Gelişimin temelleri: kavramlar, gelişim ilkeleri ve kalıtım-çevre

Gelişimin temel kavramlarını ve ilkelerini, kalıtımla çevrenin payını, gelişimin nasıl araştırıldığını ve çocuğun içinde yaşadığı sistemlerin onu nasıl etkilediğini öğren.

6 durakAGS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · GELİŞİM

Gelişim, büyüme, olgunlaşma ve hazırbulunuşluk: dört kavramı ayırmak

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğitim nedir? Eğitimin tanımındaki “kasıtlı” ve “istendik davranış değişikliği” ne anlama gelir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eğitim, bireyin davranışında kendi yaşantısı yoluyla, kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir. Tanımın beş öğesi vardır: süreç olması, davranışı hedeflemesi, yaşantıya dayanması, kasıtlı (planlı) olması ve istendik yönde değişim amaçlaması. Bu yüzden eğitim, toplumun kültürünü bilinçli olarak aktardığı “kasıtlı kültürlenme”dir.

Eğitim nedir? Tanımın öğeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gelişim, büyüme, olgunlaşma ve hazırbulunuşluk arasındaki fark nedir? Kritik dönem ne demektir?

Kısa cevap: Gelişim, döllenmeden ölüme kadar süren düzenli ve sistemli değişimdir. Büyüme boy ve kilodaki nicel artış, olgunlaşma kalıtımla belirlenen bir yapının işlev görecek düzeye gelmesidir. Hazırbulunuşluk, yeni bir öğrenme için gereken olgunlaşma ve ön öğrenmelerin birlikte var olmasıdır. Kritik dönem, bir özelliğin en kolay kazanıldığı sınırlı zaman aralığıdır.

Eylülün ilk haftası, birinci sınıf öğretmeni velilere aynı şeyi söylüyor: “Çocuğunuz okumaya hazır olduğunda okuyacak; boyunun uzunluğuna değil, kalem tutuşuna bakıyorum.”

Öğretmenin bu cümlesinde gelişim psikolojisinin dört temel kavramı saklıdır. Gelişim, döllenmeden ölüme kadar süren, belli bir düzen izleyen ve hem nicel (miktar) hem nitel (biçim) değişimleri içeren süreçtir. Bebeğin kelime sayısının artması nicel, tek kelimeden cümleye geçmesi nitel bir değişimdir. Gelişim yalnız büyümek değildir; düşünme, duygu ve ilişki kurma biçimindeki değişimleri de kapsar.

Büyüme ve olgunlaşma

Büyüme, vücudun ya da organların boy, kilo ve hacim olarak artmasıdır; ölçülebilir ve nicel bir değişimdir. Olgunlaşma ise kalıtımla belirlenmiş bir yapının, örneğin sinir sisteminin ya da kasların, görevini yapabilecek düzeye gelmesidir. Olgunlaşma öğrenmeye bağlı değildir: bebeği yürümeye ne kadar zorlarsanız zorlayın, sinir sistemi ve kasları hazır olmadan yürümez. Eğitimin temel kavramları sayfasında gördüğümüz öğrenme tanımını hatırla: olgunlaşmayla gelen değişim öğrenme sayılmaz, çünkü yaşantıdan doğmaz.

Hazırbulunuşluk

Hazırbulunuşluk, bireyin yeni bir öğrenmeye başlayabilmesi için gereken olgunlaşmaya ve ön öğrenmelere sahip olmasıdır. İki bileşeni vardır: olgunlaşma (kaleme uygun el kasları) ve önceki öğrenmeler (harf seslerini ayırt edebilmek). Kesirleri öğrenmemiş öğrenciye ondalık sayıları anlatan öğretmen, öğrencinin yaşı uygun olsa bile hazırbulunuşluğu göz ardı etmiştir. Hazırbulunuşluk öğretimin başlangıç noktasıdır; öğretmen onu ön test, soru-cevap ya da gözlemle yoklar.

Kritik ve duyarlı dönem

Kritik dönem, bir özelliğin kazanılması için en uygun ve sınırlı zaman aralığıdır; bu dönem kaçırılırsa özellik ya hiç ya da çok güç kazanılır. Lorenz'in, yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra gördükleri ilk hareketli varlığı izleyen kaz yavruları (damgalama) klasik örnektir. İnsanda gelişim daha esnektir; bu yüzden çoğu kaynak, dil edinimi ya da görme gibi alanlar için duyarlı dönem der: edinim bu aralıkta çok daha kolaydır ama sonrasında tamamen imkânsız değildir.

Sık karıştırılan dört kavram
KavramNe değişir?KaynağıSınıf örneği
BüyümeBoy, kilo, hacim (nicel)Kalıtım + beslenmeÖğrencinin bir yılda 6 cm uzaması
OlgunlaşmaYapının işlev görmeye hazır olmasıKalıtım, yaşEl kaslarının kalem tutmaya yetmesi
ÖğrenmeDavranışta kalıcı değişmeYaşantıHarfleri birleştirip okuması
HazırbulunuşlukYeni öğrenmeye hazır olmaOlgunlaşma + ön öğrenmeÇarpmayı bilen öğrencinin bölmeye geçmesi
Akılda kalsın: Büyüme ölçülür, olgunlaşma beklenir, öğrenme yaşanır. Hazırbulunuşluk ikisinin toplamıdır: olgunlaşma + ön öğrenme. Kritik dönem “ya şimdi ya hiç”, duyarlı dönem “en kolayı şimdi”.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmen davranışı ya da çocuktaki değişim verilir; hangi kavramla açıklandığı sorulur. “Öğrencilerin ön bilgilerini yoklamadan yeni üniteye geçti” gibi bir öncül hazırbulunuşluğun göz ardı edildiğini gösterir.

TuzakHazırbulunuşluğu yalnız yaşa ya da olgunlaşmaya indirgemektir; ön öğrenmeler de onun parçasıdır. İkinci tuzak, olgunlaşmayla gelen bir değişimi (yürüme, ergenlikte sesin kalınlaşması) öğrenme sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ve kavram

?Soru çöz

Altıncı sınıf öğretmeni Selin Hanım, oran-orantı konusuna başlamadan önce öğrencilerine kesirlerle ilgili kısa bir etkinlik yaptırmış, kesirlerde zorlanan öğrenciler için iki ders saati tekrar planlamıştır. Selin Hanım'ın davranışı en çok hangi kavramı dikkate aldığını gösterir?

✓ C. Öğretmen yeni konunun ön koşulu olan kesir bilgisini yoklamış ve eksiği tamamlamıştır; bu hazırbulunuşluğu dikkate almaktır. A büyüme boy-kilo artışıdır, burada bedensel ölçüm yok; B kritik dönem bir özelliğin kazanılacağı sınırlı yaş aralığıdır, burada yaş değil ön bilgi söz konusu; D olgunlaşma kalıtımla gelen yapısal hazırlıktır, kesir bilgisi ise öğrenmeyle kazanılır.
İLKE · GELİŞİM

Gelişim ilkeleri: her çocuk farklı, ama yol aynı

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Gelişimin ilkeleri nelerdir? Baştan ayağa ve içten dışa gelişim ne demektir?

Kısa cevap: Gelişim süreklidir, belli bir sıra izler ve önceki dönem sonrakini etkiler; ama hızı dönemden döneme ve kişiden kişiye değişir. Baştan ayağa (sefalokaudal) ve içten dışa (proksimodistal) ilerler, genelden özele gider. Gelişim alanları birbirini etkiler ve gelişim, kalıtım ile çevrenin etkileşiminin ürünüdür.

Aynı yaştaki iki öğrenciden biri sınıfın en uzunu, öteki en kısasıdır; ama ikisi de önce oturmayı, sonra yürümeyi öğrenmiştir.

Gelişim ilkeleri, bütün çocuklarda geçerli olan genel kurallardır. Öğretmen için değerleri şudur: bir çocuktan ne zaman ne beklenebileceğini öngörmeye ve her çocuğun kendi hızına saygı göstermeye yardım ederler. Sınavda çoğunlukla bir öğretmen davranışı verilip hangi ilkenin dikkate alındığı ya da göz ardı edildiği sorulur.

Gelişim ilkeleri ve sınıftaki karşılıkları
İlkeNe söyler?Sınıf ya da gündelik örnek
SüreklilikGelişim döllenmeden ölüme kesintisiz sürer; sıçrama gibi görünen değişimlerin de hazırlığı vardır.“Birden konuşmaya başladı” denen çocuk aylardır sesleri dinliyordu.
Sıralılık, öngörülebilirlikGelişim belli bir sırayla ilerler; aşamalar atlanmaz, önceki dönem sonrakini etkiler.Oturma → emekleme → yürüme; somut işlemden soyut düşünceye.
Bireysel farklılıkSıra aynı, hız ve zamanlama kişiden kişiye farklıdır.Aynı sınıfta okumayı ekimde de şubatta da sökenler olur.
Farklı hızGelişim her dönemde aynı hızda olmaz.İlk yıl ve ergenlikte büyüme hızlanır, okul çağında yavaşlar.
Bütünlük (alanlar etkileşir)Fiziksel, bilişsel, dil ve sosyal-duygusal alanlar birbirini etkiler.İşitme sorunu olan çocuğun dil ve arkadaşlık ilişkileri de etkilenir.
Baştan ayağaDenetim baştan aşağıya doğru kazanılır.Bebek önce başını, sonra gövdesini, en son bacaklarını kontrol eder.
İçten dışa (merkezden uca)Gövdeye yakın kaslar uçlardakinden önce gelişir.Önce kol, sonra el, en son parmaklar: yazı kaba hareketten sonra gelir.
Genelden özeleÖnce bütün beden tepki verir, sonra özel ve ayrışmış tepkiler gelir.Bebek oyuncağa bütün bedeniyle uzanır, sonra yalnız eliyle alır.
Kalıtım-çevre etkileşimiGelişim ikisinin birlikte ürünüdür.Müziğe yatkın çocuk ancak uygun ortamda iyi bir müzisyen olur.

İlkeler öğretmene ne söyler?

Sıralılık, öğretimin basitten karmaşığa, somuttan soyuta gitmesinin gerekçesidir. Bireysel farklılık, aynı etkinliği bütün sınıfa aynı sürede bitirmesi beklentisiyle vermenin neden adil olmadığını açıklar. Bütünlük, “yalnız akademik başarıyla ilgilenirim” diyen öğretmenin eksik baktığını gösterir: yalnız kalan bir öğrencinin matematik notu da düşebilir. İçten dışa ilke ise okul öncesinde ince motor gerektiren yazı çalışmalarının neden erken başlatılmaması gerektiğini anlatır.

Ek bilgi: gelişim dönemleri

Kaynaklar dönemleri yaklaşık olarak şöyle böler: doğum öncesi dönem, bebeklik (0–2 yaş), ilk çocukluk ya da okul öncesi (2–6), orta ve son çocukluk (6–12), ergenlik (yaklaşık 11–12'den 18–20'ye), yetişkinlik ve yaşlılık. Sınırlar kaynaktan kaynağa birkaç yıl değişir; sınavda dönemler çoğunlukla kuramcıların (Piaget, Erikson) adlandırmasıyla sorulur.

Akılda kalsın: Sıra herkeste aynı, hız herkese özel. Yön üç tanedir: baştan ayağa, içten dışa, genelden özele. Alanlar ayrı kutular değil, birbirine dişli çark gibi bağlıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu öğretmenin göz ardı ettiği gelişim ilkesi hangisidir?” kalıbı en sık olanıdır: bütün sınıfa aynı sürede aynı başarı beklenmesi bireysel farklılığı, kaba motor becerisi oturmamış çocuğa ince işler verilmesi içten dışa ilkesini göz ardı eder.

Tuzak“sıralılık” ile “bireysel farklılık”ı karıştırmaktır: sıra herkeste aynıdır, değişen hız ve zamanlamadır. Ayrıca gelişimin her dönemde eşit hızda olduğunu söyleyen öncül yanlıştır.

✎Boşluk doldurma ilkeyi adlandır

Bebeğin oturmadan önce başını dik tutabilmesi gelişim ilkesine örnektir. Çocuğun topu kolunu sallayarak atabildiği hâlde düğme iliklemekte zorlanması ilkesiyle açıklanır. Aynı sınıfta bazı öğrencilerin okumayı birkaç ay önce sökmesi ilkesini gösterir.

baştan ayağa · içten dışa · bireysel farklılık · genelden özele · süreklilik

?Soru çöz

Bir okul öncesi öğretmeni, dört yaşındaki çocukların günün büyük bölümünü noktalı satırlarda harf yazma çalışmasıyla geçirmesini istemektedir. Bu öğretmenin en çok göz ardı ettiği gelişim ilkesi hangisidir?

✓ A. Harf yazmak parmak kaslarının ince denetimini ister; parmaklar gövdeden en uzak kaslardır ve en son gelişir, bu içten dışa ilkesidir. B süreklilik ilkesi gelişimin kesintisizliğini anlatır, ince motor sınırını değil; C kalıtım-çevre etkileşimi genel bir ilkedir, bu vakanın özgül hatasını açıklamaz; D baştan ayağa ilke baş-gövde-bacak sırasıdır, el-parmak ayrımı içten dışadır.
KAVRAM · KALITIM VE ÇEVRE

Kalıtım ve çevre: gelişimi ikisi birlikte yazar

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Gelişimde kalıtım mı çevre mi daha etkilidir? Gelişim alanları nelerdir?

Kısa cevap: Gelişim kalıtım ile çevrenin etkileşiminin ürünüdür; kalıtım bir sınır ve olasılık çizer, çevre bu olasılığın ne kadarının gerçekleşeceğini belirler. Göz rengi gibi özellikler büyük ölçüde kalıtsal, dil ve değerler büyük ölçüde çevreseldir. Gelişim fiziksel-motor, bilişsel, dil, sosyal-duygusal, kişilik ve ahlak alanlarında incelenir ve bu alanlar birbirini etkiler.

Veli toplantısında bir baba, “Ben de matematiği hiç sevmezdim, oğlum bana çekmiş.” der; öğretmen gülümser, çünkü bu cümlenin yarısı kalıtım, yarısı evde konuşulanlarla ilgilidir.

Kalıtım, anne ve babadan genler yoluyla aktarılan özelliklerin bütünüdür. Bireyin taşıdığı genetik yapıya genotip, bu yapının çevreyle etkileşerek dışarıya yansıyan görünümüne fenotip denir. Çevre ise döllenmeden itibaren bireyi etkileyen her şeydir: anne karnındaki beslenme, ailenin ilgisi, okul, arkadaşlar, kültür, ekonomik koşullar.

Hangisi daha etkili?

Bu tartışma uzun yıllar “ya kalıtım ya çevre” diye yürüdü. Bugünkü yaygın kabul, ikisinin etkileşim içinde olduğudur. Kalıtım bir üst sınır ve yatkınlık çizer; çevre bu yatkınlığın ne kadarının ortaya çıkacağını belirler. Uzun boy kalıtsal yatkınlığı olan çocuk yetersiz beslenirse potansiyeline ulaşamaz. Bu soruyu yanıtlamak için araştırmacılar ikiz çalışmalarına (tek yumurta ikizlerinin aynı ve ayrı ortamlarda büyümesi) ve evlat edinme çalışmalarına (çocuğun biyolojik ve evlat edinen ailesine benzerliği) başvurur.

Kalıtımın ve çevrenin payı
Ağırlıklı kalıtsalEtkileşimin açıkça görüldüğüAğırlıklı çevresel
Göz rengi, kan grubu, cinsiyetBoy, zekâ, mizaç, yeteneklerKonuşulan dil, değerler, inançlar
Bazı kalıtsal hastalıklarKilo, bazı ruhsal yatkınlıklarAlışkanlıklar, meslek tercihleri, şive

Öğretmen için sonuç açıktır: “O zaten yeteneksiz” demek kalıtıma, “Ben her çocuğu her şeye dönüştürürüm” demek çevreye aşırı yük bindirmektir. Okul, değiştirilebilen çevrenin en büyük parçasıdır; zengin uyarıcılar, destekleyici ilişki ve uygun beklenti her çocuğun kendi sınırına yaklaşmasını sağlar.

Gelişim alanları

Gelişim genellikle altı alanda incelenir: fiziksel-motor (beden, kas, hareket), bilişsel (algı, dikkat, düşünme, problem çözme), dil, sosyal-duygusal (ilişki kurma, duyguları tanıma ve yönetme), kişilik ve ahlak. Bilişsel ve dil gelişimini Bilişsel gelişim sayfasında, kişilik ve ahlak gelişimini Kişilik ve ahlak gelişimi sayfasında göreceğiz. Alanlar ayrı ayrı anlatılsa da birbirine bağlıdır (bütünlük ilkesi): yürümeye başlayan bebeğin keşfettiği dünya genişler ve bilişsel gelişimi hızlanır.

Akılda kalsın: Kalıtım sınırı çizer, çevre o sınıra ne kadar yaklaşılacağını belirler. “Ya o ya bu” değil, etkileşim. İkiz ve evlat edinme çalışmaları, ikisinin payını ayırmak için yapılır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir özellik ya da vaka verilir; kalıtımın mı, çevrenin mi, etkileşimin mi öne çıktığı sorulur. Ya da bir öğretmenin “bu çocuk ailesine çekmiş, yapacak bir şey yok” tutumunun neyi göz ardı ettiği.

TuzakZekâ ya da boy gibi özellikleri tamamen kalıtsal saymaktır; bunlar kalıtımın sınırladığı ama çevrenin belirgin biçimde etkilediği özelliklerdir.

⇄Bilgi eşleştirme gelişim alanı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi gelişimde kalıtım ile çevrenin etkileşimine en uygun örnektir?

✓ D. Kalıtım uzun boy için bir yatkınlık çizmiş, beslenme koşulları (çevre) bu yatkınlığın gerçekleşmesini engellemiştir; ikisi birlikte sonucu belirlemiştir. A ve C ağırlıklı kalıtsal özelliklerdir, çevre etkisi görünmez; B konuşulan dil tamamen çevreyle öğrenilir, kalıtımın payı yoktur.
YÖNTEM · ARAŞTIRMA

Boylamsal ve kesitsel araştırma: gelişimi nasıl ölçeriz?

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Gelişim araştırmalarında boylamsal ve kesitsel yöntem nedir? Farkları ve sınırlılıkları nelerdir?

Kısa cevap: Boylamsal araştırmada aynı bireyler yıllarca izlenip tekrar tekrar ölçülür; bireysel değişim görülür ama süreç uzun, pahalıdır ve katılımcı kaybı yaşanır. Kesitsel araştırmada farklı yaş gruplarından bireyler aynı anda bir kez ölçülür; hızlı ve ucuzdur ama bireysel değişim izlenemez ve kuşak etkisi sonuçları karıştırabilir. Karma (ardışık) desen ikisini birleştirir.

Bir rehberlik öğretmeni, öğrencilerin sınav kaygısının yaşla nasıl değiştiğini merak ediyor: Ya aynı öğrencileri beşinciden sekizinci sınıfa kadar izleyecek, ya da bu hafta dört sınıf düzeyine aynı ölçeği uygulayacak.

Gelişim psikolojisinin temel sorusu “yaşla birlikte ne değişir?” sorusudur. Bu soruyu yanıtlamak için yaş farkını araştırmaya katmanın iki temel yolu vardır.

Boylamsal desende zaman ekseni araştırmanın içindedir; kesitselde yaş farkı farklı gruplardan gelir.Görsel: Sınav Defteri

Boylamsal araştırma

Boylamsal araştırmada aynı bireyler uzun bir süre izlenir ve belli aralıklarla yeniden ölçülür. En büyük gücü, bireysel gelişimi ve erken bir özelliğin sonraki yıllardaki etkisini görebilmesidir. Sınırlılıkları da buradan gelir: araştırma yıllar sürer, pahalıdır; katılımcılar taşınır ya da ayrılır (denek kaybı); aynı testi tekrar tekrar alan katılımcılar teste alışır.

Kesitsel araştırma

Kesitsel araştırmada farklı yaşlardaki gruplar aynı zaman diliminde bir kez ölçülür ve gruplar karşılaştırılır. Hızlı, ucuz ve pratiktir. Ama aynı kişiyi izlemediği için bireysel değişimi gösteremez; yalnız yaş grupları arasındaki ortalama farkı gösterir. Ayrıca gruplar farklı yıllarda doğduğu için farklı koşullarda büyümüştür: 14 yaşındakilerle 6 yaşındakiler arasındaki fark, yaştan değil, farklı bir okul sisteminde ya da teknolojik ortamda büyümüş olmaktan da kaynaklanabilir. Buna kuşak (kohort) etkisi denir.

İki yöntemin güçlü yanlarını birleştirmek için karma (ardışık) desen kullanılır: farklı yaş grupları aynı anda ölçülür ve birkaç yıl boyunca izlenir.

Ek bilgi: öteki araştırma yöntemleri

Gelişim araştırmalarında başka yöntemler de kullanılır. Örnek olay (vaka) çalışması tek bir bireyi derinlemesine inceler; Piaget'nin kendi çocuklarını gözlemesi buna örnektir. Gözlem doğal ortamda (teneffüste) ya da düzenlenmiş ortamda yapılabilir. Korelasyonel araştırma iki değişken arasındaki ilişkiyi gösterir ama neden-sonuç kurmaz; deneysel araştırma bir değişkeni kontrollü biçimde değiştirerek neden-sonuç ilişkisi arar.

Akılda kalsın: Boylamsal = aynı kişiler, uzun zaman. Kesitsel = farklı kişiler, tek zaman. Boylamsalın derdi zaman ve kayıp, kesitselin derdi kuşak etkisi ve bireyin görünmemesi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir araştırma deseni anlatılır, hangi yöntem olduğu ya da hangi sınırlılığı taşıdığı sorulur. “Aynı öğrenciler 1. sınıftan 8. sınıfa kadar her yıl ölçüldü” boylamsal; “2., 5. ve 8. sınıflara aynı gün ölçek uygulandı” kesitseldir.

TuzakKuşak etkisini boylamsal yönteme yazmaktır; kuşak etkisi en çok kesitsel araştırmanın sorunudur. Bir başka tuzak, kesitselin bireysel gelişimi gösterdiğini söyleyen öncüldür.

⇄Bilgi eşleştirme araştırma deseni

?Soru çöz

Bir araştırmacı, 2026'da 20, 40 ve 60 yaşındaki üç gruba dijital okuryazarlık testi uygulamış ve puanın yaşla düştüğü sonucuna varmıştır. Bu sonuca yöneltilebilecek en güçlü eleştiri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bu kesitsel bir araştırmadır; 60 yaşındakiler dijital teknolojiyle yetişkinlikte tanışmıştır, fark kuşak (kohort) etkisinden doğabilir. A katılımcı kaybı ve C test alışkanlığı boylamsal araştırmanın sorunlarıdır, burada ölçüm bir kez yapılmış; D tek bireyi inceleyen örnek olay çalışmasıdır, burada üç grup var.
DÖNEM · FİZİKSEL GELİŞİM

Fiziksel ve motor gelişim: refleksten kalem tutmaya

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Fiziksel ve motor gelişim nedir? Kaba motor ve ince motor beceriler nelerdir, ergenlikte bedende neler değişir?

Kısa cevap: Motor gelişim, kasların ve sinir sisteminin denetimiyle hareket becerilerinin kazanılmasıdır. Kaba motor beceriler büyük kasları (yürüme, koşma, sıçrama), ince motor beceriler küçük kasları ve el-göz koordinasyonunu (makas, yazı) kullanır ve daha geç gelişir. Büyüme ilk yıllarda ve ergenlikte hızlanır; ergenlik kızlarda erkeklerden ortalama iki yıl kadar önce başlar.

Birinci sınıfın ilk haftasında öğretmen, öğrencilerin teneffüste rahatça koştuğunu ama defterde bir satırı düz çizmekte zorlandığını fark eder.

Yeni doğanın refleksleri

Bebek bazı reflekslerle doğar: dudağına dokunulunca emmeye başlaması (emme), yanağına dokunulan tarafa başını çevirmesi (arama), avucuna konan parmağı sıkıca kavraması (yakalama), ani bir ses ya da düşme hissinde kollarını açıp kapaması (Moro) ve tabanı okşanınca parmaklarını yelpaze gibi açması (Babinski). Bu reflekslerin çoğu ilk aylarda kaybolur; yerlerini istemli hareketler alır. Beklenen sürede kaybolmamaları ise sinir sistemiyle ilgili bir uyarı işareti sayılır.

Kaba motor ve ince motor

Kaba motor beceriler büyük kas gruplarını kullanır: başı dik tutma, oturma, emekleme, yürüme, koşma, sıçrama, top atma. İnce motor beceriler küçük kasları ve el-göz koordinasyonunu gerektirir: parmak ucuyla tutma, boncuk dizme, makasla kesme, düğme ilikleme, yazı yazma. Gelişim ilkelerini hatırla: içten dışa ilke gereği kaba motor beceriler ince motordan önce gelişir. Okul öncesinde serbest oyun, hamur, kesme-yapıştırma etkinlikleri yazıya hazırlıktır; ilkokulda yazının yavaş ve yorucu olması çoğu zaman ince motor gelişimin sürmekte olduğunu gösterir.

Motor gelişimde sıra evrenseldir, zamanlama değişir. Bir bebek on ayında, bir başkası on beş ayında yürüyebilir; ikisi de normal sınırlar içindedir. Gelişimin hızını kalıtım belirler ama beslenme, hareket fırsatı ve uyarıcı ortam da etkiler.

Okul çağı ve ergenlik

İlkokul yıllarında büyüme yavaş ve düzenlidir; denge, hız ve koordinasyon gelişir, çocuklar kurallı oyunlara ve takım sporlarına yönelir. Ergenlikte ise boy ve kiloda hızlı bir artış (büyüme atılımı) ve cinsel olgunlaşma olur. Ergenlik kızlarda erkeklerden ortalama iki yıl kadar önce başladığı için ortaokulun ilk yıllarında kızlar çoğunlukla erkek akranlarından uzundur. Hızlı değişim, beden imajı kaygısını ve sakarlığı artırabilir; erken ya da geç olgunlaşmak öğrencinin akranları arasındaki yerini etkileyebilir. Öğretmen beden değişimiyle ilgili alay ve karşılaştırmaya izin vermemelidir.

Akılda kalsın: Kaba önce, ince sonra: önce koşar, sonra yazar. Refleksler doğuştan gelir ve çoğu ilk aylarda kaybolur. Büyüme iki kez hızlanır: ilk yıllar ve ergenlik; ergenlikte kızlar yaklaşık iki yıl öndedir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun yaptığı ya da yapamadığı hareket verilir; kaba motor mu ince motor mu olduğu, ya da hangi gelişim ilkesiyle açıklandığı sorulur. Ayrıca okul öncesi öğretmeninin yazıya hazırlık için hangi etkinliği seçmesi gerektiği.

TuzakTop atma gibi el kullanan ama büyük kas ağırlıklı bir hareketi ince motor saymaktır; belirleyici olan küçük kas denetimi ve el-göz koordinasyonudur.

↕Sıralama bebeklikte motor gelişim

  1. Bir yere tutunarak ayakta durur
  2. Desteksiz oturur
  3. Desteksiz yürür
  4. Yüzüstü yatarken başını kaldırıp tutar
  5. Emekler

?Soru çöz

Bir okul öncesi öğretmeni, ilkokula geçecek çocukların yazmaya hazırlanması için etkinlik seçmektedir. Aşağıdakilerden hangisi bu amaca en uygun etkinliktir?

✓ D. Boncuk yapıp dizmek parmak kaslarını ve el-göz koordinasyonunu, yani yazının gerektirdiği ince motor becerileri çalıştırır. A halat çekme büyük kol ve gövde kaslarını kullanan kaba motor etkinliktir; B dans ve C denge oyunu bütün bedenin hareketine ve dengeye dayanır, ikisi de kaba motordur.
KURAM · BRONFENBRENNER

Bronfenbrenner'in ekolojik kuramı: çocuğu saran iç içe halkalar

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bronfenbrenner'in ekolojik sistemler kuramı nedir? Mikrosistem, mezosistem, ekzosistem ve makrosistem neyi anlatır?

Kısa cevap: Bronfenbrenner'e göre çocuk iç içe geçmiş çevre sistemleri içinde gelişir. Mikrosistem aile, sınıf, akranlar gibi doğrudan içinde bulunduğu ortamlardır; mezosistem bu ortamlar arasındaki ilişkidir. Ekzosistem çocuğun içinde olmadığı ama etkilendiği ortamlar, makrosistem kültür, değerler ve yasalardır. Kronosistem zamanın ve yaşam olaylarının etkisini anlatır.

Annesi gece vardiyasına geçen Kerem'in ödevleri aksamaya başladığında, sınıf öğretmeni sorunun sınıfta değil, Kerem'in hiç görmediği bir fabrikada başladığını anlar.

Urie Bronfenbrenner, gelişimi yalnız çocuğun içindeki süreçlerle değil, çocuğu saran çevre sistemleriyle açıklar. Bu sistemler iç içe geçmiş halkalara benzer; en içteki halka çocuğa en yakın olanıdır. Kuram, çocuk ile çevresinin karşılıklı etkileştiğini vurgular: çevre çocuğu etkilediği gibi, çocuğun mizacı da anne babasının ve öğretmeninin ona davranışını etkiler.

Halkalar içeriden dışarıya doğru çocuktan uzaklaşır; kronosistem bütün halkaların zaman içinde değişmesidir.Görsel: Sınav Defteri

Beş sistem

  • Mikrosistem: Çocuğun doğrudan içinde bulunduğu ve yüz yüze etkileştiği ortamlar: aile, sınıf, öğretmen, arkadaşlar, mahalle.
  • Mezosistem: Mikrosistemler arasındaki ilişkiler. Velinin öğretmenle düzenli görüşmesi, evde ve okulda tutarlı kurallar uygulanması güçlü bir mezosistemdir.
  • Ekzosistem: Çocuğun içinde yer almadığı ama dolaylı olarak etkilendiği ortamlar: anne babanın iş yeri ve çalışma saatleri, belediyenin park ya da kütüphane kararları, okul yönetiminin aldığı kararlar.
  • Makrosistem: Bütün sistemleri saran kültür, değerler, inançlar, yasalar, ekonomik ve siyasi düzen. Bir ülkenin zorunlu eğitim süresi ya da toplumun kız çocuklarının okumasına bakışı makrosistemdir.
  • Kronosistem: Zaman boyutu: çocuğun yaşamındaki geçişler (kardeş doğması, taşınma, boşanma) ve tarihî koşullar (salgın döneminde uzaktan eğitim).

Kuramın öğretmene söylediği şudur: sınıfta görülen bir davranış sorununun kaynağı çoğu zaman sınıfın dışındadır. Bu yüzden ev-okul işbirliği (mezosistemi güçlendirmek) gelişimi destekleyen en etkili yollardan biridir.

Akılda kalsın: İçeriden dışarıya: mikro (içindeyim) → mezo (ortamlarım konuşuyor) → ekzo (içinde değilim ama etkileniyorum) → makro (kültür ve yasa), hepsini kesen krono (zaman). Ekzoyu ayırmanın yolu: “Çocuk o ortama hiç giriyor mu?” Girmiyorsa ekzo.
Sınavda

Nasıl sorulurBir durum anlatılır, hangi sistemin etkisi olduğu sorulur: “annenin iş yerinde mesai saatlerinin değişmesi” ekzosistem, “öğretmenin veliyle sürekli iletişim kurması” mezosistemdir.

TuzakMezosistemi ayrı bir mekân sanmaktır; mezosistem bir ortam değil, iki mikrosistem arasındaki ilişkidir. İkinci tuzak, okul yönetiminin ya da Bakanlığın kararlarını mikrosisteme yazmaktır: çocuk o toplantıda yoksa karar onu ekzosistemden etkiler.

⇄Bilgi eşleştirme hangi sistem?

?Soru çöz

Belediye, bir mahalledeki tek halk kütüphanesini kapatmış; bu mahallede yaşayan öğrencilerin kitap okuma alışkanlığı sonraki yıllarda belirgin biçimde azalmıştır. Bronfenbrenner'e göre öğrencileri etkileyen bu karar hangi sistemde yer alır?

✓ C. Kararı alan belediye meclisinde öğrenciler yer almaz ama karar onları dolaylı olarak etkilemiştir; bu ekzosistemdir. A mikrosistem öğrencinin doğrudan içinde olduğu aile, sınıf gibi ortamlardır; B mezosistem iki mikrosistem arasındaki ilişkidir, ortada böyle bir bağ yok; D kronosistem zamanın ve yaşam geçişlerinin etkisidir, burada bir yerel karar söz konusu.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kanun'un 58. maddesi bu okulların MEB izni olmadan açılamayacağını açıkça söyler. B yanlıştır, m.16'ya göre veliler hiçbir surette bağışa zorlanamaz; C yanlıştır, m.58'e göre diğer bakanlıkların okulları da MEB'in gözetim ve denetimine tabidir; D yanlıştır, m.50/A'ya göre izin aralıksız iki aydır, kalan tatilde meslekle ilgili çalışmalara katılmak zorunludur.Kaynak: Eğitim mevzuatı · 1739: öğretmen, okul ve MEB hükümleri

?Soru 2

Millî Eğitim Şûrası ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Şûra Bakanlığın en yüksek danışma kuruludur; kararları tavsiye niteliğindedir. A ders kitaplarını inceleyip karara bağlayan Talim ve Terbiye Kuruludur; B Şûra karar organı olmadığı için kararları kendiliğinden bağlayıcı değildir; C il düzeyindeki yönetim birimi il millî eğitim müdürlüğüdür.Kaynak: Türk millî eğitim sistemi · MEB teşkilatı, Talim ve Terbiye Kurulu, Şûra

?Soru 3

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne göre okul temelli planlama ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Ortak Metin okul temelli planlamayı zümre öğretmenler kurulunun kararlaştırdığı araştırma-gözlem, sosyal etkinlik, proje, yerel çalışma ve okuma etkinliklerine ayrılan süre olarak tanımlar. B öğrenme çıktılarını okul değiştirmez, esneklik ünite süresi içindedir; C telafi eğitimiyle ilgisi yok, süre ders yılı içinde planlanır; D yalnız başarısız öğrenciye değil, bütün sınıfa yöneliktir; desteğe ihtiyacı olana uyarlama farklılaştırmanın destekleme boyutudur.Kaynak: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli · Farklılaştırma, okul temelli planlama

?Soru 4

Anayasa'nın 42. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Anayasa ilköğretimin yalnız “Devlet okullarında” parasız olduğunu söyler; özel okullar ücret alabilir. A, C ve D 42. maddenin metninde aynen yer alan hükümlerdir: Devlet gözetim ve denetimi, Anayasaya sadakat borcu ve özel eğitime ihtiyacı olanlar için tedbir.Kaynak: Eğitim mevzuatı · Anayasa'da eğitim hakkı (m.42)

?Soru 5

Eğitim hakkını düzenleyen uluslararası insan hakları belgelerinin ortak noktası aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Beyanname ve Çocuk Hakları Sözleşmesi ilköğretimin zorunlu ve parasız olmasını açıkça ister; bu, eğitim hakkının ortak çekirdeğidir. A yükseköğretim zorunlu değildir, yeteneğe göre herkese eşit açıktır; B belgeler özel okulları yasaklamaz, ana babanın tercih hakkını tanır; C eğitim dilini belgeler belirlemez, devletler kendi mevzuatıyla düzenler.Kaynak: Eğitim mevzuatı · İnsan hakları hukukunda eğitim hakkı

?Soru 6

Bakanlık yeni bir öğretim programını önce seçilen pilot okullarda denetmiş, öğretmen ve öğrenci görüşleriyle başarı verilerini araştırmacılara inceletmiş ve programı bu bulgulara göre yeniden düzenlemiştir. Bu uygulama Türk millî eğitiminin hangi temel ilkesine en uygundur?

✓ C. Programın bilimsel araştırma ve değerlendirmeye dayanarak geliştirilmesi bilimsellik ilkesidir (m.13). A planlılık eğitimin kalkınma ve insan gücü ihtiyacına göre önceden planlanmasıdır, araştırmayla düzeltme değildir; B süreklilik eğitimin hayat boyu sürmesidir; D her yerde eğitim eğitimin okul dışındaki mekânlara yayılmasıdır.Kaynak: Türk millî eğitim sistemi · Temel ilkeler II: değer ve yönetim

?Soru 7

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ndeki öğrenme çıktılarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Ortak Metin'e göre kavramsal beceriden öğrenme çıktısı üretilirken modelde tanımlı süreç bileşenleri kullanılır; yeni bileşen eklenmez, bileşen çıkarılmaz. A, B ve C doğrudur: çıktı bilgi kümesi ile becerinin birleşimidir, gözlenebilir-ölçülebilir yazılır ve hem süreci hem ölçmeyi yönlendirir.Kaynak: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli · Öğrenme çıktıları ve program tasarımı

?Soru 8

Bir öğretmen “oran” konusuna başlamadan önce öğrencilerine, ailelerinin çay demlerken su ve çay miktarını nasıl ayarladığını sormuş; öğrencilerin bu deneyimlerini yeni kavramla ilişkilendirerek derse girmiştir. Öğretmenin bu uygulaması TYMM'deki öğrenme-öğretme yaşantılarının hangi bileşenine örnektir?

✓ C. Öğrencinin mevcut deneyimi ile edineceği yeni kavram arasında bağ kurmak köprü kurmadır. A temel kabuller programda yazılı varsayılan ön öğrenmelerdir, öğretmenin bir etkinliği değildir; B farklılaştırma öğretimi öğrencilerin ilgi ve hazırbulunuşluğuna göre uyarlamaktır; D öğretmen yansıtmaları öğretmenin kendi uygulamasını ve programı değerlendirmesidir.Kaynak: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli · Öğrenme kanıtları ve öğrenme yaşantıları

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi 1739 sayılı Kanun'da sayılan Türk millî eğitiminin genel amaçları arasında yer almaz?

✓ D. İlköğretime hazırlamak yalnız okul öncesi eğitimin özel amacıdır (m.20); bütün fertleri kapsayan genel amaçlar arasında değildir. A ve C 2. sıradaki kişilik amacının ifadeleridir; B 3. sıradaki meslek amacıdır.Kaynak: Türk millî eğitim sistemi · Genel amaçlar ve özel amaçlar

?Soru 10

7528 sayılı Kanun'a göre bir öğretmen adayının aşağıdaki davranışlarından hangisi kınama cezasını gerektirir?

✓ A. Çalışmalara geç gelmeyi veya erken ayrılmayı alışkanlık hâline getirmek m.12'de kınama gerektiren fiiller arasındadır. B ve D ödeme kesintisi gerektirir; bunlar kınamadan bir derece ağırdır; C mazeretsiz toplam altı gün devamsızlık en ağır ceza olan Akademiden çıkarmayı gerektirir.Kaynak: Eğitim mevzuatı · 7528: aday disiplini ve kariyer
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →