Felsefe ve eğitim: varlık, bilgi ve değer soruları okula nasıl iner?
Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEğitimin temelleri nelerdir? Eğitimin felsefi, sosyolojik, psikolojik, ekonomik ve tarihî temelleri neyi açıklar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Eğitim bilimleri, eğitimi farklı bilimlerin gözüyle inceleyen alanların bütünüdür: eğitim felsefesi, sosyolojisi, psikolojisi, ekonomisi, tarihi, program geliştirme, ölçme-değerlendirme, rehberlik, yönetim ve teknoloji. Eğitimin ve programın temelleri bu bilimlerden gelir: felsefi temel “ne ve niçin”, psikolojik temel “nasıl öğrenir”, sosyal-kültürel temel “toplum ne bekler”, ekonomik temel “insan gücü ve maliyet”, tarihî temel “nereden geldik” sorusunu cevaplar.
Eğitim bilimleri ve eğitimin temelleri
✎Konu anlatımı
Eğitimin felsefi temeli nedir? Ontoloji, epistemoloji ve aksiyoloji eğitimi nasıl etkiler?
Kısa cevap: Her eğitim sistemi üç felsefi sorunun cevabına dayanır. Ontoloji (varlık felsefesi) “gerçek nedir?” sorusuyla neyin öğretilmeye değer olduğunu, epistemoloji (bilgi felsefesi) “bilgi nedir, nasıl edinilir?” sorusuyla yöntemi, aksiyoloji (değer felsefesi) “iyi ve güzel nedir?” sorusuyla amaçları ve kazandırılacak değerleri belirler. Bu yüzden felsefe, eğitimin “ne ve niçin” sorusunun temelidir.İki öğretmen aynı sınıfa girer: biri tahtaya klasik bir metin yazar ve tartışmaz, öteki öğrencilerine mahallelerindeki çöp sorununu araştırma ödevi verir. İkisinin farkı yöntemden önce felsefededir.
Eğitimin temel kavramları sayfasında programın temellerini sorulan soruya göre ayırmıştık; felsefi temel “ne öğretilmeli, niçin, nasıl bir insan yetiştirilmeli?” sorusunu cevaplıyordu. Bu sorular felsefenin üç büyük alanından gelir:
| Alan | Sorduğu soru | Eğitimde neyi belirler? |
|---|---|---|
| Ontoloji (varlık) | Gerçek nedir? Değişmez mi, değişen mi? | Öğretilmeye değer olanı: kalıcı gerçekler mi, değişen deneyim mi? |
| Epistemoloji (bilgi) | Bilgi nedir, nasıl edinilir, doğruluğu nasıl sınanır? | Yöntemi: akılla mı, deneyle mi, yaşantıyla mı öğrenilir? Program içeriği |
| Aksiyoloji (değer: etik ve estetik) | İyi, doğru, güzel nedir? Değerler mutlak mı, göreli mi? | Amaçları ve kazandırılacak değerleri; ahlak ve sanat eğitimi |
Bir felsefe akımının bu üç soruya verdiği cevap, okulda öğretmenin rolünü, öğrencinin yerini, programın içeriğini ve öğretim yöntemini doğrudan belirler. Örneğin gerçeğin değişmez olduğuna inanan biri programa yüzyıllardır geçerli “büyük eserleri” koyar; gerçeğin sürekli değiştiğine inanan biri ise öğrenciye hazır bilgi yerine problem çözmeyi öğretir.
İki büyük kümelenme
Eğitim felsefelerini kabaca iki kümede düşünmek işi kolaylaştırır. Geleneksel (öze dönük) görüşler değişmeyen gerçeklere ve kültürel mirasa önem verir; öğretmen ve konu merkezdedir. Çağdaş (değişime dönük) görüşler deneyimi, değişimi ve bireyi öne çıkarır; öğrenci merkezdedir. Bu sayfada önce felsefe akımlarını (idealizm, realizm, pragmatizm, varoluşçuluk), sonra onlardan doğan eğitim akımlarını göreceksin. YKS felsefe serisinde bu akımların bilgi ve varlık anlayışı daha ayrıntılı anlatılır; burada yalnız okula yansıyan yüzleriyle ilgileniyoruz.
Nasıl sorulurBir öğretmenin ya da okulun tutumu anlatılır ve hangi felsefi soruya (varlık, bilgi, değer) dayandığı ya da hangi akımı yansıttığı sorulur.
Tuzak“değer” sözcüğü geçmeyen bir ahlak kararını aksiyoloji dışında saymaktır: neyin iyi ya da güzel olduğuna karar veren her şey aksiyolojidir. Bilginin kaynağını ve sınanmasını tartışan açıklama ise epistemolojidir.
⇄Bilgi eşleştirme soru → felsefe alanı
?Soru çöz
Bir program geliştirme komisyonu “Öğrenciler bilgiyi hazır olarak mı almalı, yoksa gözlem ve deneyle kendileri mi üretmeli? Ulaştıkları bilginin doğruluğu nasıl sınanmalı?” sorularını tartışmaktadır. Komisyon felsefenin daha çok hangi alanıyla ilgili bir tartışma yürütmektedir?