Eğitimin toplumsal temelleri: sosyolojik, ekonomik ve politik temeller

Okulun toplum içindeki yerini üç sosyolojik bakışla, kültür kavramlarıyla, eğitimin bir yatırım olarak ekonomik getirisiyle ve devletin eğitim politikasıyla ilişkisini öğren.

6 durakAGS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAM · EĞİTİM SOSYOLOJİSİ

İşlevselci, çatışmacı, etkileşimci: okula üç sosyolojik bakış

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğitimin bireysel ve toplumsal işlevleri nelerdir? Eğitimin koruyucu ve yenileyici işlevi ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eğitimin bireysel işlevi kişiyi yetenekleri doğrultusunda geliştirip kendini gerçekleştirmesini ve meslek edinmesini sağlamaktır. Toplumsal işlevleri kültürel (kültürü aktarma ve geliştirme), sosyal (sosyalleşme, bütünleşme, toplumsal hareketlilik), ekonomik (nitelikli insan gücü yetiştirme) ve siyasal (vatandaş yetiştirme) diye gruplanır. Eğitim hem var olanı korur (koruyucu işlev) hem toplumu değiştirir (yenileyici işlev).

Eğitimin işlevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eğitim sosyolojisinde işlevselci, çatışmacı ve sembolik etkileşimci yaklaşım okulu nasıl açıklar?

Kısa cevap: İşlevselci yaklaşım (Durkheim, Parsons) okulu toplumun ortak değerlerini aktaran, bütünleştiren ve bireyleri yeteneklerine göre seçip yerleştiren bir kurum olarak görür. Çatışmacı yaklaşım (Marx kökenli; Bowles-Gintis, Bourdieu) okulun egemen grupların çıkarına hizmet ettiğini ve eşitsizlikleri yeniden ürettiğini savunur. Sembolik etkileşimci yaklaşım sınıf içi etkileşime bakar: öğretmen beklentisi ve etiketleme öğrencinin başarısını biçimlendirir.

Aynı okulu üç sosyolog gezer: biri “toplumu bir arada tutan kurum” der, biri “zengin çocuğunu yine zengin eden makine”, üçüncüsü “öğretmenin bir bakışının öğrencinin kaderini değiştirdiği yer.”

Eğitimin temel kavramları sayfasında eğitimin toplumsal işlevlerini saymıştık. Sosyoloji bu işlevlere üç farklı kuramsal gözlükle bakar.

İşlevselci yaklaşım

Émile Durkheim eğitimi, yetişkin kuşağın genç kuşağı sistemli biçimde toplumsallaştırması olarak tanımladı: okul, toplumun ayakta kalması için gereken ortak değerleri ve kuralları aktarır, farklı kesimleri bütünleştirir. Talcott Parsons'a göre okul ayrıca öğrencileri başarılarına göre değerlendirip toplumdaki rollere seçer ve yerleştirir; ailede “kim olduğun” önemliyken okulda “ne başardığın” önemlidir. Bu bakışta eğitim toplumsal düzeni sağlar ve yeteneğe dayalı (liyakatçi) bir toplum kurar.

Çatışmacı yaklaşım

Karl Marx'ın düşüncesinden beslenen çatışmacılar bu tabloya itiraz eder. Samuel Bowles ve Herbert Gintis, okuldaki düzenin (saate uyma, itaat, dışsal ödüller) kapitalist iş yerinin düzenine karşılık geldiğini ileri sürdü (karşılık ilkesi). Pierre Bourdieu'ya göre okul, üst sınıfların dilini ve beğenilerini, yani kültürel sermayesini “başarı” diye ödüllendirir; bu sermayeyle evden gelen çocuk avantajlıdır. Böylece okul eşitsizliği yeniden üretir. Okulun öğrettiği ama programa yazılmayan itaat ve sınıf alışkanlıkları çatışmacıların “örtük program” eleştirisinin konusudur.

Sembolik etkileşimci yaklaşım

Bu yaklaşım büyük yapılardan çok sınıf içi etkileşime bakar. Öğretmenin bir öğrenciye “tembel” ya da “parlak” etiketi yapıştırması, öğrencinin kendini algılayışını ve davranışını değiştirebilir (etiketleme). Robert Rosenthal ve Lenore Jacobson'un çalışması, öğretmenin yüksek beklenti beslediği öğrencilerin daha çok ilerleyebildiğini gösterdi; bu, Pygmalion etkisi ya da kendini gerçekleştiren kehanet diye anılır.

Okula üç sosyolojik bakış
İşlevselciÇatışmacıSembolik etkileşimci
TemsilcilerDurkheim, ParsonsMarx kökenli; Bowles-Gintis, BourdieuMead kökenli; Rosenthal-Jacobson
Bakış düzeyiMakro: toplum bütünüMakro: sınıflar, güçMikro: sınıf içi etkileşim
Okulun işiOrtak değer, bütünleşme, seçme-yerleştirmeEşitsizliği ve egemen kültürü yeniden üretmekAnlamlar, beklentiler, kimlik
Anahtar kavramToplumsallaşma, liyakatKültürel sermaye, karşılık ilkesiEtiketleme, Pygmalion etkisi
Akılda kalsın: İşlevselci: okul toplumu bir arada tutar. Çatışmacı: okul eşitsizliği sürdürür. Etkileşimci: okulda ne olacağını sınıftaki bakışlar ve etiketler belirler. İlk ikisi büyük resme, üçüncüsü sınıfın içine bakar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görüş verilir (“okul başarıyı ödüllendirerek herkese yeteneğine uygun yeri verir”, “okulda başarılı sayılan dil üst sınıfın dilidir”, “öğretmenin düşük beklentisi öğrenciyi başarısızlığa iter”) ve hangi yaklaşıma ait olduğu sorulur.

Tuzak“okul seçme-ayırma yapar” öncülünü çatışmacı sanmaktır; işlevselciler seçmeyi olumlu (liyakat), çatışmacılar olumsuz (eşitsizliğin yeniden üretimi) yorumlar. Hangi değerlendirmenin yapıldığına bak.

⇄Bilgi eşleştirme görüş → kavram

?Soru çöz

“Okuldaki zil düzeni, öğretmene itaat, nota ve dışsal ödüle göre çalışma alışkanlığı, öğrencileri fabrika ve büro düzenine hazırlamaktadır. Böylece okul, var olan ekonomik düzeni ve sınıf farklarını sürdürmektedir.”
Bu görüş hangi yaklaşıma aittir?

✓ B. Okul düzeninin iş yeri düzenine karşılık geldiğini ve sınıf farklarını sürdürdüğünü söylemek çatışmacı yaklaşımın (Bowles-Gintis'in karşılık ilkesi) eleştirisidir. A işlevselciler okulun iş hayatına hazırlamasını olumlu, düzeni sağlayan bir işlev sayar, eşitsizlik eleştirisi yapmaz; C etkileşimciler sınıf içi beklenti ve etiketlere bakar; D ilerlemecilik bir sosyoloji kuramı değil, eğitim akımıdır.
KAVRAM · TOPLUMSALLAŞMA

Toplumsallaşma ve okul: açık işlev, örtük işlev

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFormal ve informal eğitim nedir? Örgün eğitim ile yaygın eğitim arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Formal eğitim amaçlı, planlı ve programlı eğitimdir; informal eğitim ise plansız, kendiliğinden, gelişigüzel yaşantılarla olur (aile, sokak, medya). Formal eğitim örgün ve yaygın diye ikiye ayrılır. Örgün eğitim okul öncesi, ilk, orta ve yükseköğretim kurumlarında, belirli yaş grubuna, kademeli ve diplomaya dönük yapılır. Yaygın eğitim örgün eğitimin yanında ya da dışında, her yaştan kişiye kurslarla verilir.

Formal, informal, örgün, yaygın

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsallaşma (sosyalleşme) nedir? Okulun açık ve örtük işlevleri nelerdir?

Kısa cevap: Toplumsallaşma (sosyalleşme), bireyin toplumun değerlerini, normlarını ve rollerini öğrenerek onun bir üyesi hâline gelmesidir. Aile birincil, okul, akran grubu ve medya ikincil toplumsallaşmanın başlıca etkenleridir. Okulun açık işlevleri amaçlanan ve bilinen işlevlerdir (bilgi ve beceri kazandırma, meslek); örtük işlevleri ise amaçlanmadan ortaya çıkan sonuçlardır (çocuklara gün içi bakım, arkadaşlık ve evlilik çevresi, gençleri bir süre iş piyasası dışında tutma).

Birinci sınıfın ilk haftasında çocuk yalnız harfleri değil, söz almak için parmak kaldırmayı, sırasını beklemeyi ve tanımadığı bir yetişkinin sözünü dinlemeyi de öğrenir.

Toplumsallaşma, insanın doğduğu andan itibaren toplumun dilini, değerlerini, kurallarını ve rollerini öğrenip toplumun bir üyesi olma sürecidir. Eğitimin temel kavramları sayfasında gördüğümüz kültürlenme bu sürecin kültürel yüzüdür. Toplumsallaşma hayat boyu sürer, ama farklı evrelerde farklı etkenler öne çıkar:

  • Birincil toplumsallaşma: Erken çocuklukta, özellikle ailede; dil, temel güven, temel alışkanlıklar.
  • İkincil toplumsallaşma: Okul, akran grubu, medya, iş yeri; aile dışındaki roller ve kurallar, yazılı-resmî normlar.

Okul çocuğun aile dışındaki ilk büyük örgütüdür. Ailede sevgiye ve kişisel ilişkiye dayalı kurallar geçerliyken okulda herkese aynı uygulanan, kişisel olmayan kurallar vardır. Çocuk burada evrensel kurallarla yaşamayı, başarıyla değerlendirilmeyi ve bir grubun parçası olmayı öğrenir.

Açık ve örtük işlev

Sosyolog Robert Merton bir kurumun işlevlerini ikiye ayırdı. Açık işlev, kurumun amaçlanan, herkesçe bilinen sonucudur: okulun açık işlevleri okuma-yazma, bilgi ve beceri kazandırmak, meslek ve diploma vermektir. Örtük işlev ise amaçlanmadığı, çoğu zaman fark edilmediği hâlde ortaya çıkan sonuçtur: çalışan anne babaların çocuklarına gün içinde güvenli bir ortam sağlamak, gençler için arkadaşlık ve ileride evlilik çevresi oluşturmak, gençleri bir süre iş piyasasının dışında tutmak.

Okulun açık ve örtük işlevleri
Açık işlev (amaçlanan)Örtük işlev (amaçlanmayan)
Okuma-yazma, bilgi ve beceri kazandırmakÇalışan aileler için çocuklara gün içi bakım
Meslek ve diploma vermekGençleri bir süre iş piyasası dışında tutmak
Vatandaşlık bilinci kazandırmakArkadaşlık, eş bulma çevresi oluşturmak

Örtük işlevi, Program okuryazarlığı sayfasında göreceğimiz örtük programla karıştırma: örtük işlev okulun toplum için doğurduğu amaçlanmamış sonuçtur; örtük program ise öğrencinin okulda programa yazılmadan öğrendiği değer ve davranışlardır.

Akılda kalsın: Aile birincil, okul-akran-medya ikincil toplumsallaşma. Açık işlev = okulun broşüründe yazan; örtük işlev = broşürde yazmayan ama olan (bakım, arkadaşlık, işsizliği erteleme).
Sınavda

Nasıl sorulurOkulun bir sonucu verilir ve açık mı örtük mü olduğu sorulur; ya da bir öğrenmenin birincil mi ikincil toplumsallaşma mı olduğu.

Tuzak“çocuğun okulda kurallara uymayı öğrenmesi”ni örtük işlev sanmaktır: bu, programa yazılmadan da olsa öğrencinin öğrendiği bir davranıştır ve daha çok örtük programın konusudur. Örtük işlev toplum düzeyinde, kimsenin hedeflemediği bir sonuçtur.

✎Boşluk doldurma toplumsallaşma ve işlev

Çocuğun dili ve temel alışkanlıkları ailede kazanması toplumsallaşmadır; okulda ve akran grubunda süren toplumsallaşma ise toplumsallaşmadır. Okulun meslek kazandırması işlevine, çalışan ailelerin çocuklarına gün içinde bakım sağlaması ise işlevine örnektir.

birincil · ikincil · açık · örtük · kültürel · resmî

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi okulun örtük işlevine örnektir?

✓ D. Okul eş bulma amacıyla kurulmaz; bu, amaçlanmadan ortaya çıkan bir sonuçtur, yani örtük işlevdir. A, B ve C okulun bilinçli olarak hedeflediği ve programına yazdığı açık işlevlerdir: okuma-yazma, meslek ve diploma, vatandaşlık bilinci.
KAVRAM · KÜLTÜR

Kültürlenme, kültürleşme, kültürel gecikme: okulun kültürle dansı

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kültürlenme, kültürleşme, kültürel gecikme ve alt kültür nedir? Eğitimle ilişkisi nedir?

Kısa cevap: Kültür, bir toplumun maddi (araç, yapı) ve manevi (dil, değer, inanç) birikiminin bütünüdür. Kültürlenme bireyin kendi toplumunun kültürünü edinmesidir; kültürleşme farklı kültürlerin etkileşimiyle birbirinden öğe alarak değişmesidir. Kültürel gecikme, maddi kültürün manevi kültürden hızlı değişmesiyle ortaya çıkan uyumsuzluktur. Alt kültür, toplumun içindeki bir grubun kendine özgü kültürüdür. Eğitim kültürü aktarır, değişimi yönetir.

Akıllı telefon bir yılda her eve girdi; ama telefonla nasıl konuşulacağına, ders sırasında ne yapılacağına dair ortak kurallar hâlâ tartışılıyor.

Kültür, bir toplumun yaşayarak ürettiği ve kuşaktan kuşağa aktardığı her şeydir. Maddi kültür elle tutulan ürünlerdir (alet, giysi, bina, teknoloji); manevi kültür ise dil, din, değerler, inançlar, gelenekler, sanattır. Eğitimin kültürle ilişkisini anlamak için birkaç kavramı yan yana koymak gerekir:

Kültür kavramları
KavramAnlamıÖrnek
KültürlenmeBireyin doğduğu toplumun kültürünü edinmesiÇocuğun ana dilini ve bayram geleneklerini öğrenmesi
KültürleşmeFarklı kültürlerin karşılaşıp birbirinden öğe alarak değişmesiGöçmen ailelerin yeni ülkenin yemeklerini benimsemesi, kendi dilini de koruması
Özümseme (asimilasyon)Bir grubun kendi kültürünü yitirerek baskın kültüre karışmasıÜçüncü kuşak göçmenin ana dilini hiç konuşamaması
Kültürel gecikmeMaddi kültür hızla değişirken manevi kültürün geride kalmasıSosyal medya yaygınlaştı ama dijital etik kuralları henüz yerleşmedi
Alt kültürToplum içindeki bir grubun kendine özgü kültürüBir meslek grubunun, gençlerin ya da bir yörenin kendine has dili ve alışkanlıkları
Kültürel yayılmaBir kültür öğesinin bir toplumdan ötekine geçmesiBir yemeğin ya da sporun dünyaya yayılması

Kültürel gecikme kavramını William Ogburn ortaya koymuştur. Eğitim burada önemli bir köprüdür: okul yeni teknolojinin gerektirdiği değerleri ve kuralları (örneğin dijital okuryazarlık ve etik) öğreterek gecikmeyi azaltabilir. Kültürlenme ile kültürleşme sınavın en sık karıştırılan çiftidir: kültürlenmede tek kültür ve birey vardır, kültürleşmede iki kültür ve karşılıklı etkileşim vardır.

Akılda kalsın: Kültürlenme = kendi kültürünü öğrenmek (bir kültür). Kültürleşme = kültürler arası alışveriş (iki kültür). Özümseme = kendi kültürünü yitirip ötekine karışmak. Kültürel gecikme = teknoloji koştu, değerler yetişemedi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir durum anlatılır ve hangi kültür kavramına örnek olduğu sorulur.

TuzakGöçle ilgili her örneği özümseme sanmaktır: göçmenler yeni kültürden öğe alıp kendi kültürlerini de koruyorsa kültürleşme, kendi kültürlerini tamamen yitiriyorsa özümsemedir. Teknolojik bir yeniliğin toplumsal kurallardan önce yayılması ise kültürel gecikmedir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → kavram

?Soru çöz

Farklı ülkelerden öğrencilerin bulunduğu bir okulda öğrenciler bir yıl içinde birbirlerinin yemeklerini, oyunlarını ve bazı sözcüklerini benimsemiş, ama her biri kendi dilini ve geleneklerini de sürdürmüştür. Bu durum en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ A. Farklı kültürler karşılaşmış ve birbirinden öğe almış, ama hiçbiri kendini yitirmemiştir; bu kültürleşmedir. B kültürlenmede tek bir kültür ve bireyin onu edinmesi vardır; C özümsemede bir grup kendi kültürünü yitirir, burada diller ve gelenekler sürüyor; D kültürel gecikme maddi ve manevi kültür arasındaki hız farkıdır.
KAVRAM · EŞİTLİK

Eğitim, toplumsal hareketlilik ve fırsat eşitliği

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Eğitim ve toplumsal hareketlilik arasında nasıl bir ilişki vardır? Eğitimde fırsat eşitliği nedir?

Kısa cevap: Toplumsal hareketlilik, bireyin ya da grubun toplumsal konumunun değişmesidir. Konum yükselir ya da düşerse dikey, aynı düzeyde başka bir konuma geçilirse yatay hareketlilik olur; ebeveyn ile çocuk arasındaki değişim kuşaklar arası, bireyin kendi yaşamındaki değişim kuşak içi hareketliliktir. Eğitim dikey hareketliliğin en önemli aracıdır. Fırsat eşitliği, herkesin kökeni ne olursa olsun yeteneğine göre eğitimden yararlanabilmesidir; dezavantajlı gruplara telafi edici destekler bunun içindir.

Bir çiftçinin kızı tıp fakültesini bitirip doktor olur; aynı köyden başka bir genç ise şehre gidip başka bir fabrikada aynı işi yapmaya başlar.

Toplumsal hareketlilik, kişinin toplumdaki konumunun (meslek, gelir, saygınlık) değişmesidir. Türleri iki ölçütle ayrılır:

Yön (dikey-yatay) ve zaman (kuşaklar arası-kuşak içi) iki ayrı ölçüttür; bir örnek ikisine birden girebilir.Görsel: Sınav Defteri

Çiftçinin kızının doktor olması hem dikey yukarı hem kuşaklar arası hareketliliktir. Eğitim, sanayi toplumlarında konumu belirleyen en önemli etken olduğu için dikey hareketliliğin başlıca aracıdır. İşlevselciler bunu liyakatin kanıtı sayar; çatışmacılar ise eğitimin herkese eşit açık olmadığını, bu yüzden hareketliliğin sınırlı kaldığını vurgular.

Fırsat eşitliği

Eğitimde fırsat eşitliği, bireyin cinsiyeti, yaşadığı bölge, ailesinin geliri ya da engeli ne olursa olsun yeteneği ölçüsünde eğitimden yararlanabilmesidir. 1966'da ABD'de yayımlanan Coleman Raporu öğrenci başarısındaki farkların büyük ölçüde ailenin sosyoekonomik durumuyla ilişkili olduğunu gösterdi ve eşitlik tartışmasını okulun dışına taşıdı. Bu yüzden devletler telafi edici (dengeleyici) önlemler alır: burs, parasız yatılılık, ücretsiz ders kitabı, taşımalı eğitim, okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması, özel eğitim desteği. Türk millî eğitim sistemi sayfasında bunların 1739 sayılı Kanun'daki “fırsat ve imkân eşitliği” ilkesine dayandığını göreceğiz.

Akılda kalsın: İki soru sor: Konum yükseldi/düştü mü? (dikey) ya da aynı düzeyde mi değişti? (yatay); Anne-babaya göre mi? (kuşaklar arası) ya da kendi hayatında mı? (kuşak içi). Fırsat eşitliği = başlangıç çizgisini eşitlemek; telafi edici eğitim bunun aracıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yaşam öyküsü verilir ve hareketliliğin türü sorulur; ya da bir uygulamanın (taşımalı eğitim, burs) hangi ilkeye hizmet ettiği.

TuzakKent değiştirmeyi dikey hareketlilik sanmaktır: aynı işi başka kentte yapmak yataydır. İkinci tuzak, fırsat eşitliğini “herkesin aynı sonuca ulaşması” sanmaktır; amaç sonuçları değil, yararlanma imkânlarını eşitlemektir.

⇄Bilgi eşleştirme örnek → kavram

?Soru çöz

Aşağıdaki uygulamalardan hangisi doğrudan eğitimde fırsat eşitliğini sağlamaya yönelik değildir?

✓ C. Öğretmenin mesleki gelişimi öğretimin niteliğini artırır ama öğrenciler arasındaki imkân farkını gidermeye yönelik bir önlem değildir. A ekonomik engeli, B coğrafi engeli, D ders kitabı maliyetini kaldırarak öğrencilerin eğitime eşit erişimini sağlayan telafi edici önlemlerdir.
KAVRAM · EĞİTİM EKONOMİSİ

Eğitimin ekonomik temeli: beşerî sermaye, getiri, finansman

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğitimin temelleri nelerdir? Eğitimin felsefi, sosyolojik, psikolojik, ekonomik ve tarihî temelleri neyi açıklar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eğitim bilimleri, eğitimi farklı bilimlerin gözüyle inceleyen alanların bütünüdür: eğitim felsefesi, sosyolojisi, psikolojisi, ekonomisi, tarihi, program geliştirme, ölçme-değerlendirme, rehberlik, yönetim ve teknoloji. Eğitimin ve programın temelleri bu bilimlerden gelir: felsefi temel “ne ve niçin”, psikolojik temel “nasıl öğrenir”, sosyal-kültürel temel “toplum ne bekler”, ekonomik temel “insan gücü ve maliyet”, tarihî temel “nereden geldik” sorusunu cevaplar.

Eğitim bilimleri ve eğitimin temelleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eğitimin ekonomik temelleri nelerdir? Beşerî sermaye nedir, eğitim yatırım mı tüketim mi?

Kısa cevap: Eğitimin ekonomik temeli, eğitimin ekonominin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan gücünü yetiştirmesi ve bir yatırım olarak getiri sağlamasıdır. Beşerî sermaye kuramına (Schultz, Becker) göre bilgi ve beceri, makine gibi bir sermayedir; eğitim bu sermayeyi artırarak verimliliği ve geliri yükseltir. Eğitim hem yatırımdır (gelecekte getiri) hem tüketimdir (bugün haz ve tatmin). Eğitimin maliyeti doğrudan harcamalar ve fırsat maliyetinden oluşur; finansmanı kamu, özel ya da karma olabilir.

Bir aile oğlunun üniversite masraflarını karşılarken, oğlunun o dört yılda çalışsa kazanacağı parayı da aslında “ödemektedir.”

Eğitimin temel kavramları sayfasında “insan gücü, meslek, iş bulma” vurgusunun ekonomik temele işaret ettiğini görmüştük. Ekonomik temel, eğitim ile ekonomi arasındaki iki yönlü ilişkiyi inceler: eğitim ekonomiye nitelikli insan gücü verir, ekonomi de eğitime kaynak ayırır.

Beşerî sermaye

1960'larda Theodore Schultz ve Gary Becker, bir ülkenin büyümesini yalnız makine ve fabrikanın değil, insanların bilgi ve becerisinin de belirlediğini gösterdi. İnsanın üretken kapasitesine beşerî sermaye denir. Eğitim bu sermayeyi artırır; daha eğitimli işgücü daha verimlidir, daha yüksek gelir elde eder ve teknolojik yenilik üretir. Bu bakışla eğitim harcaması bir masraf değil yatırımdır.

Eğitimin ekonomisinde temel kavramlar
KavramAnlamı
Yatırım olarak eğitimBugünkü harcama ileride gelir, verimlilik ve büyüme olarak geri döner
Tüketim olarak eğitimEğitim bugün de haz verir, kişisel tatmin sağlar (resim kursu, kültür)
Bireysel getiriKişinin elde ettiği daha yüksek gelir ve iş güvencesi
Toplumsal getiri ve dışsallıkTopluma yayılan yararlar: daha az suç, daha sağlıklı toplum, bilinçli seçmen, yenilik
Doğrudan maliyetÖğretmen maaşı, bina, araç-gereç, kitap, ulaşım
Fırsat maliyetiOkulda geçen sürede vazgeçilen kazanç

İnsan gücü planlaması ve finansman

Devlet, ekonominin gelecekte hangi meslekte kaç kişiye ihtiyaç duyacağını tahmin edip okul ve programları buna göre açmaya çalışır; buna insan gücü planlaması denir. 1739 sayılı Kanun'un “planlılık” ilkesi, eğitimin “eğitim - insan gücü - istihdam ilişkileri” dikkate alınarak planlanmasını ister. Eğitimin finansmanı kamu kaynaklarıyla (vergiler, devlet bütçesi), özel kaynaklarla (ailelerin harcaması, özel okullar, bağışlar) ya da ikisinin karmasıyla sağlanır. Toplumsal getirisi yüksek olduğu için zorunlu eğitim kademeleri büyük ölçüde kamu tarafından karşılanır.

Akılda kalsın: Beşerî sermaye = insana yapılan yatırım. Eğitim hem yatırım hem tüketim. Maliyet = doğrudan harcama + vazgeçilen kazanç (fırsat maliyeti). Ekonomik temelin ipucu sözcükleri: insan gücü, istihdam, verimlilik, kalkınma, getiri.
Sınavda

Nasıl sorulurBir program ya da politika açıklaması verilir ve eğitimin hangi temeline dayandığı sorulur; “nitelikli insan gücü, meslek edinme, iş bulma, kalkınma” geçiyorsa ekonomik temeldir. Ya da bir öğrencinin okula devam ederken vazgeçtiği kazanç verilir ve maliyet türü sorulur.

TuzakFırsat maliyetini doğrudan maliyet sanmaktır: kimse cebinden ödemez, ama vazgeçilen gelir de bir maliyettir.

✎Boşluk doldurma eğitim ekonomisi

Schultz ve Becker'e göre insanın bilgi ve becerisi bir tür dir. Üniversitede okuyan bir gencin bu sürede çalışsa kazanacağı paradan vazgeçmesi eğitimin boyutudur. Eğitimli bireylerin artmasıyla suç oranlarının düşmesi gibi topluma yayılan yararlara ise denir.

beşerî sermaye · fırsat maliyeti · dışsallık · doğrudan maliyet · kültürel sermaye

?Soru çöz

“Eğitim programları, ülkenin kalkınma hedefleri doğrultusunda sanayi ve hizmet sektörünün ihtiyaç duyduğu nitelikte ve sayıda insan gücü yetiştirecek biçimde düzenlenmeli; mezunların istihdam edilebilirliği programın başarı ölçütlerinden biri sayılmalıdır.”
Bu açıklama eğitimin hangi temeliyle doğrudan ilişkilidir?

✓ D. Kalkınma, insan gücü ihtiyacı ve istihdam edilebilirlik ekonomik temelin anahtar kavramlarıdır. A felsefi temel ideal insanı ve değerleri sorar; B psikolojik temel öğrencinin gelişim ve öğrenme özelliklerine bakar; C tarihî temel geçmiş uygulamalardan ders çıkarır.
KAVRAM · EĞİTİM VE POLİTİKA

Eğitimin politik temeli: devlet, ideoloji, demokrasi ve yönetim

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Eğitimin politik temelleri nelerdir? Devlet, ideoloji ve demokrasi eğitimi nasıl etkiler?

Kısa cevap: Eğitimin politik temeli, devletin eğitimi nasıl düzenlediğini ve eğitimin siyasal düzene nasıl hizmet ettiğini inceler. Devlet eğitimi bir kamu hizmeti olarak düzenler, denetler ve finanse eder; her siyasal düzen kendi değerlerine uygun vatandaş yetiştirmek ister (siyasal toplumsallaşma). Demokratik toplumlarda eğitim eleştirel düşünen, haklarını ve sorumluluklarını bilen vatandaş yetiştirir. Eğitim yönetimi merkeziyetçi ya da yerinden olabilir; Türkiye'de merkeziyetçi ağırlıklıdır.

Bir ülkede yeni bir anayasa kabul edildiğinde, kısa süre sonra okulların vatandaşlık programları da yeniden yazılır.

Eğitim bir toplumun geleceğini biçimlendirdiği için hiçbir devlet ona kayıtsız kalmaz. Politik temel, eğitimin devletle, ideolojiyle ve yasalarla ilişkisini inceler.

  • Devlet ve eğitim: Modern devletlerde eğitim bir kamu hizmetidir. Devlet okulları açar ya da açılmasına izin verir, programları onaylar, öğretmeni yetiştirir ve atar, denetler. Anayasa eğitim hakkını güvenceye alır.
  • İdeoloji ve siyasal toplumsallaşma: Her siyasal düzen kendi temel değerlerini benimseyen vatandaş yetiştirmek ister. Bayrak, marş, tören, vatandaşlık dersleri siyasal toplumsallaşmanın araçlarıdır.
  • Demokrasi ve eğitim: Demokrasi, kendini yönetebilecek bilinçli vatandaşlar gerektirir. Okul meclisleri, sınıf başkanı seçimi, tartışma kültürü, farklı görüşlere saygı demokratik vatandaşlık eğitiminin parçalarıdır. 1739 sayılı Kanun'un “demokrasi eğitimi” ilkesi bunu ister; aynı ilke okulda günlük siyasi tartışmalara ve ideolojik telkinlere de izin vermez.
  • Eğitim politikasını belirleyenler: Anayasa ve kanunlar, kalkınma planları, hükümet programları, danışma kurulları ve uluslararası değerlendirmeler.
Merkeziyetçi ve yerinden eğitim yönetimi
MerkeziyetçiYerinden (adem-i merkeziyetçi)
Karar yeriBakanlık (merkez)Yerel yönetim, bölge, okul
ProgramÜlke genelinde ortakBölgeden bölgeye farklılaşabilir
Güçlü yanıBirlik, standart, fırsat eşitliğiYerel ihtiyaca uyum, esneklik, katılım
Zayıf yanıHantallık, yerel farkları görmemeBölgeler arası eşitsizlik riski

Türkiye'de eğitim yönetimi merkeziyetçi ağırlıklıdır: programlar Talim ve Terbiye Kurulu kararıyla ülke genelinde ortaktır, öğretmen ataması merkezden yapılır. Ama son yıllarda okul temelli planlama gibi okullara esneklik tanıyan uygulamalar da vardır; Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli sayfasında bunu göreceğiz. Anayasa'nın eğitim hakkını düzenleyen maddesini ise Eğitim mevzuatı sayfasında okuyacağız.

Akılda kalsın: Politik temelin ipuçları: devlet, yasa, rejim, ideoloji, vatandaş, demokrasi. Eğitim siyasal düzenin hem aracı (vatandaş yetiştirir) hem konusudur (yasayla düzenlenir). Türkiye: merkeziyetçi ağırlıklı yönetim.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama verilir (okul meclisi seçimleri, ulusal programın herkese aynı uygulanması) ve eğitimin hangi temeline ya da hangi yönetim anlayışına uyduğu sorulur.

TuzakVatandaş yetiştirmeyi sosyal-kültürel temele bağlamaktır: rejim, devlet ve vatandaşlık vurgusu politik temeldir; gelenek ve değer aktarımı vurgusu sosyal-kültüreldir.

↕Sıralama genelden özele düzenleme

  1. Bakanlık, bu ilkelere uygun ulusal öğretim programını yürürlüğe koyar
  2. Anayasa, eğitim hakkını ve devletin gözetim görevini belirler
  3. Öğretmen, programı kendi sınıfında planlayıp uygular
  4. Kanun, millî eğitimin amaçlarını ve temel ilkelerini düzenler

?Soru çöz

Bir ülkede öğretim programları, ders kitapları ve öğretmen atamaları tek bir merkezden belirlenmekte, bütün okullarda aynı program uygulanmaktadır. Bu yönetim anlayışının en güçlü yanı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Merkeziyetçi yönetim tek merkezden karar verdiği için ülke genelinde ortak standart ve birlik sağlar. A, C ve D yerinden yönetimin güçlü yanlarıdır: yerel ihtiyaca uyum, yerel katılım ve okula esneklik merkeziyetçi yapıda sınırlıdır; bu yapının zayıf yanı tam da yerel farkları görememesidir.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir sosyal bilgiler öğretmeni, öğrencileriyle bölgedeki çocuk işçiliğini araştırmakta, sorunun toplumsal nedenlerini tartıştırmakta ve öğrencilerden bu düzeni değiştirmek için somut bir eylem planı hazırlamalarını istemektedir. Öğretmenin bu yaklaşımı daha çok hangi eğitim akımını yansıtır?

✓ C. Toplumsal bir sorunu merkeze alıp düzeni değiştirmeye yönelik eylem planı istemek yeniden kurmacılığın amacıdır. A esasicilik temel bilgi ve becerileri disiplinle öğretir, toplumu değiştirmeyi amaçlamaz; B daimicilik değişmeyen gerçeklere ve klasiklere bakar; D ilerlemecilikte de araştırma vardır ama odak öğrencinin ilgisi ve problem çözme becerisidir, toplumsal düzeni yeniden kurmak değil.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · İlerlemecilik ve yeniden kurmacılık

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi öğretim kavramına örnektir?

✓ D. Okulda, programa dayalı, planlı ve kontrollü bir süreçtir; öğretimin bütün ayırıcı özellikleri vardır. A kasıtlı ve istendik olduğu için eğitimdir ama okul dışında ve programsızdır; B okulda geçse de planlı bir ders değil, örtük öğrenmedir; C kasıtsız kültürlenmedir.Kaynak: Eğitimin temel kavramları · Eğitim, öğretim, öğrenme farkı

?Soru 3

“Okul, öğrencinin anlık ilgilerine göre değil, toplumun kültürel mirası içinden seçilmiş ve her yetişkinin bilmesi gereken temel bilgi ve becerilere göre düzenlenmelidir. Bu bilgiler öğretmenin otoritesi altında, çaba ve disiplinle kazanılır.”
Bu görüş hangi eğitim akımına aittir?

✓ B. Kültürel mirastan seçilmiş temel bilgi ve beceriler, öğretmen otoritesi ve disiplin esasiciliğin özelliğidir. A ilerlemecilik tam tersine öğrencinin ilgisini merkeze alır; C daimicilik de geleneksel ve öğretmen merkezlidir ama vurgusu değişmeyen evrensel gerçekler ve büyük eserlerdir; D yeniden kurmacılık okulu toplumu değiştirmenin aracı görür.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · Daimicilik ve esasicilik

?Soru 4

Bir okulda matematik başarısının düşük olmasının nedeni araştırılmış ve okula gelen öğrencilerin önceki sınıflardan gerekli ön bilgileri getirmediği anlaşılmıştır. Sistem yaklaşımına göre sorun öncelikle hangi öğededir?

✓ B. Öğrencinin okula getirdiği ön bilgi (hazırbulunuşluk) sisteme dışarıdan giren bir öğedir, yani girdidir. A düşük başarı çıktıda görülür ama nedeni orada değildir; C dönüt sorunun fark edilmesini sağlayan bilgidir, sorunun kaynağı değildir; D süreç derslerdeki etkinliklerdir, metinde süreçle ilgili bir aksaklık yok.Kaynak: Eğitimin temel kavramları · Eğitim sistemi: girdi, süreç, çıktı

?Soru 5

Bir öğretmen dersin tamamını anlatımla geçirmekte, öğrencilerin soru sormasına izin vermemekte ve sınavlarda yalnız defterdeki bilgilerin aynen yazılmasını beklemektedir. Paulo Freire'nin görüşlerine göre bu uygulama en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ A. Bilginin tek yönlü aktarılıp öğrencinin yalnız biriktirip geri verdiği düzen, Freire'nin bankacı eğitim dediği modeldir. B sorun tanımlayan eğitim Freire'nin önerdiği diyaloğa dayalı karşıt modeldir; C bilinçlenme bu modelin amacıdır, uygulamada yok; D yaparak yaşayarak öğrenme Dewey'nin ilerlemecilik ilkesidir, Freire'nin kavramı değil.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · Varoluşçu eğitim, eleştirel pedagoji

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi yaygın eğitimin bir özelliği değildir?

✓ C. Belirli yaş grubu, kademeli yapı ve diploma örgün eğitimin özellikleridir. A doğrudur, yaygın eğitim her yaştan ve her öğrenim durumundan kişiye açıktır; B doğrudur, kurslar kısa ve esnektir; D doğrudur, yaygın eğitim formal eğitimin koludur, plansız olan informaldir.Kaynak: Eğitimin temel kavramları · Formal, informal, örgün, yaygın

?Soru 7

Bir ülkede okullara, yeni teknolojileri kullanabilen, mevcut alışkanlıkları sorgulayan ve toplumun dönüşümüne öncülük edecek bireyler yetiştirme görevi verilmiştir. Bu görev eğitimin daha çok hangi işleviyle ilgilidir?

✓ A. Alışkanlıkları sorgulayan ve dönüşüme öncülük eden birey yetiştirmek, eğitimin toplumu değiştiren yenileyici yüzüdür. B koruyucu işlev var olan kültürü aktarır, değiştirmez; C bireysel işlev kişinin kendini gerçekleştirmesine odaklanır, burada amaç toplumun dönüşümü; D siyasal işlev rejimin istediği vatandaşı yetiştirmektir, teknoloji ve dönüşüm vurgusu yok.Kaynak: Eğitimin temel kavramları · Eğitimin işlevleri

?Soru 8

Bir program geliştirme komisyonu “Öğrenciler bilgiyi hazır olarak mı almalı, yoksa gözlem ve deneyle kendileri mi üretmeli? Ulaştıkları bilginin doğruluğu nasıl sınanmalı?” sorularını tartışmaktadır. Komisyon felsefenin daha çok hangi alanıyla ilgili bir tartışma yürütmektedir?

✓ C. Bilginin nasıl edinileceği ve doğruluğunun nasıl sınanacağı bilgi felsefesinin, yani epistemolojinin sorusudur. A ontoloji gerçeğin ve varlığın doğasını sorar, bilginin edinilmesini değil; B estetik güzelliği, D etik iyi ve doğru davranışı tartışır; ikisi aksiyolojinin dallarıdır.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · Felsefe ve eğitim: üç soru

?Soru 9

Bir öğretmen, öğrencilerinin doğadaki değişmez yasaları keşfetmesi gerektiğine inanmaktadır. Derslerinde düzenli biçimde bilgi sunar, öğrencilere gözlem ve deney yaptırır, öğrenmeyi nesnel testlerle ölçer. Bu öğretmenin anlayışı daha çok hangi felsefe akımıyla örtüşür?

✓ A. Değişmez doğa yasaları, düzenli bilgi sunumu, gözlem-deney ve nesnel ölçme realizmin özellikleridir. B idealizm gerçeği zihinde arar, yöntemi deney değil diyalog ve anlatımdır; C varoluşçuluk bireyin öznel seçimini öne çıkarır, nesnel testlere uzaktır; D pragmatizmde deney vardır ama gerçek değişkendir ve amaç problemi çözmektir, değişmez yasa değildir.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · İdealizm ve realizm

?Soru 10

“Öğretim programları hazırlanırken geçmişte uygulanan programların güçlü ve zayıf yönleri incelenmeli; daha önce denenip başarısız olan uygulamalar yeniden ele alınırken bu deneyimlerden yararlanılmalıdır.”
Bu açıklama program geliştirmenin hangi temeliyle daha çok ilişkilidir?

✓ C. Geçmişte uygulanan programlardan ve deneyimlerden yararlanmak tarihî temelin konusudur. A felsefi temel amaçları ve ideal insanı sorgular, geçmiş uygulamaları değil; B ekonomik temel insan gücü ve maliyetle ilgilidir; D psikolojik temel öğrencinin gelişim ve öğrenme özelliklerine bakar.Kaynak: Eğitimin temel kavramları · Eğitim bilimleri ve eğitimin temelleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →