP], teğetler arasındaki açıyı ve iki yarıçap arasındaki açıyı ikiye böler; teğetler arasındaki açı ile yarıçaplar arasındaki merkez açı bütünlerdir. Bütün kenarları bir çembere teğet olan dörtgende karşılıklı kenarların toplamları eşittir.

Bir kalemi iki parmağının arasından çembere doğru iki yana uzatırsan, iki dokunma noktası da sana aynı uzaklıktadır.

P'den çizilen teğetler çembere A ve B'de değsin. OAP ve OBP dik üçgenlerinde hipotenüs [OP] ortaktır ve |OA| = |OB| = r'dir. Eşlik ve benzerlik sayfasında gördüğümüz eşlik kuralıyla (dik üçgende hipotenüs ve bir dik kenar) iki üçgen eştir. Sonuç: |PA| = |PB|, ayrıca m(APO) = m(BPO) ve m(AOP) = m(BOP). OAPB dörtgeninde A ve B'deki açılar 90° olduğu için kalan iki açının toplamı 180°'dir: m(APB) + m(AOB) = 180°.

|PA| = |PB|. P'deki açı 50°, O'daki merkez açı 130°: toplamları 180°. [OP] ikisini de ikiye böler.Görsel: Sınav Defteri

Teğetler dörtgeni

Dört kenarı da bir çembere teğet olan dörtgende her köşeden iki teğet parçası çıkar ve bunlar eşittir. Köşelerden çıkan teğet uzunluklarına x, y, z, t dersek her kenar iki komşu köşenin teğetlerinin toplamıdır: |AB| = x + y, |CD| = z + t, |BC| = y + z, |DA| = t + x. Karşılıklı kenarlar toplanınca iki toplam da x + y + z + t olur: |AB| + |CD| = |BC| + |DA|.

Her köşenin iki teğeti eşit: AB = x + y, BC = y + z, CD = z + t, DA = t + x. Karşılıklı kenar toplamları eşittir.Görsel: Sınav Defteri
|PA| = |PB| m(APB) + m(AOB) = 180° teğetler dörtgeni: a + c = b + d[OP], P'deki ve O'daki açıların açıortayıdır.
Çözümlü örnek

Yarıçapı 4 birim olan çembere dışarıdaki P noktasından çizilen iki teğet arasındaki açı 60°'dir. Teğet parçasının uzunluğu ve |OP| kaçtır?

  1. [OP] açıyı ikiye böler: m(APO) = 30°; OAP, A'sı dik bir 30-60-90 üçgenidir.
  2. Özel dik üçgenler sayfasında gördük: 30°'nin karşısındaki kenar hipotenüsün yarısıdır: |OP| = 2 · 4 = 8.
  3. 60°'nin karşısı: |PA| = 4√3; kontrol (4√3)² + 4² = 48 + 16 = 64 = 8².

Cevap: |PA| = |PB| = 4√3 birim, |OP| = 8 birim

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bütün kenarları bir çembere teğet olan ABCD dik yamuğunda [AB] ∥ [DC], [AD] ⟂ [AB], |DC| = 4 ve |AB| = 12 birimdir. Çemberin yarıçapı kaç birimdir?

  1. Dış noktadan çizilen teğet parçaları eşit olduğu için karşılıklı kenar toplamları eşittir: |AD| + |BC| = 12 + 4 = 16.
  2. Çember iki tabana teğet: |AD| = 2r, |BC| = 16 − 2r. C'den [AB]'ye dikme indir; yatay fark 12 − 4 = 8: (16 − 2r)² = 8² + (2r)².
  3. 256 − 64r = 64 → r = 3 (kenarlar |AD| = 6, |BC| = 10).

Cevap: 3

✔ Doğru

  • Aynı noktadan çizilen iki teğet parçası eşit.
  • Teğetler arası açı + merkez açı = 180°.
  • Teğetler dörtgeninde karşılıklı kenar toplamları eşit.

✘ Sık yapılan hata

  • Teğetler arası açıyı merkez açıya eşit sanmak.
  • Teğetler dörtgeninde komşu kenarları toplamak.
  • [OP]'nin açıyı ikiye böldüğünü unutup özel üçgeni görmemek.
Akılda kalsın: Bir noktadan çıkan iki teğet ikiz kardeştir: boyları eşit, aralarındaki açıyı [OP] tam ortadan böler. Uçlarındaki iki dik açı yüzünden P'deki açı ile O'daki açı birlikte 180° eder.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bu kuralı çoğunlukla üçgen ya da dörtgen içine yerleştirilmiş çemberlerle sorar: kenarlar teğet parçalarına ayrılır, eşit olanlar aynı harfle adlandırılır ve denklem kurulur. Teğetler arası açıdan merkez açı istenmesi de sık bir kalıptır.

TuzakP'deki açıyı merkez açıya eşit sanmak ve teğetler dörtgeninde komşu kenarları eşitlemektir.

Sınavda işaretleBazı kitaplardaki iki çemberin ortak teğet uzunluğu formülleri sınav kapsamında değildir; teğet sorusu dış noktadan çizilen teğet parçalarının eşitliğiyle kurulur.

↕Teğet sorusunda adımları sırala iki teğet

  1. Değme noktalarındaki dik açıları işaretle.
  2. [OP]'yi çiz: iki eş dik üçgen oluşur.
  3. Pisagor ya da açı bilgisiyle istenen uzunluğu bul.
  4. Değme noktalarına yarıçapları çiz.

?Soru çöz

Bir çembere dışarıdaki bir P noktasından çizilen iki teğet arasındaki açı 70°'dir. Değme noktalarına çizilen iki yarıçap arasındaki merkez açı kaç derecedir?

✓ B. OAPB dörtgeninde A ve B'deki açılar 90°: m(AOB) = 360 − 180 − 70 = 110. A 70, iki açıyı eşit sanmaktan; C 140, açıyı iki katına çıkarmaktan (çevre açı ile merkez açıyı karıştırmak); D 35, açıortayın verdiği yarım açıyı cevap sanmaktan çıkar.
TEOREM · İÇ TEĞET ÇEMBER

İç teğet çember: u − a teğetleri ve A = r · u

MEB 11. sınıf · Çember ve Daire · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜçgende iç açıortaylar neden bir noktada kesişir, iç teğet çemberin merkezi nedir?Bağlantılı konudan (Açıortay). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir üçgenin üç iç açıortayı tek bir noktada kesişir; bu nokta üç kenara eşit uzaklıktadır ve iç teğet çemberin merkezidir. Bu uzaklık iç teğet çemberin yarıçapı r'dir. Üçgen, bu merkezle köşeler birleştirilince yüksekliği r olan üç üçgene ayrılır; bu yüzden üçgenin alanı r ile yarı çevrenin çarpımıdır: Alan = r · u.

İç teğet çemberin merkezi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üçgenin iç teğet çemberinde teğet uzunlukları nasıl bulunur, alan ile iç teğet yarıçapı arasında nasıl bir ilişki vardır?

Kısa cevap: Üçgenin üç kenarına da teğet olan çembere iç teğet çember denir; merkezi iç açıortayların kesim noktasıdır. Her köşeden çizilen iki teğet parçası eşittir ve A köşesinden çizilen teğet uzunluğu u − a'dır; u yarı çevre, a karşı kenardır. Üçgenin alanı iç teğet yarıçapı ile yarı çevrenin çarpımıdır: A = r · u.

Üçgen biçimli bir kutuya sığabilecek en büyük yuvarlak kapak, üç kenara birden dokunan çemberdir.

Açıortay sayfasında gördük: açıortay üzerindeki her nokta açının kollarına eşit uzaklıktadır, bu yüzden üç iç açıortayın kesim noktası I üç kenara da eşit uzaklıktadır ve iç teğet çemberin merkezidir. Her köşe çembere dışarıdan bakan bir noktadır; önceki konudaki kural burada da işler: köşeden çıkan iki teğet parçası eşittir. A, B, C köşelerinden çıkan teğetlere x, y, z dersek x + y = c, y + z = a, x + z = b olur. Üçü toplanınca x + y + z = u (yarı çevre) ve x = u − a.

Her köşeden çıkan iki teğet eşit: x = u − a, y = u − b, z = u − c.Görsel: Sınav Defteri

Alan = r · u

I'yı üç köşeye birleştir: üçgen, tabanları a, b, c ve yüksekliklerinin hepsi r olan üç üçgene ayrılır. Toplam alan ½ · r · (a + b + c) = r · u. Dik üçgende bu bilgi kısa bir formüle dönüşür: dik köşeden çıkan teğet uzunluğu r'dir (iki yarıçap ve iki teğet bir kare oluşturur), bu yüzden dik kenarlar a, b ve hipotenüs c ise r = (a + b − c) / 2.

Solda üç üçgenin yükseklikleri r: alan r · u. Sağda 6-8-10 üçgeni: r = (6 + 8 − 10)/2 = 2; teğetler 2, 4, 6.Görsel: Sınav Defteri

Dış teğet çember (kısaca)

Bir kenara ve öbür iki kenarın uzantılarına teğet olan çembere dış teğet çember denir; üçgenin üç dış teğet çemberi vardır. [BC]'ye dıştan teğet olanın merkezi, A'nın iç açıortayı ile B ve C'nin dış açıortaylarının kesim noktasıdır. A köşesinden bu çembere çizilen teğet uzunluğu yarı çevreye eşittir: u.

A'dan uzantılar boyunca değme noktalarına uzaklık u'dur (yarı çevre).Görsel: Sınav Defteri
İç teğet ve dış teğet çember
İç teğet çemberDış teğet çember ([BC]'ye)
Teğet olduğuüç kenar[BC] ve öbür iki kenarın uzantıları
Merkezüç iç açıortayın kesimiA'nın iç, B ve C'nin dış açıortaylarının kesimi
A'dan teğet uzunluğuu − au
Alan bağıntısıA = r · uA = ra · (u − a)
Çözümlü örnek

Dik kenarları 6 ve 8 birim olan dik üçgenin iç teğet çemberinin yarıçapı kaçtır?

  1. Hipotenüs 10, yarı çevre u = 12, alan 6 · 8 / 2 = 24.
  2. A = r · u → 24 = 12r → r = 2.
  3. Kısa yol: (6 + 8 − 10) / 2 = 2.

Cevap: 2 birim

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Kenarları |AB| = 6, |BC| = 7 ve |CA| = 5 birim olan ABC üçgeninin iç teğet çemberi [AB]'ye D noktasında değiyor. |AD| ve |DB| kaçtır?

  1. Yarı çevre: u = (6 + 7 + 5) / 2 = 9.
  2. A'dan teğet: u − |BC| = 9 − 7 = 2; B'den teğet: u − |CA| = 9 − 5 = 4.
  3. |AD| = 2, |DB| = 4; kontrol 2 + 4 = 6.

Cevap: |AD| = 2, |DB| = 4 birim

✔ Doğru

  • Köşeden teğet uzunluğu = u − karşı kenar.
  • Alan = r · u (u yarı çevre).
  • Dik üçgende r = (a + b − c)/2.

✘ Sık yapılan hata

  • u yerine çevrenin tamamını kullanmak.
  • Teğet uzunluğunda karşı kenar yerine komşu kenarı çıkarmak.
  • İç teğet yarıçapı ile çevrel çember yarıçapını (hipotenüsün yarısı) karıştırmak.
Akılda kalsın: İç teğet çemberde her köşenin iki eş teğeti vardır; karşı kenarı yarı çevreden çıkar, köşenin teğetini bul. Dik köşede iki teğet ve iki yarıçap küçük bir kare oluşturur: oradaki teğet r'dir.
Sınavda

Nasıl sorulurSorularda üçgenin kenarları verilip teğet noktasının bir kenarı hangi parçalara ayırdığı ya da alan ve çevreden iç teğet yarıçapı istenir; dik üçgende r = (a + b − c)/2 en hızlı yoldur.

TuzakAlan bağıntısında yarı çevre yerine çevreyi kullanmak ve iç teğet yarıçapını çevrel çemberin yarıçapıyla (dik üçgende hipotenüsün yarısı) karıştırmaktır.

▭Sen çöz u − a

Kenarları 9, 10 ve 11 birim olan bir üçgende iç teğet çembere, 9 birimlik kenarın karşısındaki köşeden çizilen teğet birim, 11 birimlik kenarın karşısındaki köşeden çizilen teğet birimdir.

64515

?Soru çöz

Dik kenarları 5 ve 12 birim olan dik üçgenin iç teğet çemberinin yarıçapı kaç birimdir?

✓ C. Hipotenüs 13; r = (5 + 12 − 13)/2 = 2 (ya da 30 = r · 15). A 4, 2'ye bölmeyi unutmaktan; B 6,5 hipotenüsün yarısıdır, çevrel çemberin yarıçapı; D 30 üçgenin alanıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kenar uzunluklarının oranı 3/4 olan bir dikdörtgenin köşegeni 20 birimdir. Bu dikdörtgenin çevresi kaç birimdir?

✓ C. Kenarlar 3k ve 4k: köşegen 5k = 20 → k = 4; kenarlar 12 ve 16, çevre 2(12 + 16) = 56. A 28 yarım çevredir, 2 ile çarpmak unutulmuş; B 192 alandır (12 · 16); D 80, köşegeni kenar sanıp 4 · 20 almaktan çıkar.Kaynak: Paralelkenar ailesi · Dikdörtgen ve kare

?Soru 2

Çevresi 36 birim olan ABCD paralelkenarında |AB| = 2 · |BC|'dir. |AB| kaç birimdir?

✓ B. |BC| = x, |AB| = 2x; çevrede her kenar iki kez vardır: 2(2x + x) = 36 → x = 6, |AB| = 12. A 6, |BC|'nin uzunluğudur; C 24, çevreyi 2x + x = 36 diye yarım kurup x = 12 bulmaktan; D 9, dört kenarı eşit sanıp 36'yı 4'e bölmekten çıkar.Kaynak: Paralelkenar ailesi · Paralelkenarın özellikleri

?Soru 3

Bir çokgenin kenar sayısı 3 artırılırsa iç açılarının ölçüleri toplamı kaç derece artar?

✓ A. (n + 1) · 180 − (n − 2) · 180 = 3 · 180 = 540; her yeni kenar bir üçgen ekler. B 360, artışı dış açılar toplamıyla karıştırmaktan; C 180, tek bir üçgen eklendiğini sanmaktan; D, n'nin farkta sadeleştiğini görmemekten çıkar.Kaynak: Çokgenler ve dörtgenler · İç açılar toplamı (n − 2)·180°

?Soru 4

Dışbükey bir çokgenin bir köşesindeki dış açı, aynı köşedeki iç açının 27'si kadardır. Bu iç açı kaç derecedir?

✓ C. İç açı 7k, dış açı 2k olsun: 9k = 180 → k = 20, iç açı 140°. A 40 dış açıdır, oranı ters okuyup küçük olanı iç açı sanmaktan çıkar; B 280, iç ve dış açının toplamını 360° almaktan; D 20 yalnız k'dır, 7 ile çarpmak unutulmuş.Kaynak: Çokgenler ve dörtgenler · Çokgen ve dışbükeylik

?Soru 5

ABCD paralelkenarında |AB| = 10 ve |BC| = 6 birimdir. [AB] kenarına ait yükseklik 3 birim olduğuna göre [BC] kenarına ait yükseklik kaç birimdir?

✓ D. Alan iki yoldan aynıdır: 10 · 3 = 6 · h → h = 5. A 1,8, oranı ters kurup 6 · 3 = 10 · h yazmaktan; B 3, iki yüksekliğin eşit olduğunu sanmaktan; C 30 alanın kendisidir, 6'ya bölmek unutulmuş.Kaynak: Paralelkenar ailesi · Paralelkenarda alan

?Soru 6

ABCD yamuğunda [AB] ∥ [DC]'dir. D ve A köşelerindeki açılar arasındaki fark m(D) − m(A) = 40°'dir. m(D) kaç derecedir?

✓ B. A ve D aynı yan kenarda: m(D) + m(A) = 180 ve m(D) − m(A) = 40; toplayınca 2 · m(D) = 220, m(D) = 110. A 70, m(A)'dır; C 220, denklemleri toplayıp 2'ye bölmeyi unutmaktan; D 200, toplamı dörtgendeki gibi 360° sanmaktan çıkar.Kaynak: Yamuk ve deltoid · Yamuğun elemanları ve açıları

?Soru 7

Köşegen uzunlukları 10 ve 7 birim olan bir deltoidin alanı kaç birimkaredir?

✓ C. Deltoidde köşegenler diktir: alan 10 · 7 / 2 = 35. A 70, 2'ye bölmeyi unutmaktan; B 17, köşegenleri çarpmak yerine toplamaktan; D 8,5, toplamın yarısını almaktan çıkar.Kaynak: Yamuk ve deltoid · Deltoid ve dörtgenlerin karşılaştırması

?Soru 8

Köşegenleri birbirine dik olan bir ikizkenar yamuğun tabanları 4 ve 10 birimdir. Bu yamuğun alanı kaç birimkaredir?

✓ A. Köşegenleri dik ikizkenar yamukta h = (4 + 10)/2 = 7; alan (4 + 10)/2 · 7 = 49. B 98, (4 + 10) · 7 yazıp 2'ye bölmeyi unutmaktan; C 70, yüksekliği alt tabanla çarpıp 10 · 7 almaktan; D 28, üst tabanı yükseklikle çarpmaktan çıkar.Kaynak: Yamuk ve deltoid · İkizkenar ve dik yamuk

?Soru 9

Bir düzgün çokgenin bir iç açısı, bir dış açısının 4 katıdır. Bu çokgen kaç kenarlıdır?

✓ D. Dış açı d ise iç açı 4d: 5d = 180 → d = 36°, n = 360 ÷ 36 = 10. A 5, iç ve dış açının toplamını 360° alıp d = 72° bulmaktan; B 36 dış açının ölçüsüdür, kenar sayısı değil; C 8, dış açıyı 180 ÷ 4 = 45° alıp 180'i 5 yerine 4 parçaya bölmekten çıkar.Kaynak: Çokgenler ve dörtgenler · Dış açılar ve düzgün çokgen

?Soru 10

Alanı 72 birimkare, yüksekliği 8 birim olan bir yamuğun orta tabanı kaç birimdir?

✓ D. Alan = orta taban · h → 72 = m · 8 → m = 9. A 18, tabanların toplamıdır (2 · 72 ÷ 8), orta taban onun yarısı; B 4,5, bulunan değeri bir kez daha yarıya bölmekten; C 36, 72'yi yükseklik yerine 2'ye bölmekten çıkar.Kaynak: Yamuk ve deltoid · Orta taban ve alan
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Geometri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →