Gelişim, büyüme, olgunlaşma ve hazırbulunuşluk: dört kavramı ayırmak
Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEğitim nedir? Eğitimin tanımındaki “kasıtlı” ve “istendik davranış değişikliği” ne anlama gelir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Eğitim, bireyin davranışında kendi yaşantısı yoluyla, kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir. Tanımın beş öğesi vardır: süreç olması, davranışı hedeflemesi, yaşantıya dayanması, kasıtlı (planlı) olması ve istendik yönde değişim amaçlaması. Bu yüzden eğitim, toplumun kültürünü bilinçli olarak aktardığı “kasıtlı kültürlenme”dir.
✎Konu anlatımı
Gelişim, büyüme, olgunlaşma ve hazırbulunuşluk arasındaki fark nedir? Kritik dönem ne demektir?
Kısa cevap: Gelişim, döllenmeden ölüme kadar süren düzenli ve sistemli değişimdir. Büyüme boy ve kilodaki nicel artış, olgunlaşma kalıtımla belirlenen bir yapının işlev görecek düzeye gelmesidir. Hazırbulunuşluk, yeni bir öğrenme için gereken olgunlaşma ve ön öğrenmelerin birlikte var olmasıdır. Kritik dönem, bir özelliğin en kolay kazanıldığı sınırlı zaman aralığıdır.Eylülün ilk haftası, birinci sınıf öğretmeni velilere aynı şeyi söylüyor: “Çocuğunuz okumaya hazır olduğunda okuyacak; boyunun uzunluğuna değil, kalem tutuşuna bakıyorum.”
Öğretmenin bu cümlesinde gelişim psikolojisinin dört temel kavramı saklıdır. Gelişim, döllenmeden ölüme kadar süren, belli bir düzen izleyen ve hem nicel (miktar) hem nitel (biçim) değişimleri içeren süreçtir. Bebeğin kelime sayısının artması nicel, tek kelimeden cümleye geçmesi nitel bir değişimdir. Gelişim yalnız büyümek değildir; düşünme, duygu ve ilişki kurma biçimindeki değişimleri de kapsar.
Büyüme ve olgunlaşma
Büyüme, vücudun ya da organların boy, kilo ve hacim olarak artmasıdır; ölçülebilir ve nicel bir değişimdir. Olgunlaşma ise kalıtımla belirlenmiş bir yapının, örneğin sinir sisteminin ya da kasların, görevini yapabilecek düzeye gelmesidir. Olgunlaşma öğrenmeye bağlı değildir: bebeği yürümeye ne kadar zorlarsanız zorlayın, sinir sistemi ve kasları hazır olmadan yürümez. Eğitimin temel kavramları sayfasında gördüğümüz öğrenme tanımını hatırla: olgunlaşmayla gelen değişim öğrenme sayılmaz, çünkü yaşantıdan doğmaz.
Hazırbulunuşluk
Hazırbulunuşluk, bireyin yeni bir öğrenmeye başlayabilmesi için gereken olgunlaşmaya ve ön öğrenmelere sahip olmasıdır. İki bileşeni vardır: olgunlaşma (kaleme uygun el kasları) ve önceki öğrenmeler (harf seslerini ayırt edebilmek). Kesirleri öğrenmemiş öğrenciye ondalık sayıları anlatan öğretmen, öğrencinin yaşı uygun olsa bile hazırbulunuşluğu göz ardı etmiştir. Hazırbulunuşluk öğretimin başlangıç noktasıdır; öğretmen onu ön test, soru-cevap ya da gözlemle yoklar.
Kritik ve duyarlı dönem
Kritik dönem, bir özelliğin kazanılması için en uygun ve sınırlı zaman aralığıdır; bu dönem kaçırılırsa özellik ya hiç ya da çok güç kazanılır. Lorenz'in, yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra gördükleri ilk hareketli varlığı izleyen kaz yavruları (damgalama) klasik örnektir. İnsanda gelişim daha esnektir; bu yüzden çoğu kaynak, dil edinimi ya da görme gibi alanlar için duyarlı dönem der: edinim bu aralıkta çok daha kolaydır ama sonrasında tamamen imkânsız değildir.
| Kavram | Ne değişir? | Kaynağı | Sınıf örneği |
|---|---|---|---|
| Büyüme | Boy, kilo, hacim (nicel) | Kalıtım + beslenme | Öğrencinin bir yılda 6 cm uzaması |
| Olgunlaşma | Yapının işlev görmeye hazır olması | Kalıtım, yaş | El kaslarının kalem tutmaya yetmesi |
| Öğrenme | Davranışta kalıcı değişme | Yaşantı | Harfleri birleştirip okuması |
| Hazırbulunuşluk | Yeni öğrenmeye hazır olma | Olgunlaşma + ön öğrenme | Çarpmayı bilen öğrencinin bölmeye geçmesi |
Nasıl sorulurBir öğretmen davranışı ya da çocuktaki değişim verilir; hangi kavramla açıklandığı sorulur. “Öğrencilerin ön bilgilerini yoklamadan yeni üniteye geçti” gibi bir öncül hazırbulunuşluğun göz ardı edildiğini gösterir.
TuzakHazırbulunuşluğu yalnız yaşa ya da olgunlaşmaya indirgemektir; ön öğrenmeler de onun parçasıdır. İkinci tuzak, olgunlaşmayla gelen bir değişimi (yürüme, ergenlikte sesin kalınlaşması) öğrenme sanmaktır.
⇄Bilgi eşleştirme vaka ve kavram
?Soru çöz
Altıncı sınıf öğretmeni Selin Hanım, oran-orantı konusuna başlamadan önce öğrencilerine kesirlerle ilgili kısa bir etkinlik yaptırmış, kesirlerde zorlanan öğrenciler için iki ders saati tekrar planlamıştır. Selin Hanım'ın davranışı en çok hangi kavramı dikkate aldığını gösterir?