Medrese, sıbyan mektebi, Enderun ve ahilik: klasik dönemin dört okulu
Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEğitimin temelleri nelerdir? Eğitimin felsefi, sosyolojik, psikolojik, ekonomik ve tarihî temelleri neyi açıklar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Eğitim bilimleri, eğitimi farklı bilimlerin gözüyle inceleyen alanların bütünüdür: eğitim felsefesi, sosyolojisi, psikolojisi, ekonomisi, tarihi, program geliştirme, ölçme-değerlendirme, rehberlik, yönetim ve teknoloji. Eğitimin ve programın temelleri bu bilimlerden gelir: felsefi temel “ne ve niçin”, psikolojik temel “nasıl öğrenir”, sosyal-kültürel temel “toplum ne bekler”, ekonomik temel “insan gücü ve maliyet”, tarihî temel “nereden geldik” sorusunu cevaplar.
Eğitim bilimleri ve eğitimin temelleri
✎Konu anlatımı
Osmanlı'da eğitim kurumları nelerdi? Sıbyan mektebi, medrese, Enderun ve ahilik hangi amaçla eğitim verirdi?
Kısa cevap: Klasik dönem Türk-İslam ve Osmanlı eğitiminde dört kurum öne çıkar. Sıbyan mektebi çocuklara okuma, Kur'an ve temel dinî bilgileri veren mahalle okuludur. Medrese din, hukuk ve akli bilimlerde âlim, kadı ve müderris yetiştiren yükseköğretim kurumudur (Selçuklu'da Nizamiye medreseleri, Osmanlı'da ilk medrese İznik, 1331). Enderun sarayda devlet yöneticisi yetiştirir. Ahilik ve lonca sistemi ise usta-kalfa-çırak ilişkisiyle meslek ve ahlak eğitimi verir.On altıncı yüzyılda İstanbul'da bir çocuk sabahları mahalle mektebine, öğleden sonra bir ustanın dükkânına gidebilirdi; aynı yaştaki başka bir çocuk ise sarayda, ileride sadrazam olacağı bir eğitimin içindeydi.
Eğitimin temel kavramları sayfasında tarihî temelin “geçmiş deneyimden ne öğrendik?” sorusunu sorduğunu görmüştük. Türk eğitim tarihine bu soruyla bakınca bugünkü yapının birçok kökü klasik döneme uzanır.
Medrese: âlim ve devlet adamı okulu
Türk-İslam devletlerinde yükseköğretimin kurumu medresedir. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün açtırdığı Nizamiye medreseleri (ilki 1067'de Bağdat'ta) devletin desteklediği, düzenli bir medrese ağının örneği oldu ve devlete memur, kadı ve âlim yetiştirdi. Osmanlı'da ilk medrese Orhan Bey döneminde İznik'te (1331) açıldı. Fatih'in Sahn-ı Seman ve Kanuni'nin Süleymaniye medreseleri medrese sisteminin zirvesi sayılır. Medreselerde tefsir, hadis, fıkıh gibi naklî bilimlerin yanında matematik, astronomi ve tıp gibi aklî bilimler de okutuldu; ancak 17. yüzyıldan itibaren aklî bilimlerin geri plana düştüğü ve medresenin yenileşmeye kapandığı kabul edilir.
Sıbyan mektebi, Enderun, ahilik
Sıbyan mektepleri (mahalle mektepleri) vakıflarca açılan, çoğunlukla bir cami yanında 5-6 yaşından itibaren kız ve erkek çocuklara okuma, Kur'an ve temel dinî bilgiler veren ilk düzey okullardı. Enderun, sarayın iç kısmında devşirme yoluyla seçilmiş yetenekli gençlere dil, din, bilim, sanat, askerlik ve beden eğitimi vererek devlet yöneticisi yetiştiren okuldu; yetenekli öğrencinin seçilip yetiştirilmesi bakımından bugün de “üstün yeteneklilerin eğitimi”ne örnek gösterilir. Ahilik ve onun devamı olan lonca teşkilatı ise esnaf ve zanaatkâr yetiştirdi: çırak bir ustanın yanında yıllarca çalışarak kalfa, sonra usta olurdu; bu süreçte mesleğin yanında dürüstlük, cömertlik gibi ahlak kuralları da öğrenilirdi. Bugünkü mesleki eğitim merkezlerinin çıraklık anlayışı bu geleneğe benzer.
| Kurum | Düzey | Kimi yetiştirir? | Bugünkü karşılığa benzer |
|---|---|---|---|
| Sıbyan mektebi | İlk | Okuma ve temel dinî bilgi öğrenen çocuk | İlkokul |
| Medrese | Orta-yüksek | Âlim, kadı, müderris, devlet memuru | Üniversite |
| Enderun | Saray okulu | Devlet yöneticisi, asker, sanatkâr | Seçkin yönetici / üstün yetenek eğitimi |
| Ahilik-lonca | Mesleki (yaygın) | Çırak → kalfa → usta | Mesleki eğitim, çıraklık |
Nasıl sorulurBir kurumun özelliği verilir ve hangi kurum olduğu sorulur; ya da bugünkü bir uygulamanın tarihteki karşılığı.
TuzakEnderun'u medreseyle karıştırmaktır: medrese ulema ve kadı, Enderun saray ve devlet yöneticisi yetiştirir. İkinci tuzak, ahiliği örgün bir okul sanmaktır; eğitim iş yerinde, usta-çırak ilişkisi içinde yapılırdı.
⇄Bilgi eşleştirme kurum → amaç
?Soru çöz
Osmanlı Devleti'nde, yetenekli gençleri seçerek onlara din, bilim, sanat, dil ve askerlik eğitimini birlikte veren ve yetiştirdiklerini devlet yönetiminin üst kademelerinde görevlendiren kurum aşağıdakilerden hangisidir?