Anayasa'da eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi: 42. madde
Eğitim Bilimleri · Türk millî eğitim sistemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürk millî eğitiminin temel ilkeleri nelerdir? Genellik ve eşitlik, eğitim hakkı, fırsat ve imkân eşitliği, yöneltme arasındaki fark nedir?Önceki sayfadan (Türk millî eğitim sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
1739 sayılı Kanun 14 temel ilke sayar (m.4–17). Erişimle ilgili altısı şunlardır: genellik ve eşitlik (eğitim kurumları ayrım gözetmeksizin herkese açık, kimseye imtiyaz yok), ferdin ve toplumun ihtiyaçları, yöneltme (ilgi, istidat ve kabiliyete göre programlara yöneltme), eğitim hakkı (ilköğretim her vatandaşın hakkı), fırsat ve imkân eşitliği (maddi imkânı olmayan başarılılara burs ve yatılılık, özel eğitime muhtaç çocuklara özel tedbir) ve karma eğitim.
Temel ilkeler I: erişim ve eşitlik
✎Konu anlatımı
Anayasa'nın 42. maddesine göre eğitim ve öğrenim hakkı nasıl düzenlenmiştir? İlköğretim zorunlu ve parasız mıdır?
Kısa cevap: Anayasa'nın 42. maddesine göre kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz; öğrenim hakkının kapsamı kanunla düzenlenir. Eğitim ve öğretim Atatürk ilkeleri ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. İlköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır. Devlet başarılı yoksul öğrencilere burs verir, özel eğitime ihtiyacı olanlar için tedbir alır; Türkçeden başka hiçbir dil Türk vatandaşlarına ana dil olarak okutulamaz.AGS'nin Mevzuat testi sekiz sorudur ve bu soruların dayandığı dört metnin ilki, bütün öteki metinlerin üstünde duran Anayasa'dır.
1982 Anayasası (2709 sayılı) eğitimi “Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler” bölümünde, “Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi” başlıklı 42. maddede düzenler. Başlıktaki “ödev” sözcüğü önemlidir: eğitim yalnız bir hak değil, özellikle ilköğretimde bir yükümlülüktür. YKS ve KPSS vatandaşlık serisinde temel hakların genel yapısı anlatılır; burada yalnız eğitimle ilgili hükümlere bakıyoruz.
| Konu | Hüküm (özet) |
|---|---|
| Hak | Kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz; öğrenim hakkının kapsamı kanunla tespit edilir. |
| Esaslar ve denetim | Eğitim ve öğretim Atatürk ilkeleri ve inkılapları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır; bu esaslara aykırı eğitim yerleri açılamaz. |
| Sınır | Eğitim ve öğretim hürriyeti Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz. |
| Zorunluluk | İlköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır. |
| Özel okullar | Özel ilk ve orta dereceli okulların esasları, Devlet okulları ile erişilmek istenen seviyeye uygun olarak kanunla düzenlenir. |
| Devletin yardımı | Maddi imkânlardan yoksun başarılı öğrencilere burs ve başka yollarla yardım; özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirler. |
| Kurum içi faaliyet | Eğitim kurumlarında sadece eğitim, öğretim, araştırma ve inceleme faaliyetleri yürütülür; bunlar engellenemez. |
| Dil | Türkçeden başka hiçbir dil Türk vatandaşlarına ana dil olarak okutulamaz; yabancı diller ve yabancı dille eğitim kanunla düzenlenir; milletlerarası andlaşma hükümleri saklıdır. |
Eğitimle ilgili öteki maddeler
- m.10 (eşitlik): Herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir; 1739'daki genellik ve eşitlik ilkesinin anayasal karşılığıdır.
- m.24 (din ve vicdan hürriyeti): Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretim kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasındadır; bunun dışındaki din eğitimi kişinin kendi isteğine, küçüklerde kanuni temsilcinin talebine bağlıdır.
- m.58 (gençliğin korunması): Devlet gençlerin müspet ilmin ışığında, Atatürk ilke ve inkılapları doğrultusunda yetişmesini sağlayıcı ve onları kötü alışkanlıklardan koruyucu tedbirleri alır.
- m.130–131: Yükseköğretim kurumları ve Yükseköğretim Kurulu (planlama, düzenleme, yönetim, denetim).
Nasıl sorulurAnayasa'ya göre doğru ya da yanlış olan ifade sorulur.
Tuzak“ilköğretim bütün okullarda parasızdır” ifadesidir: Anayasa “Devlet okullarında parasızdır” der. İkinci tuzak, ortaöğretimin zorunluluğunu Anayasa'da aramaktır: Anayasa ilköğretimi zorunlu tutar; ortaöğretimin zorunluluğu 1739 sayılı Kanun'dadır. Din kültürü ve ahlak öğretiminin zorunluluğu 42'de değil 24. maddededir.
⇄Bilgi eşleştirme hüküm → yer
?Soru çöz
Anayasa'nın 42. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?