Türk millî eğitim sistemi: genel amaçlar, temel ilkeler ve genel yapı

Türk millî eğitiminin neyi amaçladığını, hangi ilkelere dayandığını ve okul öncesinden yükseköğretime, merkezden okula kadar nasıl örgütlendiğini örnek durumlarla öğren.

5 durakAGS
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · 1739 SAYILI KANUN

Türk millî eğitiminin genel amaçları: vatandaş, kişilik, meslek

Eğitim Bilimleri · Türk millî eğitim sistemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğitimin bireysel ve toplumsal işlevleri nelerdir? Eğitimin koruyucu ve yenileyici işlevi ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eğitimin bireysel işlevi kişiyi yetenekleri doğrultusunda geliştirip kendini gerçekleştirmesini ve meslek edinmesini sağlamaktır. Toplumsal işlevleri kültürel (kültürü aktarma ve geliştirme), sosyal (sosyalleşme, bütünleşme, toplumsal hareketlilik), ekonomik (nitelikli insan gücü yetiştirme) ve siyasal (vatandaş yetiştirme) diye gruplanır. Eğitim hem var olanı korur (koruyucu işlev) hem toplumu değiştirir (yenileyici işlev).

Eğitimin işlevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk millî eğitiminin genel amaçları nelerdir? Genel amaç ile özel amaç arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu'nun 2. maddesine göre Türk millî eğitiminin genel amacı, Türk Milletinin bütün fertlerini üç yönde yetiştirmektir: Atatürk inkılap ve ilkelerine bağlı, görev ve sorumluluklarını bilen yurttaşlar; beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımından dengeli, hür ve bilimsel düşünen, yapıcı ve yaratıcı kişiler; ilgi ve yeteneklerine göre hayata hazırlanmış meslek sahipleri. Kademelerin özel amaçları bu genel amaçlara uygun belirlenir (m.3).

Bir ilkokulun yıllık planından bir üniversitenin programına kadar her belgenin ilk sayfasında görünmeyen ama hepsini bağlayan bir metin vardır: 1739 sayılı Kanun'un 2. maddesi.

Millî Eğitim Temel Kanunu (1739 sayılı, kabul: 14 Haziran 1973) “Türk milli eğitiminin düzenlenmesinde esas olan amaç ve ilkeler, eğitim sisteminin genel yapısı, öğretmenlik mesleği, okul bina ve tesisleri, eğitim araç ve gereçleri” ile devletin eğitimdeki görevini “bir sistem bütünlüğü içinde” düzenler. Eğitim tarihi sayfasında bu kanunun 1973'te kabul edildiğini görmüştük. Kanunun kalbi, genel amaçları sayan 2. maddedir.

1739 sayılı Kanun m.2: üç genel amaç
SıraKimi yetiştirmek?Anahtar ifadeler
1İyi yurttaşAtatürk inkılap ve ilkelerine ve Atatürk milliyetçiliğine bağlı; millî, ahlaki, insani, manevi ve kültürel değerleri benimseyen; ailesini, vatanını, milletini seven; demokratik, laik ve sosyal hukuk devletine karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve davranış hâline getirmiş
2Dengeli kişilikBeden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımından dengeli; hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş dünya görüşüne sahip; insan haklarına saygılı; yapıcı, yaratıcı ve verimli
3Meslek sahibiİlgi, istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek hayata hazırlamak; kendini ve toplumu mutlu kılacak bir meslek sahibi olmak; birlikte iş görme alışkanlığı

Madde bu üç amacın sonucunu da söyler: “Böylece” bir yandan Türk vatandaşlarının ve toplumunun refah ve mutluluğunu artırmak, öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi, sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve “Türk Milletini çağdaş uygarlığın yapıcı, yaratıcı, seçkin bir ortağı yapmak.” Eğitimin temel kavramları sayfasında gördüğümüz işlevler burada yasal biçim alır: birinci amaç siyasal, ikinci amaç bireysel, üçüncü amaç ekonomik işlevle örtüşür.

Özel amaçlar

Kanunun 3. maddesine göre eğitim sistemi bu genel amaçları gerçekleştirecek biçimde düzenlenir; okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim gibi çeşitli derece ve türdeki kurumların özel amaçları genel amaçlara ve temel ilkelere uygun olarak belirlenir. Örneğin okul öncesi eğitimin özel amaçları arasında çocukları ilköğretime hazırlamak ve Türkçeyi doğru ve güzel konuşmalarını sağlamak sayılır (m.20). Genelden özele bir merdiven vardır: genel amaç → kademenin özel amacı → dersin amaçları → bir dersin öğrenme çıktıları.

Akılda kalsın: Genel amaç üç kelimede: yurttaş, kişilik, meslek. Sonuç cümlesi: refah-mutluluk, kalkınma, çağdaş uygarlığın seçkin ortağı. Özel amaç = kademeye özgü, genel amaca uygun.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ifade verilir ve 1739'daki genel amaçlardan hangisine karşılık geldiği ya da genel amaçlar arasında yer alıp almadığı sorulur.

Tuzak“hür ve bilimsel düşünme” ile “görev ve sorumluluklarını bilen” ifadelerini aynı amaç sanmaktır: ilki kişilik (2. amaç), ikincisi yurttaşlık (1. amaç) ifadesidir. Kademeye özgü bir amaç (ör. ilköğretime hazırlama) genel değil özel amaçtır.

⇄Bilgi eşleştirme ifade → genel amaç

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1739 sayılı Kanun'da sayılan Türk millî eğitiminin genel amaçları arasında yer almaz?

✓ D. İlköğretime hazırlamak yalnız okul öncesi eğitimin özel amacıdır (m.20); bütün fertleri kapsayan genel amaçlar arasında değildir. A ve C 2. sıradaki kişilik amacının ifadeleridir; B 3. sıradaki meslek amacıdır.
İLKE · ERİŞİM VE EŞİTLİK

Temel ilkeler I: genellik ve eşitlikten yöneltmeye

Eğitim Bilimleri · Türk millî eğitim sistemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Türk millî eğitiminin temel ilkeleri nelerdir? Genellik ve eşitlik, eğitim hakkı, fırsat ve imkân eşitliği, yöneltme arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: 1739 sayılı Kanun 14 temel ilke sayar (m.4–17). Erişimle ilgili altısı şunlardır: genellik ve eşitlik (eğitim kurumları ayrım gözetmeksizin herkese açık, kimseye imtiyaz yok), ferdin ve toplumun ihtiyaçları, yöneltme (ilgi, istidat ve kabiliyete göre programlara yöneltme), eğitim hakkı (ilköğretim her vatandaşın hakkı), fırsat ve imkân eşitliği (maddi imkânı olmayan başarılılara burs ve yatılılık, özel eğitime muhtaç çocuklara özel tedbir) ve karma eğitim.

Aynı köyden iki kardeş düşün: biri işitme engelli, öteki matematikte çok yetenekli ve ailesi yoksul. Kanun ikisi için de ayrı bir cümle kurmuştur.

Temel ilkeler, sınavın en sevdiği konulardan biridir; çünkü her ilke bir okul uygulamasıyla örneklenebilir. On dört ilkeyi iki grupta öğrenmek kolaylık sağlar. Bu konuda erişim ve eşitlik grubunu, sonraki konuda değer ve yönetim grubunu göreceksin.

Temel ilkeler: erişim ve eşitlik grubu
İlke (madde)Kanundaki özüOkuldaki örnek
Genellik ve eşitlik (m.4)Eğitim kurumları dil, ırk, cinsiyet, engellilik ve din ayrımı gözetilmeksizin herkese açıktır; hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamazBir okulun kayıtta öğrencinin ailesinin mesleğine göre öncelik tanıyamaması
Ferdin ve toplumun ihtiyaçları (m.5)Hizmet, vatandaşların istek ve kabiliyetleri ile toplumun ihtiyaçlarına göre düzenlenirBölgede turizm gelişince otelcilik alanı açılması, öğrencinin ilgisi de gözetilerek
Yöneltme (m.6)Fertler ilgi, istidat ve kabiliyetleri doğrultusunda programlara veya okullara yöneltilir; rehberlik ve objektif ölçme-değerlendirmeden yararlanılırRehberlik servisinin ilgi envanteri sonuçlarıyla öğrenciye lise türü önermesi
Eğitim hakkı (m.7)İlköğretim görmek her Türk vatandaşının hakkıdır; sonraki kademelerden ilgi, istidat ve kabiliyet ölçüsünde yararlanılırUzun süre hastanede yatan çocuklar için hastanede okul açılması
Fırsat ve imkân eşitliği (m.8)Kadın-erkek herkese fırsat ve imkân eşitliği; maddi imkândan yoksun başarılılara parasız yatılılık, burs, kredi; özel eğitime ve korunmaya muhtaç çocuklar için özel tedbirlerBaşarılı ama yoksul öğrenciye burs; görme engelli öğrenciye kabartma kitap
Karma eğitim (m.15)Okullarda kız ve erkek karma eğitim esastır; eğitimin türüne, imkân ve zorunluluklara göre bazı okullar yalnız kız ya da yalnız erkek öğrencilere ayrılabilirKız ve erkek öğrencilerin aynı sınıfta okuması

Karıştırılan üç ilke

Genellik ve eşitlik bir yasaktır: okulun kapısında ayrım ve imtiyaz olmaz. Fırsat ve imkân eşitliği ise bir destektir: kapı açık olsa da içeri giremeyen yoksul ya da engelli öğrenci için devlet ek önlem alır. Eğitim hakkı ise ilköğretimin bir hak olduğunu ve devletin bu hakkı kullandırma yükümlülüğünü anlatır; hastanede, cezaevinde ya da evde eğitim gibi uygulamalar çocuğun bu hakkını kullanabilmesini sağlar. Bir uygulama birden çok ilkeye hizmet edebilir; sınavda seçeneklerde yer alan en doğrudan ilkeyi seçmek gerekir.

Akılda kalsın: Genellik-eşitlik = ayrım ve imtiyaz yok (kapı herkese açık). Fırsat-imkân eşitliği = yoksula burs, engelliye özel tedbir (içeri girmesine yardım). Eğitim hakkı = ilköğretim hak; nerede olursa olsun kullandır. Yöneltme = ilgi ve yeteneğe göre program, rehberlik ve objektif ölçmeyle.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama anlatılır (hastanede okul, burs, ilgi envanterine göre lise önerisi) ve hangi temel ilkeyi desteklediği sorulur; AGS'de seçenekler beş ilkeden oluşur.

TuzakGenellik-eşitlik ile fırsat-imkân eşitliğini karıştırmaktır: ayrım yasağı ve imtiyaz yasağı vurgusu genellik-eşitlik, maddi destek ve özel tedbir vurgusu fırsat-imkân eşitliğidir.

Sınavda işaretleseçeneklerden yalnız biri doğrudan karşılıksa onu seç; hastanede okul açılması gibi “çocuğun ilköğretim hakkını kullanabilmesi” vurgulanan örnekte eğitim hakkını işaretle.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama → ilke

?Soru çöz

Görme engelli öğrenciler için kabartma yazılı ders kitapları basılması ve bu öğrencilerin okullarına destek eğitim odaları kurulması Türk millî eğitiminin hangi temel ilkesinin doğrudan uygulamasıdır?

✓ B. 1739 m.8, özel eğitime muhtaç çocuklar için özel tedbir alınmasını fırsat ve imkân eşitliği ilkesi içinde sayar; kabartma kitap ve destek eğitim odası bu tedbirlerdir. A yöneltme öğrenciyi ilgi ve yeteneğine göre programa yönlendirmektir; C karma eğitim kız ve erkeğin birlikte eğitimidir; D bu ilke hizmetin genel olarak bireyin isteği ve toplumun ihtiyacına göre düzenlenmesidir, engellilere özel tedbiri doğrudan anlatmaz.
İLKE · DEĞER VE YÖNETİM

Temel ilkeler II: Atatürk milliyetçiliğinden her yerde eğitime

Eğitim Bilimleri · Türk millî eğitim sistemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğitimin politik temelleri nelerdir? Devlet, ideoloji ve demokrasi eğitimi nasıl etkiler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin toplumsal temelleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eğitimin politik temeli, devletin eğitimi nasıl düzenlediğini ve eğitimin siyasal düzene nasıl hizmet ettiğini inceler. Devlet eğitimi bir kamu hizmeti olarak düzenler, denetler ve finanse eder; her siyasal düzen kendi değerlerine uygun vatandaş yetiştirmek ister (siyasal toplumsallaşma). Demokratik toplumlarda eğitim eleştirel düşünen, haklarını ve sorumluluklarını bilen vatandaş yetiştirir. Eğitim yönetimi merkeziyetçi ya da yerinden olabilir; Türkiye'de merkeziyetçi ağırlıklıdır.

Politik temel: devlet ve eğitim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Laiklik, demokrasi eğitimi, bilimsellik, planlılık, süreklilik ve her yerde eğitim ilkeleri neyi anlatır?

Kısa cevap: Değer ve yönetimle ilgili sekiz ilke şunlardır: süreklilik (genel ve mesleki eğitim hayat boyu), Atatürk inkılap ve ilkeleri ve Atatürk milliyetçiliği (Türk dilinin öğretimi dahil), demokrasi eğitimi (demokrasi bilinci; okulda siyasi-ideolojik telkin yasak), laiklik (din kültürü ve ahlak öğretimi zorunlu dersler arasında), bilimsellik (program, yöntem ve araçlar bilimsel esaslara göre geliştirilir), planlılık (eğitim-insan gücü-istihdam), eğitim kampüsleri ve okul ile ailenin işbirliği, her yerde eğitim.

Okul-aile birliğinin kermesi, okulun bilim şenliği, okul meclisi seçimi ve halk eğitim merkezinin yaz kursu; hepsinin arkasında bir temel ilke durur.

Temel ilkeler: değer ve yönetim grubu
İlke (madde)Kanundaki özüOkuldaki örnek
Süreklilik (m.9)Genel ve mesleki eğitim hayat boyu sürer; yetişkinlerin sürekli eğitimi de bir eğitim görevidirEmekliler için halk eğitim merkezinde bilgisayar kursu
Atatürk inkılap ve ilkeleri ve Atatürk milliyetçiliği (m.10)Programlarda ve bütün etkinliklerde temel alınır; millî ahlak ve kültür evrensel kültür içinde korunur; Türk dilinin her kademede özenle öğretilmesiTürkçenin doğru kullanımına yönelik okul etkinlikleri
Demokrasi eğitimi (m.11)Demokrasi bilinci, yurt yönetimine ilişkin bilgi ve sorumluluk kazandırılır; okulda siyasi ve ideolojik telkine, günlük siyasi tartışmalara meydan verilmezOkul meclisi seçimleri, sınıf başkanlığı
Laiklik (m.12)Türk millî eğitiminde laiklik esastır; din kültürü ve ahlak öğretimi ilköğretim ve lise ve dengi okullarda zorunlu dersler arasındadırDin Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersi
Bilimsellik (m.13)Programlar, yöntemler, araç-gereç bilimsel ve teknolojik esaslara ve yeniliklere göre sürekli geliştirilir; gelişme bilimsel araştırma ve değerlendirmeye dayanırYeni programın pilot okullarda denenip araştırma sonuçlarına göre düzeltilmesi
Planlılık (m.14)Kalkınma hedeflerine uygun, eğitim-insan gücü-istihdam ilişkileri dikkate alınarak, mesleki ve teknik eğitime ağırlık verilerek planlanır; okul standartları önceden belirlenirSanayi bölgesinin ihtiyacına göre meslek lisesi kontenjanı belirlenmesi
Eğitim kampüsleri ve okul ile ailenin işbirliği (m.16)Okul ile aile arasında işbirliği; okul-aile birlikleri kurulur; veliler hiçbir surette bağış yapmaya zorlanamazOkul-aile birliğinin veli toplantısı ve gönüllü kermesi
Her yerde eğitim (m.17)Eğitimin amaçları okulda değil, evde, çevrede, işyerinde, her yerde ve her fırsatta gerçekleştirilmeye çalışılır; bu faaliyetler MEB'in denetimine tabidirMüzelerde ve kütüphanelerde öğrencilere yönelik etkinlikler

Karıştırılan çiftler

Süreklilik ile her yerde eğitim çok karışır: süreklilik zamanla ilgilidir (çocuklukta bitmez, hayat boyu sürer), her yerde eğitim mekânla ilgilidir (okulla sınırlı değil). Bilimsellik ile planlılık da karışır: bilimsellik programın ve yöntemin bilimsel araştırmaya dayanmasıdır; planlılık eğitimin kalkınma ve insan gücü ihtiyacına göre önceden programlanmasıdır. Eğitimin toplumsal temelleri sayfasında ekonomik temeli konuşurken planlılık ilkesine değinmiştik.

Akılda kalsın: Süreklilik = ne zaman? Hayat boyu. Her yerde eğitim = nerede? Her yerde. Bilimsellik = araştırmaya dayan; planlılık = insan gücü ve kalkınmaya göre önceden planla. Demokrasi eğitimi iki yüzlüdür: demokrasi bilinci kazandır, ama okulda siyasi telkine izin verme.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bir ilçede yetişkinlere yönelik akşam kursları açıldı” gibi bir durum verilir ve ilke sorulur (süreklilik).

TuzakYaygın eğitimle ilgili her örneği “her yerde eğitim” saymaktır: vurgu yaşın ilerlemesi ve öğrenmenin sürmesiyse süreklilik, vurgu okul dışı mekânsa her yerde eğitimdir. Okul-aile birliğiyle ilgili sorularda “velilerin bağışa zorlanamayacağı” ayrıntısı sık sorulur.

✎Boşluk doldurma ilke adı

Fertlerin genel ve mesleki eğitimlerinin hayat boyu devam etmesi ilkesinin; eğitimin evde, çevrede ve iş yerinde de gerçekleştirilmeye çalışılması ilkesinin gereğidir. Okullarda günlük siyasi tartışmalara meydan verilmemesi ise ilkesinde yer alır.

süreklilik · her yerde eğitim · demokrasi eğitimi · planlılık · laiklik

?Soru çöz

Bakanlık yeni bir öğretim programını önce seçilen pilot okullarda denetmiş, öğretmen ve öğrenci görüşleriyle başarı verilerini araştırmacılara inceletmiş ve programı bu bulgulara göre yeniden düzenlemiştir. Bu uygulama Türk millî eğitiminin hangi temel ilkesine en uygundur?

✓ C. Programın bilimsel araştırma ve değerlendirmeye dayanarak geliştirilmesi bilimsellik ilkesidir (m.13). A planlılık eğitimin kalkınma ve insan gücü ihtiyacına göre önceden planlanmasıdır, araştırmayla düzeltme değildir; B süreklilik eğitimin hayat boyu sürmesidir; D her yerde eğitim eğitimin okul dışındaki mekânlara yayılmasıdır.
YAPI · ÖRGÜN VE YAYGIN

Sistemin genel yapısı: okul öncesinden yükseköğretime, yaygın eğitim

Eğitim Bilimleri · Türk millî eğitim sistemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğitim, öğretim, öğretme ve öğrenme arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öğrenme, bireyde yaşantı yoluyla oluşan nispeten kalıcı davranış değişikliğidir ve bireyin içinde olur. Eğitim bu değişikliği kasıtlı ve istendik yönde gerçekleştirme sürecidir; her yerde olabilir. Öğretim, eğitimin okul gibi bir kurumda planlı ve kontrollü yürütülen bölümüdür. Öğretme, öğretmenin öğrenmeyi kolaylaştırmak için yaptığı rehberlik etkinlikleridir. Ders, öğretimin belirli bir konudaki birimidir.

Eğitim, öğretim, öğrenme farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk millî eğitim sisteminin yapısı nasıldır? Okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretim nasıl düzenlenir, zorunlu eğitim kaç yıldır?

Kısa cevap: Türk millî eğitim sistemi örgün ve yaygın eğitimden oluşur (1739 m.18). Örgün eğitim; isteğe bağlı okul öncesi, 4 yıllık zorunlu ilkokul ve 4 yıllık zorunlu ortaokuldan oluşan ilköğretim (6-14 yaş), 4 yıllık zorunlu ortaöğretim (örgün ya da yaygın yoldan) ve ortaöğretime dayalı en az iki yıllık yükseköğretimden oluşur. Böylece zorunlu eğitim 12 yıldır. Yaygın eğitim genel ve mesleki-teknik olmak üzere iki bölümdür ve örgün eğitimi tamamlar.

Üç yaşında anaokuluna başlayan bir çocuk, yirmi iki yaşında üniversiteden mezun olduğunda Kanun'un saydığı bütün örgün kademelerden geçmiş olur.

Eğitimin temel kavramları sayfasında örgün ve yaygın eğitimi kavram olarak ayırmıştık. Kanun bu ayrımı sistemin iskeleti yapar ve her kademeyi ayrı düzenler.

Altın kutular 12 yıllık zorunlu eğitimi gösterir; okul öncesi ve yükseköğretim isteğe bağlıdır. Yaygın eğitim bütün kademelerin yanında yer alır.Görsel: Sınav Defteri
  • Okul öncesi (m.19–21): mecburi ilköğretim çağına gelmemiş çocukların eğitimi; isteğe bağlıdır. Bağımsız anaokulu ya da ilkokula bağlı anasınıfı olarak açılabilir. Amaçları: beden, zihin ve duygu gelişimi, iyi alışkanlıklar, ilköğretime hazırlık, şartları elverişsiz çevrelerden gelen çocuklara ortak yetişme ortamı, Türkçeyi doğru ve güzel konuşma.
  • İlköğretim (m.22–25): mecburi ilköğretim çağı 6-14 yaş; dört yıllık zorunlu ilkokul ve dört yıllık zorunlu, farklı programlar arasında tercihe imkân veren ortaokul ile imam-hatip ortaokullarından oluşur. İlkokul birinci sınıfa o yılın 31 Aralık tarihinde 72 ayını dolduran çocuk kaydedilir.
  • Ortaöğretim (m.26–33): ilköğretime dayalı dört yıllık zorunlu örgün veya yaygın öğrenim veren genel, mesleki ve teknik kurumlar ile mesleki eğitim merkezlerinin tümü. Yani lise zorunluluğu açık öğretim yoluyla da yerine getirilebilir. Yöneltme ilköğretimde başlar, ortaöğretimde sürer (m.30).
  • Yükseköğretim (m.34–39): ortaöğretime dayalı en az iki yıllık eğitim; üniversite, fakülte, enstitü, yüksekokul, konservatuvar, meslek yüksekokulu ve uygulama-araştırma merkezleri.
  • Yaygın eğitim (m.40–42): örgün sisteme hiç girmemiş, bir kademesinde bulunan ya da ayrılmış vatandaşlara okuma-yazma, eksik eğitimi tamamlama, çağa uyum, millî kültürü koruma, beslenme ve sağlık, boş zamanı değerlendirme, meslek edinme ve hizmet içinde gelişme imkânları sunar. Genel ve mesleki-teknik olmak üzere iki temel bölümdür; örgün eğitimle birbirini tamamlar.
Akılda kalsın: İsteğe bağlı – zorunlu – zorunlu – zorunlu – isteğe bağlı: okul öncesi, ilkokul, ortaokul, lise, üniversite. Zorunlu = 12 yıl, 4+4+4; ilköğretim çağı 6-14; ortaöğretim zorunluluğu yaygın yoldan da karşılanabilir. Yükseköğretim = en az 2 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulurKademelerle ilgili öncüllü ifadeler verilir (“okul öncesi eğitim zorunludur”, “ortaöğretim yalnız örgün yoldan tamamlanır”) ve doğru olanlar sorulur.

TuzakOkul öncesini zorunlu sanmaktır; Kanun'a göre isteğe bağlıdır. İkinci tuzak, ortaöğretimin yalnız örgün olduğunu düşünmektir; Kanun “örgün veya yaygın” der. Yükseköğretimin süresi “en az iki yıl”dır, dört değil.

↕Sıralama örgün kademeler

  1. Ortaöğretim (dört yıl, zorunlu)
  2. İlkokul (dört yıl, zorunlu)
  3. Yükseköğretim (en az iki yıl)
  4. Okul öncesi (isteğe bağlı)
  5. Ortaokul (dört yıl, zorunlu)

?Soru çöz

1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kanun'un 26. maddesi ortaöğretimi “dört yıllık zorunlu örgün veya yaygın öğrenim veren” kurumlar diye tanımlar. B yanlıştır, okul öncesi eğitim isteğe bağlıdır (m.19); C yanlıştır, yükseköğretim en az iki yıllıktır, meslek yüksekokulları da buradadır (m.34); D yanlıştır, mecburi ilköğretim çağı 6-14 yaştır (m.22).
YAPI · MEB TEŞKİLATI

MEB teşkilatı: merkez, taşra, Talim ve Terbiye Kurulu ve Şûra

Eğitim Bilimleri · Türk millî eğitim sistemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTevhid-i Tedrisat Kanunu nedir? Cumhuriyet'in ilk yıllarında eğitimde hangi reformlar yapıldı?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitim tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhuriyet eğitimi millî, laik, bilimsel ve tek tip bir sistem olarak kurdu. Sakarya Savaşı öncesinde Ankara'da toplanan Maarif Kongresi (1921) millî eğitim fikrini ortaya koydu. Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924) bütün okulları Maarif Vekâletine bağlayarak medrese-mektep ikiliğine son verdi. 1926 Maarif Teşkilatına Dair Kanun eğitim örgütünü kurdu. Harf İnkılabı (1 Kasım 1928) ve Millet Mektepleri (1929) halkı okuryazar yapmayı hedefledi. Dewey gibi yabancı uzmanlardan raporlar alındı.

Cumhuriyet'in ilk adımları (1921–1929)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Millî Eğitim Bakanlığı nasıl örgütlenmiştir? Talim ve Terbiye Kurulu ile Millî Eğitim Şûrası'nın görevi nedir?

Kısa cevap: Eğitim ve öğretim hizmetinin devlet adına yürütülmesinden, gözetim ve denetiminden Millî Eğitim Bakanlığı sorumludur (1739 m.56). Bakanlık merkez, taşra (il ve ilçe millî eğitim müdürlükleri) ve yurt dışı teşkilatından oluşur. Talim ve Terbiye Kurulu, öğretim programlarını ve ders kitaplarını inceleyip karara bağlayan bilimsel danışma ve karar organıdır. Millî Eğitim Şûrası Bakanlığın en yüksek danışma kuruludur; kararları tavsiye niteliğindedir. Yükseköğretimi ise Yükseköğretim Kurulu (YÖK) düzenler.

Bir öğretmenin elindeki ders kitabının kapağında küçük bir satır vardır: “Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının … tarih ve … sayılı kararıyla ders kitabı olarak kabul edilmiştir.”

Eğitimin toplumsal temelleri sayfasında Türkiye'de eğitim yönetiminin merkeziyetçi ağırlıklı olduğunu görmüştük. Bu yapının sorumlusu Millî Eğitim Bakanlığıdır: 1739 sayılı Kanun'a göre eğitim ve öğretim hizmetinin devlet adına yürütülmesinden, gözetim ve denetiminden MEB sorumludur (m.56); ilkokul, lise ve dengi okullar MEB'in izni olmadan açılamaz (m.58); resmî, özel ve gönüllü her kuruluşun eğitim faaliyeti millî eğitim amaçlarına uygunluk bakımından MEB'in denetimine tabidir (m.17).

MEB teşkilatı ve kurulları
BirimNe yapar?
Merkez teşkilatıBakan, bakan yardımcıları, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, genel müdürlükler ve öteki birimler; politika, program ve standartları belirler
Taşra teşkilatıİl ve ilçe millî eğitim müdürlükleri; merkezin kararlarını okullara ulaştırır, okulları yönetir ve izler
Yurt dışı teşkilatıEğitim müşavirlikleri ve ataşelikleri; yurt dışındaki vatandaşların eğitim hizmetleri
Talim ve Terbiye KuruluBakanlığın bilimsel danışma ve karar organı; öğretim programlarını, ders kitaplarını ve eğitim materyallerini inceler, karara bağlar (kararları Bakan onayıyla yürürlüğe girer)
Millî Eğitim ŞûrasıBakanlığın en yüksek danışma kurulu; eğitimin sorunlarını tartışır, öneri kararlar alır; kararları tavsiye niteliğindedir
Yükseköğretim Kurulu (YÖK)Yükseköğretimin planlanması, düzenlenmesi, yönetimi ve denetimi; üniversiteye giriş şartlarını MEB ile işbirliği yaparak belirler (1739 m.31)

Talim ve Terbiye Kurulu ile Şûra en sık karıştırılan ikilidir. Kurul sürekli çalışan, programı ve kitabı onaylayan bir organdır; Şûra belirli aralıklarla toplanan geniş katılımlı bir danışma meclisidir. Eğitim tarihi sayfasında ilk Maarif Şûrasının 1939'da toplandığını görmüştük.

Akılda kalsın: Talim ve Terbiye = program ve kitap kararı (bilimsel danışma ve karar organı). Şûra = en yüksek danışma kurulu, tavsiye. Okulu açma izni ve denetim MEB'de; üniversite YÖK'te. Taşra = il ve ilçe millî eğitim müdürlükleri.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görev verilir (yeni bir öğretim programını onaylamak, eğitimin genel sorunlarını tartışıp öneri sunmak) ve hangi birimin işi olduğu sorulur.

TuzakŞûra kararlarını bağlayıcı sanmaktır; Şûra danışma organıdır. Diğer bakanlıklara bağlı okulların da MEB'in gözetim ve denetimine tabi olduğu (m.58), askerî okulların derece ve müfredatının ise Millî Savunma Bakanlığıyla birlikte belirlendiği sık sorulan ayrıntılardır.

⇄Bilgi eşleştirme görev → birim

?Soru çöz

Millî Eğitim Şûrası ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Şûra Bakanlığın en yüksek danışma kuruludur; kararları tavsiye niteliğindedir. A ders kitaplarını inceleyip karara bağlayan Talim ve Terbiye Kuruludur; B Şûra karar organı olmadığı için kararları kendiliğinden bağlayıcı değildir; C il düzeyindeki yönetim birimi il millî eğitim müdürlüğüdür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Osmanlı Devleti'nde, yetenekli gençleri seçerek onlara din, bilim, sanat, dil ve askerlik eğitimini birlikte veren ve yetiştirdiklerini devlet yönetiminin üst kademelerinde görevlendiren kurum aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yetenekli gençleri seçip çok yönlü eğitimle devlet yöneticisi yapan kurum sarayın Enderun okuludur. A sıbyan mektebi çocuklara ilk düzey okuma ve dinî bilgi verir; B ahilik esnaf ve zanaatkâr yetiştirir; D rüştiye 19. yüzyılda açılan, klasik döneme ait olmayan bir ortaöğretim okuludur.Kaynak: Eğitim tarihi · Medrese, sıbyan mektebi, Enderun, ahilik

?Soru 2

Türkiye'de zorunlu eğitimi on iki yıla çıkaran ve ilkokul, ortaokul ve liseyi dörder yıllık kademeler biçiminde düzenleyen yasal değişiklik hangi yıl yapılmıştır?

✓ A. 6287 sayılı Kanun (2012) zorunlu eğitimi 12 yıla çıkardı ve 4+4+4 kesintili yapıyı kurdu. B 1997'de zorunlu eğitim 8 yıl kesintisiz oldu; C 1973'te 1739 sayılı Temel Kanun kabul edildi; D 1961'de 222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu çıktı.Kaynak: Eğitim tarihi · 1961'den bugüne: 222, 1739, 4+4+4

?Soru 3

Bir okulda dersler, öğrencilerin çevrelerinde karşılaştıkları gerçek sorunlar etrafında düzenlenmiştir. Öğrenciler gruplar hâlinde veri toplar, çözüm önerir ve önerilerini uygulayarak sınar; doğru çözüm, sorunu gerçekten gideren çözüm kabul edilir. Bu uygulama en çok hangi felsefe akımını yansıtır?

✓ D. Gerçek sorunlar, işbirliği, uygulayarak sınama ve “doğru = işe yarayan” ölçütü pragmatizmin özüdür. A idealizm gerçeği zihinde ve klasiklerde arar; B varoluşçuluk bireyin öznel seçimini öne çıkarır, grup çalışmasıyla toplumsal sorun çözmeyi değil; C realizmde deney değişmez doğa yasalarını bulmak içindir, işe yararlık ölçütü yoktur.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · Pragmatizm, varoluşçuluk, natüralizm

?Soru 4

Osmanlı Devleti'nde eğitimi sıbyan, rüştiye, idadi, sultani ve yüksek okullar biçiminde kademelere ayıran ve ilköğretimi zorunlu sayan ilk kapsamlı düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi okulları kademelere ayıran ilk kapsamlı düzenlemedir. B Tevhid-i Tedrisat 1924'te bütün okulları tek çatı altında birleştiren Cumhuriyet kanunudur; C 1913 geçici kanunu ilköğretimi düzenler, sistemin bütününü kademelendirmez; D Maarif Teşkilatına Dair Kanun 1926'da Cumhuriyet'in eğitim örgütünü kurar.Kaynak: Eğitim tarihi · Osmanlı'da yenileşme: rüştiyeden Darülfünuna

?Soru 5

Bir ülkede öğretim programları, ders kitapları ve öğretmen atamaları tek bir merkezden belirlenmekte, bütün okullarda aynı program uygulanmaktadır. Bu yönetim anlayışının en güçlü yanı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Merkeziyetçi yönetim tek merkezden karar verdiği için ülke genelinde ortak standart ve birlik sağlar. A, C ve D yerinden yönetimin güçlü yanlarıdır: yerel ihtiyaca uyum, yerel katılım ve okula esneklik merkeziyetçi yapıda sınırlıdır; bu yapının zayıf yanı tam da yerel farkları görememesidir.Kaynak: Eğitimin toplumsal temelleri · Politik temel: devlet ve eğitim

?Soru 6

Köy Enstitülerinde öğrencilerin okul binalarını kendilerinin yapması, tarla ve atölyede çalışarak öğrenmesi, bu kurumların daha çok hangi ilkeye dayandığını gösterir?

✓ B. Üreterek, çalışarak öğrenmek Köy Enstitülerinin temel ilkesi olan iş içinde eğitimdir. A konu merkezli ezber enstitülerin tam karşıtıdır; C karma eğitim kız ve erkeğin birlikte okumasıdır, binayı öğrencinin yapmasıyla ilgisi yok; D klasik eserlerle akıl eğitimi daimiciliğin önerisidir.Kaynak: Eğitim tarihi · Köy Enstitüleri ve Şûralar

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi okulun örtük işlevine örnektir?

✓ D. Okul eş bulma amacıyla kurulmaz; bu, amaçlanmadan ortaya çıkan bir sonuçtur, yani örtük işlevdir. A, B ve C okulun bilinçli olarak hedeflediği ve programına yazdığı açık işlevlerdir: okuma-yazma, meslek ve diploma, vatandaşlık bilinci.Kaynak: Eğitimin toplumsal temelleri · Toplumsallaşma, açık ve örtük işlev

?Soru 8

Bir program geliştirme komisyonu “Öğrenciler bilgiyi hazır olarak mı almalı, yoksa gözlem ve deneyle kendileri mi üretmeli? Ulaştıkları bilginin doğruluğu nasıl sınanmalı?” sorularını tartışmaktadır. Komisyon felsefenin daha çok hangi alanıyla ilgili bir tartışma yürütmektedir?

✓ C. Bilginin nasıl edinileceği ve doğruluğunun nasıl sınanacağı bilgi felsefesinin, yani epistemolojinin sorusudur. A ontoloji gerçeğin ve varlığın doğasını sorar, bilginin edinilmesini değil; B estetik güzelliği, D etik iyi ve doğru davranışı tartışır; ikisi aksiyolojinin dallarıdır.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · Felsefe ve eğitim: üç soru

?Soru 9

Farklı ülkelerden öğrencilerin bulunduğu bir okulda öğrenciler bir yıl içinde birbirlerinin yemeklerini, oyunlarını ve bazı sözcüklerini benimsemiş, ama her biri kendi dilini ve geleneklerini de sürdürmüştür. Bu durum en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ A. Farklı kültürler karşılaşmış ve birbirinden öğe almış, ama hiçbiri kendini yitirmemiştir; bu kültürleşmedir. B kültürlenmede tek bir kültür ve bireyin onu edinmesi vardır; C özümsemede bir grup kendi kültürünü yitirir, burada diller ve gelenekler sürüyor; D kültürel gecikme maddi ve manevi kültür arasındaki hız farkıdır.Kaynak: Eğitimin toplumsal temelleri · Kültür kavramları ve eğitim

?Soru 10

Bir sosyal bilgiler öğretmeni, öğrencileriyle bölgedeki çocuk işçiliğini araştırmakta, sorunun toplumsal nedenlerini tartıştırmakta ve öğrencilerden bu düzeni değiştirmek için somut bir eylem planı hazırlamalarını istemektedir. Öğretmenin bu yaklaşımı daha çok hangi eğitim akımını yansıtır?

✓ C. Toplumsal bir sorunu merkeze alıp düzeni değiştirmeye yönelik eylem planı istemek yeniden kurmacılığın amacıdır. A esasicilik temel bilgi ve becerileri disiplinle öğretir, toplumu değiştirmeyi amaçlamaz; B daimicilik değişmeyen gerçeklere ve klasiklere bakar; D ilerlemecilikte de araştırma vardır ama odak öğrencinin ilgisi ve problem çözme becerisidir, toplumsal düzeni yeniden kurmak değil.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · İlerlemecilik ve yeniden kurmacılık
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →