İşlevselci, çatışmacı, etkileşimci: okula üç sosyolojik bakış
Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEğitimin bireysel ve toplumsal işlevleri nelerdir? Eğitimin koruyucu ve yenileyici işlevi ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Eğitimin bireysel işlevi kişiyi yetenekleri doğrultusunda geliştirip kendini gerçekleştirmesini ve meslek edinmesini sağlamaktır. Toplumsal işlevleri kültürel (kültürü aktarma ve geliştirme), sosyal (sosyalleşme, bütünleşme, toplumsal hareketlilik), ekonomik (nitelikli insan gücü yetiştirme) ve siyasal (vatandaş yetiştirme) diye gruplanır. Eğitim hem var olanı korur (koruyucu işlev) hem toplumu değiştirir (yenileyici işlev).
✎Konu anlatımı
Eğitim sosyolojisinde işlevselci, çatışmacı ve sembolik etkileşimci yaklaşım okulu nasıl açıklar?
Kısa cevap: İşlevselci yaklaşım (Durkheim, Parsons) okulu toplumun ortak değerlerini aktaran, bütünleştiren ve bireyleri yeteneklerine göre seçip yerleştiren bir kurum olarak görür. Çatışmacı yaklaşım (Marx kökenli; Bowles-Gintis, Bourdieu) okulun egemen grupların çıkarına hizmet ettiğini ve eşitsizlikleri yeniden ürettiğini savunur. Sembolik etkileşimci yaklaşım sınıf içi etkileşime bakar: öğretmen beklentisi ve etiketleme öğrencinin başarısını biçimlendirir.Aynı okulu üç sosyolog gezer: biri “toplumu bir arada tutan kurum” der, biri “zengin çocuğunu yine zengin eden makine”, üçüncüsü “öğretmenin bir bakışının öğrencinin kaderini değiştirdiği yer.”
Eğitimin temel kavramları sayfasında eğitimin toplumsal işlevlerini saymıştık. Sosyoloji bu işlevlere üç farklı kuramsal gözlükle bakar.
İşlevselci yaklaşım
Émile Durkheim eğitimi, yetişkin kuşağın genç kuşağı sistemli biçimde toplumsallaştırması olarak tanımladı: okul, toplumun ayakta kalması için gereken ortak değerleri ve kuralları aktarır, farklı kesimleri bütünleştirir. Talcott Parsons'a göre okul ayrıca öğrencileri başarılarına göre değerlendirip toplumdaki rollere seçer ve yerleştirir; ailede “kim olduğun” önemliyken okulda “ne başardığın” önemlidir. Bu bakışta eğitim toplumsal düzeni sağlar ve yeteneğe dayalı (liyakatçi) bir toplum kurar.
Çatışmacı yaklaşım
Karl Marx'ın düşüncesinden beslenen çatışmacılar bu tabloya itiraz eder. Samuel Bowles ve Herbert Gintis, okuldaki düzenin (saate uyma, itaat, dışsal ödüller) kapitalist iş yerinin düzenine karşılık geldiğini ileri sürdü (karşılık ilkesi). Pierre Bourdieu'ya göre okul, üst sınıfların dilini ve beğenilerini, yani kültürel sermayesini “başarı” diye ödüllendirir; bu sermayeyle evden gelen çocuk avantajlıdır. Böylece okul eşitsizliği yeniden üretir. Okulun öğrettiği ama programa yazılmayan itaat ve sınıf alışkanlıkları çatışmacıların “örtük program” eleştirisinin konusudur.
Sembolik etkileşimci yaklaşım
Bu yaklaşım büyük yapılardan çok sınıf içi etkileşime bakar. Öğretmenin bir öğrenciye “tembel” ya da “parlak” etiketi yapıştırması, öğrencinin kendini algılayışını ve davranışını değiştirebilir (etiketleme). Robert Rosenthal ve Lenore Jacobson'un çalışması, öğretmenin yüksek beklenti beslediği öğrencilerin daha çok ilerleyebildiğini gösterdi; bu, Pygmalion etkisi ya da kendini gerçekleştiren kehanet diye anılır.
| İşlevselci | Çatışmacı | Sembolik etkileşimci | |
|---|---|---|---|
| Temsilciler | Durkheim, Parsons | Marx kökenli; Bowles-Gintis, Bourdieu | Mead kökenli; Rosenthal-Jacobson |
| Bakış düzeyi | Makro: toplum bütünü | Makro: sınıflar, güç | Mikro: sınıf içi etkileşim |
| Okulun işi | Ortak değer, bütünleşme, seçme-yerleştirme | Eşitsizliği ve egemen kültürü yeniden üretmek | Anlamlar, beklentiler, kimlik |
| Anahtar kavram | Toplumsallaşma, liyakat | Kültürel sermaye, karşılık ilkesi | Etiketleme, Pygmalion etkisi |
Nasıl sorulurBir görüş verilir (“okul başarıyı ödüllendirerek herkese yeteneğine uygun yeri verir”, “okulda başarılı sayılan dil üst sınıfın dilidir”, “öğretmenin düşük beklentisi öğrenciyi başarısızlığa iter”) ve hangi yaklaşıma ait olduğu sorulur.
Tuzak“okul seçme-ayırma yapar” öncülünü çatışmacı sanmaktır; işlevselciler seçmeyi olumlu (liyakat), çatışmacılar olumsuz (eşitsizliğin yeniden üretimi) yorumlar. Hangi değerlendirmenin yapıldığına bak.
⇄Bilgi eşleştirme görüş → kavram
?Soru çöz
“Okuldaki zil düzeni, öğretmene itaat, nota ve dışsal ödüle göre çalışma alışkanlığı, öğrencileri fabrika ve büro düzenine hazırlamaktadır. Böylece okul, var olan ekonomik düzeni ve sınıf farklarını sürdürmektedir.”
Bu görüş hangi yaklaşıma aittir?