Eğitim tarihi: Osmanlıdan Cumhuriyete Türk eğitimi ve eğitimin öncüleri

Türk eğitim sisteminin bugünkü yapısının nereden geldiğini; Osmanlı okullarından Cumhuriyet reformlarına uzanan zinciri ve modern eğitimi biçimlendiren düşünürleri öğren.

6 durakAGS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1067 → 1700 · TÜRK-İSLAM VE OSMANLI

Medrese, sıbyan mektebi, Enderun ve ahilik: klasik dönemin dört okulu

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğitimin temelleri nelerdir? Eğitimin felsefi, sosyolojik, psikolojik, ekonomik ve tarihî temelleri neyi açıklar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eğitim bilimleri, eğitimi farklı bilimlerin gözüyle inceleyen alanların bütünüdür: eğitim felsefesi, sosyolojisi, psikolojisi, ekonomisi, tarihi, program geliştirme, ölçme-değerlendirme, rehberlik, yönetim ve teknoloji. Eğitimin ve programın temelleri bu bilimlerden gelir: felsefi temel “ne ve niçin”, psikolojik temel “nasıl öğrenir”, sosyal-kültürel temel “toplum ne bekler”, ekonomik temel “insan gücü ve maliyet”, tarihî temel “nereden geldik” sorusunu cevaplar.

Eğitim bilimleri ve eğitimin temelleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da eğitim kurumları nelerdi? Sıbyan mektebi, medrese, Enderun ve ahilik hangi amaçla eğitim verirdi?

Kısa cevap: Klasik dönem Türk-İslam ve Osmanlı eğitiminde dört kurum öne çıkar. Sıbyan mektebi çocuklara okuma, Kur'an ve temel dinî bilgileri veren mahalle okuludur. Medrese din, hukuk ve akli bilimlerde âlim, kadı ve müderris yetiştiren yükseköğretim kurumudur (Selçuklu'da Nizamiye medreseleri, Osmanlı'da ilk medrese İznik, 1331). Enderun sarayda devlet yöneticisi yetiştirir. Ahilik ve lonca sistemi ise usta-kalfa-çırak ilişkisiyle meslek ve ahlak eğitimi verir.

On altıncı yüzyılda İstanbul'da bir çocuk sabahları mahalle mektebine, öğleden sonra bir ustanın dükkânına gidebilirdi; aynı yaştaki başka bir çocuk ise sarayda, ileride sadrazam olacağı bir eğitimin içindeydi.

Eğitimin temel kavramları sayfasında tarihî temelin “geçmiş deneyimden ne öğrendik?” sorusunu sorduğunu görmüştük. Türk eğitim tarihine bu soruyla bakınca bugünkü yapının birçok kökü klasik döneme uzanır.

Medrese: âlim ve devlet adamı okulu

Türk-İslam devletlerinde yükseköğretimin kurumu medresedir. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün açtırdığı Nizamiye medreseleri (ilki 1067'de Bağdat'ta) devletin desteklediği, düzenli bir medrese ağının örneği oldu ve devlete memur, kadı ve âlim yetiştirdi. Osmanlı'da ilk medrese Orhan Bey döneminde İznik'te (1331) açıldı. Fatih'in Sahn-ı Seman ve Kanuni'nin Süleymaniye medreseleri medrese sisteminin zirvesi sayılır. Medreselerde tefsir, hadis, fıkıh gibi naklî bilimlerin yanında matematik, astronomi ve tıp gibi aklî bilimler de okutuldu; ancak 17. yüzyıldan itibaren aklî bilimlerin geri plana düştüğü ve medresenin yenileşmeye kapandığı kabul edilir.

Sıbyan mektebi, Enderun, ahilik

Sıbyan mektepleri (mahalle mektepleri) vakıflarca açılan, çoğunlukla bir cami yanında 5-6 yaşından itibaren kız ve erkek çocuklara okuma, Kur'an ve temel dinî bilgiler veren ilk düzey okullardı. Enderun, sarayın iç kısmında devşirme yoluyla seçilmiş yetenekli gençlere dil, din, bilim, sanat, askerlik ve beden eğitimi vererek devlet yöneticisi yetiştiren okuldu; yetenekli öğrencinin seçilip yetiştirilmesi bakımından bugün de “üstün yeteneklilerin eğitimi”ne örnek gösterilir. Ahilik ve onun devamı olan lonca teşkilatı ise esnaf ve zanaatkâr yetiştirdi: çırak bir ustanın yanında yıllarca çalışarak kalfa, sonra usta olurdu; bu süreçte mesleğin yanında dürüstlük, cömertlik gibi ahlak kuralları da öğrenilirdi. Bugünkü mesleki eğitim merkezlerinin çıraklık anlayışı bu geleneğe benzer.

Klasik dönemin eğitim kurumları
KurumDüzeyKimi yetiştirir?Bugünkü karşılığa benzer
Sıbyan mektebiİlkOkuma ve temel dinî bilgi öğrenen çocukİlkokul
MedreseOrta-yüksekÂlim, kadı, müderris, devlet memuruÜniversite
EnderunSaray okuluDevlet yöneticisi, asker, sanatkârSeçkin yönetici / üstün yetenek eğitimi
Ahilik-loncaMesleki (yaygın)Çırak → kalfa → ustaMesleki eğitim, çıraklık
Akılda kalsın: Sıbyan = çocuk, Medrese = âlim, Enderun = yönetici, Ahilik = usta. İlk Osmanlı medresesi İznik 1331; Selçuklu'nun devlet destekli medreseleri Nizamiye. Ahilik okulda değil iş başında yapılan, yani bugünkü dille yaygın mesleki eğitimdir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kurumun özelliği verilir ve hangi kurum olduğu sorulur; ya da bugünkü bir uygulamanın tarihteki karşılığı.

TuzakEnderun'u medreseyle karıştırmaktır: medrese ulema ve kadı, Enderun saray ve devlet yöneticisi yetiştirir. İkinci tuzak, ahiliği örgün bir okul sanmaktır; eğitim iş yerinde, usta-çırak ilişkisi içinde yapılırdı.

⇄Bilgi eşleştirme kurum → amaç

?Soru çöz

Osmanlı Devleti'nde, yetenekli gençleri seçerek onlara din, bilim, sanat, dil ve askerlik eğitimini birlikte veren ve yetiştirdiklerini devlet yönetiminin üst kademelerinde görevlendiren kurum aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yetenekli gençleri seçip çok yönlü eğitimle devlet yöneticisi yapan kurum sarayın Enderun okuludur. A sıbyan mektebi çocuklara ilk düzey okuma ve dinî bilgi verir; B ahilik esnaf ve zanaatkâr yetiştirir; D rüştiye 19. yüzyılda açılan, klasik döneme ait olmayan bir ortaöğretim okuludur.
1773 → 1913 · YENİLEŞME DÖNEMİ

Osmanlı'da eğitimde yenileşme: askerî okullardan Maarif Nizamnamesi'ne

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da eğitimde yenileşme nasıl oldu? Rüştiye, Darülmuallimin ve Maarif-i Umumiye Nizamnamesi nedir?

Kısa cevap: Osmanlı'da yenileşme askerî ihtiyaçla başladı: Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (1773), Mühendishane-i Berr-i Hümayun (1795), Tıbbiye (1827), Harbiye (1834). II. Mahmut İstanbul'da ilköğretimi zorunlu kıldı (1824) ve rüştiyeleri açtı. Tanzimat'ta öğretmen yetiştirmek için Darülmuallimin (1848) kuruldu; 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi okulları kademelere ayırdı. II. Meşrutiyet'te 1913 tarihli geçici kanun ilköğretimi zorunlu ve devlet okullarında parasız yaptı.

Savaş meydanlarında üst üste yenilen bir imparatorluk, çareyi önce ordusuna top atmayı ve harita çizmeyi bilen subaylar yetiştirmekte aradı.

Yenileşme hareketleri, klasik kurumların yeni ihtiyaçları karşılayamadığı noktada başladı. Medreseye dokunmak zor olduğu için devlet yanına yeni okullar açmayı seçti; böylece uzun süre iki eğitim sistemi (geleneksel medrese-mektep ve Batı tarzı okullar) yan yana yaşadı. Bu ikilik, Cumhuriyet'in ilk eğitim reformunun hedefi olacaktı.

Önce askerî okullar

I. Abdülhamit döneminde deniz subayı yetiştirmek için Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (1773), III. Selim döneminde kara subayı ve mühendis için Mühendishane-i Berr-i Hümayun (1795) açıldı. II. Mahmut, ordunun hekim ihtiyacı için Tıbbiye'yi (1827), subay için Mekteb-i Harbiye'yi (1834) kurdu ve öğrenci göndererek Avrupa'dan bilgi getirtti.

II. Mahmut ve Tanzimat: sivil okullar

II. Mahmut 1824'te yayımladığı fermanla İstanbul'da çocukların ilköğrenime devamını zorunlu tuttu; bu, Osmanlı'da zorunlu ilköğretimin ilk resmî adımıdır. Sıbyan mektebinden sonra ve yüksek okullardan önce gelecek bir ara kademe olarak rüştiyeleri açtı. Tanzimat'ta yeni okullara öğretmen bulmak sorun olunca rüştiye öğretmeni yetiştirmek amacıyla ilk öğretmen okulu Darülmuallimin (1848) kuruldu; kız öğretmen okulu Darülmuallimat bunu 1870'te izledi. Fransızca eğitim veren Mekteb-i Sultani (Galatasaray, 1868) açıldı. Eğitimi bir bütün olarak düzenleyen ilk kapsamlı belge Maarif-i Umumiye Nizamnamesi (1869) okulları sıbyan, rüştiye, idadi, sultani ve yüksek okullar diye kademelere ayırdı ve ilköğretimi zorunlu saydı. Batı tarzı üniversite Darülfünun birkaç denemeden sonra 1900'de kalıcı olarak açıldı.

II. Meşrutiyet

II. Meşrutiyet döneminde eğitim, ulusu kurtarmanın yolu olarak görüldü. 1913 tarihli Tedrisat-ı İptidaiye Kanun-ı Muvakkati (geçici ilköğretim kanunu) ilköğretimi zorunlu ve devlet okullarında parasız yaptı. Satı Bey gibi eğitimciler öğretmen okullarında yeni yöntemler denedi.

Akılda kalsın: Yenileşmenin yolu: askerî okul (1773, 1795) → Tıbbiye-Harbiye (1827, 1834) → zorunlu ilköğretim fermanı (1824) ve rüştiye → Darülmuallimin (1848) → Maarif-i Umumiye Nizamnamesi (1869) → 1913 geçici kanunu. Ortak sorun: medrese ile yeni okulların ikiliği.
Sınavda

Nasıl sorulurBir gelişme verilir ve dönemi ya da ilk olma özelliği sorulur: ilk öğretmen okulu (Darülmuallimin), eğitimi kademelere ayıran ilk kapsamlı düzenleme (1869 Nizamnamesi), ilk zorunlu ilköğretim adımı (1824 fermanı).

TuzakYenileşmenin sivil okullarla başladığını sanmaktır; ilk adımlar askerî ihtiyaçtan doğdu. İkinci tuzak, ikiliğin Tanzimat'la bittiğini düşünmektir; ikilik 1924'e kadar sürdü.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. İlk öğretmen okulu Darülmuallimin'in açılması
  2. Mühendishane-i Bahr-i Hümayun'un açılması
  3. Maarif-i Umumiye Nizamnamesi'nin yayımlanması
  4. II. Mahmut'un İstanbul'da ilköğretimi zorunlu tutan fermanı

?Soru çöz

Osmanlı Devleti'nde eğitimi sıbyan, rüştiye, idadi, sultani ve yüksek okullar biçiminde kademelere ayıran ve ilköğretimi zorunlu sayan ilk kapsamlı düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi okulları kademelere ayıran ilk kapsamlı düzenlemedir. B Tevhid-i Tedrisat 1924'te bütün okulları tek çatı altında birleştiren Cumhuriyet kanunudur; C 1913 geçici kanunu ilköğretimi düzenler, sistemin bütününü kademelendirmez; D Maarif Teşkilatına Dair Kanun 1926'da Cumhuriyet'in eğitim örgütünü kurar.
1921 → 1929 · CUMHURİYET

Cumhuriyet'in ilk adımları: Maarif Kongresi'nden Millet Mekteplerine

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tevhid-i Tedrisat Kanunu nedir? Cumhuriyet'in ilk yıllarında eğitimde hangi reformlar yapıldı?

Kısa cevap: Cumhuriyet eğitimi millî, laik, bilimsel ve tek tip bir sistem olarak kurdu. Sakarya Savaşı öncesinde Ankara'da toplanan Maarif Kongresi (1921) millî eğitim fikrini ortaya koydu. Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924) bütün okulları Maarif Vekâletine bağlayarak medrese-mektep ikiliğine son verdi. 1926 Maarif Teşkilatına Dair Kanun eğitim örgütünü kurdu. Harf İnkılabı (1 Kasım 1928) ve Millet Mektepleri (1929) halkı okuryazar yapmayı hedefledi. Dewey gibi yabancı uzmanlardan raporlar alındı.

Temmuz 1921'de düşman ordusu Ankara'ya yaklaşırken Mustafa Kemal bir eğitim kongresini açıyor ve kongreyi ertelemeyi düşünmüyordu.

Maarif Kongresi (1921)

Kurtuluş Savaşı sürerken, Sakarya Savaşı öncesinde Ankara'da toplanan Maarif Kongresi'ni (15 Temmuz 1921) Mustafa Kemal açtı. Konuşmasında geçmişin eğitim anlayışının millî olmadığını, kurulacak eğitimin millî kültüre dayanması gerektiğini vurguladı. Savaşın ortasında yapılması, yeni devletin eğitime verdiği önemin simgesi sayılır.

Tevhid-i Tedrisat (öğretimin birleştirilmesi)

Osmanlı'dan devralınan en büyük sorun eğitimdeki ikilikti: medreseler, Batı tarzı okullar, azınlık ve yabancı okullar farklı amaç ve programlarla, farklı makamlara bağlı çalışıyordu. 3 Mart 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu (430 sayılı) ülkedeki bütün bilim ve öğretim kurumlarını Maarif Vekâletine (Millî Eğitim Bakanlığına) bağladı. Medreseler kapatıldı; eğitim tek tip, millî ve laik bir yapıya kavuştu. Aynı gün halifelik kaldırıldı.

Örgüt, uzmanlar, harfler

  • Yabancı uzman raporları: John Dewey 1924'te Türkiye'ye gelerek bir rapor hazırladı; okulların çevreye göre farklılaşmasını, iş içinde öğrenmeyi ve öğretmen yetiştirmenin önemini vurguladı. Onu Kühne (1925, mesleki eğitim), Buyse (1927, teknik eğitim) ve Malche (1932, üniversite reformu) izledi.
  • Maarif Teşkilatına Dair Kanun (1926, 789 sayılı): eğitimin merkez ve taşra örgütünü düzenledi; programları ve kitapları inceleyecek Talim ve Terbiye Dairesi bu dönemde kuruldu.
  • Harf İnkılabı (1 Kasım 1928): Türkçenin yapısına uygun, öğrenilmesi kolay Latin kökenli yeni Türk alfabesi kabul edildi.
  • Millet Mektepleri (1 Ocak 1929): yeni harfleri yetişkinlere öğretmek için açılan okuma-yazma kursları; bugünkü dille geniş çaplı bir yaygın eğitim seferberliğiydi.
Akılda kalsın: 1921 kongre (millî eğitim fikri) → 1924 Tevhid-i Tedrisat (tek çatı, laik, ikilik bitti) → 1926 Maarif Teşkilatı (örgüt) → 1928 harfler → 1929 Millet Mektepleri (yetişkine okuma-yazma). Tevhid-i Tedrisat = “öğretim birliği.”
Sınavda

Nasıl sorulurBir reformun amacı verilir ve hangi düzenleme olduğu sorulur: eğitimde birliği sağlayan Tevhid-i Tedrisat, yetişkinlere yeni harfleri öğreten Millet Mektepleri, eğitim örgütünü kuran 1926 kanunu.

TuzakMillet Mekteplerini örgün okul sanmaktır; yetişkinlere yönelik kurslardır, yani yaygın eğitimdir. İkinci tuzak, Maarif Kongresi'nin savaştan sonra yapıldığını düşünmektir.

✎Boşluk doldurma Cumhuriyet reformları

Medreseleri kapatıp bütün okulları Maarif Vekâletine bağlayan Kanunu yılında kabul edildi. Harf İnkılabı'ndan sonra yetişkinlere okuma-yazma öğretmek için açıldı.

Tevhid-i Tedrisat · 1924 · Millet Mektepleri · Köy Enstitüleri · 1928

?Soru çöz

Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun eğitim alanında çözmeyi amaçladığı temel sorun aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kanun bütün öğretim kurumlarını tek bakanlığa bağlayarak medrese, mektep ve öteki okullar arasındaki ikiliği sona erdirmeyi amaçladı. A yetişkin okuryazarlığı için Millet Mektepleri (1929) açıldı; B köy öğretmeni sorununa Köy Enstitüleri (1940) çözüm aradı; C üniversite reformu 1933'te Darülfünun'un kapatılıp İstanbul Üniversitesi'nin kurulmasıyla yapıldı.
1933 → 1954 · KÖY VE ÜNİVERSİTE

Üniversite reformu, Köy Enstitüleri ve ilk Maarif Şûrası

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPragmatizm ve varoluşçuluk eğitimde nasıl uygulanır? Dewey'nin yaparak yaşayarak öğrenme anlayışı nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin felsefi temelleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pragmatizme (Peirce, James, Dewey) göre gerçek değişen deneyimdir; bilginin doğruluk ölçütü işe yararlığıdır ve değerler görelidir. Eğitim problem çözme ve yaparak-yaşayarak öğrenmedir, öğretmen rehberdir. Varoluşçuluğa (Kierkegaard, Sartre) göre varoluş özden önce gelir: birey özgür ve sorumludur, değerlerini kendisi seçer. Eğitim bireyin kendini tanımasını ve seçim yapmasını sağlar. Natüralizm (Rousseau) ise çocuğun doğal gelişimine uygun eğitimi savunur.

Pragmatizm, varoluşçuluk, natüralizm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Köy Enstitüleri nedir, ne zaman kuruldu? Millî Eğitim Şûrası ne zaman toplanmaya başladı?

Kısa cevap: 1933 üniversite reformuyla Darülfünun kapatılıp yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Köy öğretmeni sorununu çözmek için önce köy eğitmenleri yetiştirildi (1936), sonra Köy Enstitüleri Kanunu (17 Nisan 1940, 3803) ile köy çocuklarından hem öğretmen hem tarım ve zanaat önderi yetiştiren, “iş içinde eğitim” ilkesine dayalı okullar açıldı; 1954'te öğretmen okullarıyla birleştirilerek kapatıldı. Eğitimin danışma kurulu Maarif Şûrası ilk kez 1939'da toplandı.

1930'ların Türkiye'sinde nüfusun büyük çoğunluğu köylerde yaşıyordu ve köylerin çoğunda ne okul ne öğretmen vardı.

Üniversite reformu (1933)

İsviçreli Albert Malche'nin raporu üzerine 1933'te Darülfünun kapatıldı ve yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Almanya'dan ayrılmak zorunda kalan çok sayıda bilim insanı bu üniversitede görev aldı. Reformun amacı üniversiteyi çağdaş bilim ve araştırma kurumu yapmaktı.

Köy eğitmenleri ve Köy Enstitüleri

Kentli öğretmenlerin köyde kalmak istememesi ve öğretmen sayısının yetersizliği köy okullarını boş bırakıyordu. Çözüm köyün kendi gençlerinden geldi: askerliğini onbaşı-çavuş olarak yapmış köy gençleri kısa kurslarla köy eğitmeni yapıldı (1936'da Eskişehir'de başlayan deneme). Bu deneyimin üstüne 17 Nisan 1940'ta kabul edilen Köy Enstitüleri Kanunu (3803 sayılı) ile ilkokulu bitiren yetenekli köy çocukları yatılı enstitülerde yetiştirildi. Enstitüler iş içinde eğitim ilkesine dayanıyordu: öğrenciler okul binalarını kendileri yaptı, tarla, atölye ve bağda çalıştı. Mezunlar köylerine öğretmen olarak döndü; aynı zamanda tarım, sağlık ve zanaat konularında köyün önderi olmaları bekleniyordu. Enstitülerin kuruluşunda İsmail Hakkı Tonguç'un ve Bakan Hasan Âli Yücel'in adları öne çıkar. Enstitüler 1954'te ilköğretmen okullarına dönüştürülerek kapatıldı.

Maarif Şûrası

Eğitimle ilgili konuların uzmanlarca tartışılıp Bakanlığa öneri sunulduğu en üst danışma kurulu Maarif (bugün Millî Eğitim) Şûrasıdır. Birinci Maarif Şûrası 1939'da toplandı. Şûra karar organı değildir; kararları Bakanlık için tavsiye niteliğindedir. Türk millî eğitim sistemi sayfasında Şûra'nın bugünkü yerini göreceğiz.

Akılda kalsın: 1933 üniversite, 1936 köy eğitmeni, 1939 ilk Şûra, 1940 Köy Enstitüleri, 1954 kapanış. Köy Enstitüleri = köy çocuğundan köye öğretmen + iş içinde eğitim. Şûra = danışma, karar değil.
Sınavda

Nasıl sorulurKöy Enstitülerinin hangi ilkeye dayandığı (iş içinde eğitim, üretime dayalı öğrenme) ya da hangi sorunu çözmeye çalıştığı (köy öğretmeni açığı) sorulur. Bu ilke Dewey'nin yaparak yaşayarak öğrenme anlayışıyla da ilişkilendirilir; Eğitimin felsefi temelleri sayfasında ilerlemeciliği görmüştük.

TuzakŞûra kararlarını bağlayıcı sanmaktır; Şûra danışma organıdır.

⇄Bilgi eşleştirme olay → yıl

?Soru çöz

Köy Enstitülerinde öğrencilerin okul binalarını kendilerinin yapması, tarla ve atölyede çalışarak öğrenmesi, bu kurumların daha çok hangi ilkeye dayandığını gösterir?

✓ B. Üreterek, çalışarak öğrenmek Köy Enstitülerinin temel ilkesi olan iş içinde eğitimdir. A konu merkezli ezber enstitülerin tam karşıtıdır; C karma eğitim kız ve erkeğin birlikte okumasıdır, binayı öğrencinin yapmasıyla ilgisi yok; D klasik eserlerle akıl eğitimi daimiciliğin önerisidir.
1961 → 2024 · GÜNÜMÜZE

1961'den bugüne: 222, 1739, sekiz yıllık ve 4+4+4 zorunlu eğitim

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Türkiye'de zorunlu eğitim ne zaman 8 yıla, ne zaman 12 yıla çıktı? 1739 sayılı Kanun ne zaman kabul edildi?

Kısa cevap: 1961'de 222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu ilköğretimi düzenledi. 1973'te 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu sistemin amaç, ilke ve yapısını belirledi. 1997'de 4306 sayılı Kanun ile zorunlu eğitim 8 yıllık kesintisiz ilköğretime çıktı. 2012'de 6287 sayılı Kanun ile zorunlu eğitim 12 yıla çıkarıldı ve 4+4+4 kesintili yapıya geçildi. 2024'te Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli uygulanmaya başladı ve 7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu kabul edildi.

Bugün öğretmen adayının sınavda sorumlu olduğu dört metnin üçü bu konudaki yıllardan çıkar.

Cumhuriyet'in ilk dönemindeki reformlardan sonra sistemi bugünkü biçimine getiren düzenlemeler kanunlarla geldi. Bu kanunları Eğitim mevzuatı sayfasında madde madde okuyacağız; burada yalnız tarihî sırasını ve getirdiği büyük değişikliği görüyoruz.

Sistemi biçimlendiren düzenlemeler
YılDüzenlemeGetirdiği temel değişiklik
1961222 sayılı İlköğretim ve Eğitim KanunuZorunlu ilköğretimin kuralları, velinin sorumluluğu, devam zorunluluğu
19731739 sayılı Millî Eğitim Temel KanunuTürk millî eğitiminin genel amaçları, temel ilkeleri ve genel yapısı (örgün-yaygın)
19974306 sayılı KanunZorunlu eğitim 8 yıllık kesintisiz ilköğretim oldu (ilkokul + ortaokul birleşti)
20126287 sayılı KanunZorunlu eğitim 12 yıl, kesintili: 4 yıl ilkokul + 4 yıl ortaokul + 4 yıl lise (4+4+4)
2024Türkiye Yüzyılı Maarif ModeliBütün kademelerde yeni öğretim programları (2024-2025'ten itibaren kademeli)
20247528 sayılı Öğretmenlik Mesleği KanunuMillî Eğitim Akademisi, öğretmenliğe giriş ve kariyer basamakları

Zorunlu eğitimin uzaması, eğitimin bireysel ve toplumsal işlevlerinin genişlemesiyle açıklanır: ekonominin daha nitelikli insan gücüne ihtiyaç duyması ve fırsat eşitliği hedefi. 1997'deki düzenleme “kesintisiz” sekiz yılı öngörürken, 2012 düzenlemesi kademeleri yeniden ayırdı; ortaokulda farklı programlar arasında tercihe imkân veren bir yapı kuruldu. İlkokula başlama yaşı da bu dönemde birkaç kez değişti; bugün 1739 sayılı Kanun'un 2019'da değişen 22. maddesine göre o yılın 31 Aralık tarihinde 72 ayını dolduran çocukların ilkokul birinci sınıfa kaydı yapılır.

Akılda kalsın: 222 (1961) ilköğretim → 1739 (1973) temel kanun → 4306 (1997) 8 yıl kesintisiz → 6287 (2012) 12 yıl, 4+4+4 kesintili → 2024 TYMM ve 7528. “Kesintisiz” = 1997, “kesintili 4+4+4” = 2012.
Sınavda

Nasıl sorulurBir düzenlemenin getirdiği değişiklik verilir ve hangi kanun ya da hangi yıl olduğu sorulur.

Tuzak1997 ile 2012'yi karıştırmaktır: 8 yıl kesintisiz 1997, 12 yıl kesintili 2012'dir. İkinci tuzak, 1739'u ilköğretim kanunu sanmaktır; ilköğretimin ayrıntısı 222'de, sistemin amaç ve ilkeleri 1739'dadır.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. 12 yıl zorunlu, 4+4+4 kesintili eğitime geçiş
  2. Millî Eğitim Temel Kanunu'nun kabulü
  3. Öğretmenlik Mesleği Kanunu'nun kabulü
  4. İlköğretim ve Eğitim Kanunu'nun kabulü
  5. 8 yıllık kesintisiz zorunlu ilköğretime geçiş

?Soru çöz

Türkiye'de zorunlu eğitimi on iki yıla çıkaran ve ilkokul, ortaokul ve liseyi dörder yıllık kademeler biçiminde düzenleyen yasal değişiklik hangi yıl yapılmıştır?

✓ A. 6287 sayılı Kanun (2012) zorunlu eğitimi 12 yıla çıkardı ve 4+4+4 kesintili yapıyı kurdu. B 1997'de zorunlu eğitim 8 yıl kesintisiz oldu; C 1973'te 1739 sayılı Temel Kanun kabul edildi; D 1961'de 222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu çıktı.
1600 → 1950 · DÜNYADA ÖNCÜLER

Comenius'tan Dewey'e: çağdaş eğitimin öncüleri

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlerlemecilik ve yeniden kurmacılık nedir? Bu eğitim akımlarında öğretmen ve öğrencinin rolü nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin felsefi temelleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlerlemecilik (Dewey) pragmatizme dayanır: eğitim çocuğun ilgi ve ihtiyaçlarından başlar, yaparak yaşayarak, problem çözerek ve işbirliğiyle öğrenilir; okul demokratik bir yaşam alanıdır, öğretmen rehberdir. Yeniden kurmacılık (Counts, Brameld) da pragmatizme dayanır ama bir adım öteye gider: okul toplumsal sorunları (eşitsizlik, savaş, çevre) ele alarak toplumu yeniden yapılandırmanın aracı olmalıdır. Biri bireye ve şimdiye, öteki topluma ve geleceğe bakar.

İlerlemecilik ve yeniden kurmacılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Comenius, Rousseau, Pestalozzi, Froebel, Montessori ve Dewey eğitime ne kazandırdı?

Kısa cevap: Comenius herkese ana dilde eğitimi ve duyulara dayalı öğretimi savundu, ilk resimli ders kitabını hazırladı. Rousseau çocuğun doğasına uygun eğitimi (Emile) önerdi. Pestalozzi baş-kalp-el uyumunu ve gözleme dayalı öğretimi vurguladı. Herbart öğretimi basamaklara ayırdı. Froebel ilk anaokulunu açtı ve oyunu eğitime kattı. Montessori hazırlanmış çevre ve duyu materyalleriyle çocuğun bağımsız öğrenmesini savundu. Dewey yaparak yaşayarak öğrenmeyi ve okulda demokrasiyi önerdi.

Bugün bir anaokulunda oyun oynayan, resimli kitaplara bakan ve kendi seçtiği materyalle uğraşan bir çocuk, farkında olmadan dört yüz yıllık bir düşünce zincirinin içindedir.

Eğitimin tarihî temeli yalnız ulusal tarihten ibaret değildir; bugün sınıflarda doğal karşılanan pek çok uygulama birkaç eğitimcinin fikriyle başladı. Eğitimin felsefi temelleri sayfasında Rousseau'yu natüralizm, Dewey'yi pragmatizm ve ilerlemecilik içinde görmüştük; burada onları öteki öncülerle birlikte bir zincire diziyoruz.

Çağdaş eğitimin öncüleri
EğitimciAna fikirBugün nerede görürüz?
Comenius (17. yy)Herkese, kız-erkek ayırmadan, ana dilde eğitim; duyulara dayalı öğretim; “Büyük Didaktik”; ilk resimli ders kitabı “Orbis Pictus”Görselli ders kitapları, somuttan soyuta ilkesi
Rousseau (18. yy)Çocuk küçük bir yetişkin değildir; doğasına ve gelişimine uygun eğitim (“Emile”)Çocuk merkezli eğitim, gelişime uygunluk
Pestalozzi (18-19. yy)Baş (zihin), kalp (duygu), el (beceri) uyumlu gelişmeli; gözlem ve sevgiyle öğretim; yoksul çocukların eğitimiBütüncül gelişim, nesneyle öğretim
Herbart (19. yy)Eğitimi bilimsel temele oturtma çabası; öğretimi birbirini izleyen basamaklara ayırmaDers planının aşamaları
Froebel (19. yy)İlk anaokulunu (Kindergarten, “çocuk bahçesi”) açtı; oyun ve oyuncak eğitimin aracıdırOkul öncesi eğitim, eğitsel oyun
Montessori (20. yy)Hazırlanmış çevre, duyu materyalleri, çocuğun kendi hızında ve bağımsız öğrenmesiMontessori sınıfları, öğrenme merkezleri
Dewey (20. yy)Yaparak yaşayarak öğrenme, problem çözme, okulda demokrasi; Chicago'da deneme (laboratuvar) okuluProje tabanlı öğrenme, okul meclisleri

Zincirin ortak yönü, eğitimin merkezini öğretmenden ve kitaptan çocuğa doğru kaydırmasıdır: Comenius çocuğun duyularını, Rousseau doğasını, Pestalozzi bütün yönlerini, Froebel oyununu, Montessori bağımsızlığını, Dewey deneyimini öne çıkardı. Öğretim ilkeleri sayfasında “somuttan soyuta”, “yakından uzağa” gibi ilkelerin kökünü bu düşünürlerde göreceğiz.

Akılda kalsın: Comenius = resimli kitap ve herkese eğitim. Rousseau = doğa ve Emile. Pestalozzi = baş-kalp-el. Herbart = basamaklar. Froebel = anaokulu ve oyun. Montessori = hazırlanmış çevre. Dewey = yaparak yaşayarak.
Sınavda

Nasıl sorulurBir eğitimcinin görüşü ya da katkısı verilir ve kime ait olduğu sorulur.

TuzakFroebel ile Montessori'yi karıştırmaktır: ikisi de okul öncesine yöneliktir; “ilk anaokulu, oyun ve oyuncak” Froebel'i, “hazırlanmış çevre, duyu materyalleri, bağımsızlık” Montessori'yi gösterir. Rousseau ile Pestalozzi de karışır: Pestalozzi'nin anahtar sözcüğü “baş-kalp-el”dir.

⇄Bilgi eşleştirme katkı → eğitimci

?Soru çöz

“Çocuk küçük bir yetişkin değildir; eğitim, çocuğun doğasına ve gelişim evrelerine uymalı, ona yetişkin dünyasının bilgileri erken yaşta dayatılmamalıdır.”
Bu görüş aşağıdaki eğitimcilerden hangisine aittir?

✓ C. Çocuğun küçük bir yetişkin olmadığı ve eğitimin doğaya uygun olması gerektiği fikri Rousseau'nun “Emile”inin özüdür. A Herbart öğretimi basamaklara ayıran sistemci yaklaşımıyla bilinir; B Comenius'un vurgusu herkese ana dilde eğitim ve duyulara dayalı öğretimdir; D Froebel'in ayırıcı katkısı ilk anaokulu ile oyun ve oyuncağın eğitimde kullanılmasıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi yaygın eğitimin bir özelliği değildir?

✓ C. Belirli yaş grubu, kademeli yapı ve diploma örgün eğitimin özellikleridir. A doğrudur, yaygın eğitim her yaştan ve her öğrenim durumundan kişiye açıktır; B doğrudur, kurslar kısa ve esnektir; D doğrudur, yaygın eğitim formal eğitimin koludur, plansız olan informaldir.Kaynak: Eğitimin temel kavramları · Formal, informal, örgün, yaygın

?Soru 2

“Eğitim programları, ülkenin kalkınma hedefleri doğrultusunda sanayi ve hizmet sektörünün ihtiyaç duyduğu nitelikte ve sayıda insan gücü yetiştirecek biçimde düzenlenmeli; mezunların istihdam edilebilirliği programın başarı ölçütlerinden biri sayılmalıdır.”
Bu açıklama eğitimin hangi temeliyle doğrudan ilişkilidir?

✓ D. Kalkınma, insan gücü ihtiyacı ve istihdam edilebilirlik ekonomik temelin anahtar kavramlarıdır. A felsefi temel ideal insanı ve değerleri sorar; B psikolojik temel öğrencinin gelişim ve öğrenme özelliklerine bakar; C tarihî temel geçmiş uygulamalardan ders çıkarır.Kaynak: Eğitimin toplumsal temelleri · Ekonomik temel: beşerî sermaye

?Soru 3

Bir ülkede öğretim programları, ders kitapları ve öğretmen atamaları tek bir merkezden belirlenmekte, bütün okullarda aynı program uygulanmaktadır. Bu yönetim anlayışının en güçlü yanı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Merkeziyetçi yönetim tek merkezden karar verdiği için ülke genelinde ortak standart ve birlik sağlar. A, C ve D yerinden yönetimin güçlü yanlarıdır: yerel ihtiyaca uyum, yerel katılım ve okula esneklik merkeziyetçi yapıda sınırlıdır; bu yapının zayıf yanı tam da yerel farkları görememesidir.Kaynak: Eğitimin toplumsal temelleri · Politik temel: devlet ve eğitim

?Soru 4

“Okuldaki zil düzeni, öğretmene itaat, nota ve dışsal ödüle göre çalışma alışkanlığı, öğrencileri fabrika ve büro düzenine hazırlamaktadır. Böylece okul, var olan ekonomik düzeni ve sınıf farklarını sürdürmektedir.”
Bu görüş hangi yaklaşıma aittir?

✓ B. Okul düzeninin iş yeri düzenine karşılık geldiğini ve sınıf farklarını sürdürdüğünü söylemek çatışmacı yaklaşımın (Bowles-Gintis'in karşılık ilkesi) eleştirisidir. A işlevselciler okulun iş hayatına hazırlamasını olumlu, düzeni sağlayan bir işlev sayar, eşitsizlik eleştirisi yapmaz; C etkileşimciler sınıf içi beklenti ve etiketlere bakar; D ilerlemecilik bir sosyoloji kuramı değil, eğitim akımıdır.Kaynak: Eğitimin toplumsal temelleri · Üç sosyolojik bakış: okul ne işe yarar?

?Soru 5

Bir ülkede okullara, yeni teknolojileri kullanabilen, mevcut alışkanlıkları sorgulayan ve toplumun dönüşümüne öncülük edecek bireyler yetiştirme görevi verilmiştir. Bu görev eğitimin daha çok hangi işleviyle ilgilidir?

✓ A. Alışkanlıkları sorgulayan ve dönüşüme öncülük eden birey yetiştirmek, eğitimin toplumu değiştiren yenileyici yüzüdür. B koruyucu işlev var olan kültürü aktarır, değiştirmez; C bireysel işlev kişinin kendini gerçekleştirmesine odaklanır, burada amaç toplumun dönüşümü; D siyasal işlev rejimin istediği vatandaşı yetiştirmektir, teknoloji ve dönüşüm vurgusu yok.Kaynak: Eğitimin temel kavramları · Eğitimin işlevleri

?Soru 6

Bir program geliştirme komisyonu “Öğrenciler bilgiyi hazır olarak mı almalı, yoksa gözlem ve deneyle kendileri mi üretmeli? Ulaştıkları bilginin doğruluğu nasıl sınanmalı?” sorularını tartışmaktadır. Komisyon felsefenin daha çok hangi alanıyla ilgili bir tartışma yürütmektedir?

✓ C. Bilginin nasıl edinileceği ve doğruluğunun nasıl sınanacağı bilgi felsefesinin, yani epistemolojinin sorusudur. A ontoloji gerçeğin ve varlığın doğasını sorar, bilginin edinilmesini değil; B estetik güzelliği, D etik iyi ve doğru davranışı tartışır; ikisi aksiyolojinin dallarıdır.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · Felsefe ve eğitim: üç soru

?Soru 7

Bir öğretmen dersin tamamını anlatımla geçirmekte, öğrencilerin soru sormasına izin vermemekte ve sınavlarda yalnız defterdeki bilgilerin aynen yazılmasını beklemektedir. Paulo Freire'nin görüşlerine göre bu uygulama en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ A. Bilginin tek yönlü aktarılıp öğrencinin yalnız biriktirip geri verdiği düzen, Freire'nin bankacı eğitim dediği modeldir. B sorun tanımlayan eğitim Freire'nin önerdiği diyaloğa dayalı karşıt modeldir; C bilinçlenme bu modelin amacıdır, uygulamada yok; D yaparak yaşayarak öğrenme Dewey'nin ilerlemecilik ilkesidir, Freire'nin kavramı değil.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · Varoluşçu eğitim, eleştirel pedagoji

?Soru 8

Bir sosyal bilgiler öğretmeni, öğrencileriyle bölgedeki çocuk işçiliğini araştırmakta, sorunun toplumsal nedenlerini tartıştırmakta ve öğrencilerden bu düzeni değiştirmek için somut bir eylem planı hazırlamalarını istemektedir. Öğretmenin bu yaklaşımı daha çok hangi eğitim akımını yansıtır?

✓ C. Toplumsal bir sorunu merkeze alıp düzeni değiştirmeye yönelik eylem planı istemek yeniden kurmacılığın amacıdır. A esasicilik temel bilgi ve becerileri disiplinle öğretir, toplumu değiştirmeyi amaçlamaz; B daimicilik değişmeyen gerçeklere ve klasiklere bakar; D ilerlemecilikte de araştırma vardır ama odak öğrencinin ilgisi ve problem çözme becerisidir, toplumsal düzeni yeniden kurmak değil.Kaynak: Eğitimin felsefi temelleri · İlerlemecilik ve yeniden kurmacılık

?Soru 9

Bir okulda matematik başarısının düşük olmasının nedeni araştırılmış ve okula gelen öğrencilerin önceki sınıflardan gerekli ön bilgileri getirmediği anlaşılmıştır. Sistem yaklaşımına göre sorun öncelikle hangi öğededir?

✓ B. Öğrencinin okula getirdiği ön bilgi (hazırbulunuşluk) sisteme dışarıdan giren bir öğedir, yani girdidir. A düşük başarı çıktıda görülür ama nedeni orada değildir; C dönüt sorunun fark edilmesini sağlayan bilgidir, sorunun kaynağı değildir; D süreç derslerdeki etkinliklerdir, metinde süreçle ilgili bir aksaklık yok.Kaynak: Eğitimin temel kavramları · Eğitim sistemi: girdi, süreç, çıktı

?Soru 10

Farklı ülkelerden öğrencilerin bulunduğu bir okulda öğrenciler bir yıl içinde birbirlerinin yemeklerini, oyunlarını ve bazı sözcüklerini benimsemiş, ama her biri kendi dilini ve geleneklerini de sürdürmüştür. Bu durum en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ A. Farklı kültürler karşılaşmış ve birbirinden öğe almış, ama hiçbiri kendini yitirmemiştir; bu kültürleşmedir. B kültürlenmede tek bir kültür ve bireyin onu edinmesi vardır; C özümsemede bir grup kendi kültürünü yitirir, burada diller ve gelenekler sürüyor; D kültürel gecikme maddi ve manevi kültür arasındaki hız farkıdır.Kaynak: Eğitimin toplumsal temelleri · Kültür kavramları ve eğitim
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →