Bilişsel ve sosyal öğrenme: Bandura, bilgi işleme, yapılandırmacılık ve güdülenme

Öğrenmeyi zihinsel süreçlerle açıklayan kuramları; gözlem yoluyla öğrenmeyi, belleğin işleyişini, unutmanın nedenlerini ve öğrenciyi neyin güdülediğini örneklerle öğren.

7 durakAGS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAM · BANDURA

Bandura: gözlem yoluyla öğrenme ve karşılıklı belirleyicilik

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bandura'nın sosyal bilişsel kuramı nedir? Karşılıklı belirleyicilik, model alma süreçleri ve dolaylı pekiştirme ne demektir?

Kısa cevap: Bandura'ya göre insan başkalarını gözleyerek, davranışı kendisi yapmadan ve pekiştireç almadan öğrenebilir. Model almanın dört süreci dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme ve güdülenmedir. Modelin ödüllendirildiğini görmek dolaylı pekiştirmedir. Karşılıklı belirleyicilik ise kişi, davranış ve çevrenin birbirini sürekli ve karşılıklı olarak etkilediğini anlatır.

Yeni gelen öğretmen ilk derste sınıfın en sevilen öğrencisi Arda'yı düzenli defteri için herkesin önünde takdir eder; ertesi hafta yarım düzine defter birden düzene girer.

Albert Bandura, davranışçıların “öğrenmek için davranışı yapmak ve pekiştirilmek gerekir” varsayımına itiraz etti. Ünlü deneyinde çocuklar, bir yetişkinin şişme bir bebeğe vurduğu filmi izledi; sonra aynı odada bırakıldıklarında birçoğu bebeğe benzer biçimde saldırdı. Kimse onları ödüllendirmemişti. Bandura'ya göre öğrenmenin büyük kısmı gözlem yoluyla gerçekleşir. Kuramına önce sosyal öğrenme, sonra zihinsel süreçleri vurgulamak için sosyal bilişsel kuram adı verdi.

Model alma süreçleri

  • Dikkat: Gözlemci modele dikkat etmelidir. Saygın, çekici, gözlemciye benzeyen ve davranışı ödüllendirilen modeller daha çok dikkat çeker.
  • Hatırda tutma: Gözlenen davranış sözel ya da imgesel olarak belleğe kaydedilmelidir.
  • Davranışa dönüştürme: Gözlemci davranışı yapabilecek fiziksel ve bilişsel yeterlikte olmalıdır. Usta bir kemancıyı izlemek tek başına keman çaldırmaz.
  • Güdülenme: Davranışı sergilemek için bir neden olmalıdır; doğrudan, dolaylı ya da öz pekiştirme beklentisi.

Dolaylı pekiştirme ve öğrenme-performans ayrımı

Başkasının aldığı ödülü görüp davranışı yapma isteğinin artmasına dolaylı pekiştirme, başkasının cezalandırıldığını görüp davranıştan kaçınmaya dolaylı ceza denir. Arda'nın takdir edilmesi, sınıfın geri kalanı için dolaylı pekiştirmedir. Bandura öğrenme ile performansı da ayırır: çocuk bir davranışı öğrenmiş olabilir ama uygun ortam ya da güdü olmadıkça sergilemez. Cezalandırılan modeli izleyen çocuklar saldırgan davranışı daha az sergilemişti; ama kendilerine ödül vaat edilince aynı davranışı yapabildiler.

Karşılıklı belirleyicilik

Davranışçılar çevrenin davranışı belirlediğini söylerken Bandura üç öğenin karşılıklı etkileştiğini savunur: kişisel etkenler (inanç, beklenti, duygu), davranış ve çevre. Matematikte başarabileceğine inanan öğrenci (kişi) daha çok soru çözer (davranış), öğretmen ona daha zor sorular verir (çevre), bu da inancını güçlendirir.

Ek bilgi: model almanın etkileri

Model alma yalnız yeni davranış öğretmez. Daha önce bilinen ama yapılmayan bir davranışın ketlenmesini çözebilir (modelin yasak bir davranışı cezasız yaptığını görmek) ya da ketleyebilir (cezalandırıldığını görmek). Bilinen bir davranışın yapılmasını kolaylaştırabilir (bir kişi el kaldırınca ötekilerin de kaldırması) ve modelin duygusunu gözlemciye geçirebilir.

Akılda kalsın: Model alma dört basamak: Dikkat → Hatırda tutma → Davranışa dönüştürme → Güdülenme. Ödülü başkası aldıysa dolaylı pekiştirme. Bandura'da öğrenmek ile yapmak ayrıdır; çevre tek belirleyici değil, kişi-davranış-çevre üçgeni vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin gözlediği davranışı yapamadığı ya da yapmadığı vaka verilir; hangi model alma sürecinin eksik olduğu sorulur.

Tuzak“davranışa dönüştürme” ile “güdülenme”yi karıştırmaktır: öğrenci yapabilecek durumda değilse dönüştürme, yapabildiği hâlde istemiyorsa güdülenme eksiktir. İkinci tuzak, dolaylı pekiştirmeyi davranışçı pekiştirmeyle aynı saymaktır; dolaylıda ödülü gözlemci değil model alır.

↕Sıralama model alma süreçleri

  1. Elif, gördüğü hareketi önce yavaşça kendi elleriyle deniyor ve yapabildiğini fark ediyor.
  2. Elif, beden eğitimi öğretmeninin topu nasıl sürdüğünü dikkatle izliyor.
  3. Takıma seçilmek için Elif hareketi maçta kullanıyor.
  4. Elif, hareketin adımlarını “sağ, sol, dön” diye kendi kendine tekrarlayıp aklında tutuyor.

?Soru çöz

Bir öğretmen, sınıf panosunu düzenli tutan öğrencisini sınıfın önünde takdir etmiş; sonraki günlerde başka öğrencilerin de panoya özen gösterdiği görülmüştür. Öğrencilerin davranışındaki bu değişim aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ A. Öğrenciler ödülü kendileri almadan, arkadaşlarının takdir edildiğini görerek davranışa yönelmiştir; bu dolaylı pekiştirmedir. B olumsuz pekiştirmede kişinin kendisinden hoşa gitmeyen bir durum kalkar; C gizil öğrenme ödül olmadan öğrenilip ödül gelince sergilenen davranıştır, burada model var; D üst düzey koşullanma iki uyarıcının eşleşmesiyle istemsiz tepki doğurur.
KURAM · BANDURA

Öz yeterlik ve öz düzenleme: “yapabilirim” inancı ve kendini yönetmek

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Öz yeterlik nedir, kaynakları nelerdir? Öz düzenleme hangi aşamalardan oluşur?

Kısa cevap: Öz yeterlik, kişinin belirli bir görevi başarıyla yapabileceğine ilişkin inancıdır. Dört kaynağı vardır: doğrudan başarı yaşantıları (en güçlüsü), dolaylı yaşantılar (benzer birinin başardığını görmek), sözel ikna ve fizyolojik-duygusal durum. Öz düzenleme ise öğrencinin hedef koyup kendi öğrenmesini gözlemesi, değerlendirmesi ve pekiştirmesidir.

Aynı fizik sorusuna bakan iki öğrenciden biri “Bunu çözerim, biraz zaman ister.” der, öteki “Ben fizikte zaten kötüyüm.” deyip sayfayı çevirir; aradaki fark çoğu zaman bilgi değil, inançtır.

Öz yeterlik, kişinin belirli bir işi yapabileceğine ilişkin inancıdır. Genel bir özgüven değil, göreve özgü bir yargıdır: bir öğrenci basketbolda yüksek, şiir yazmada düşük öz yeterliğe sahip olabilir. Öz yeterliği yüksek öğrenci daha zor hedefler seçer, güçlükte daha uzun süre direnir, başarısızlığı çaba eksikliğine bağlar ve kaygıyla daha iyi baş eder.

Öz yeterliğin dört kaynağı
KaynakNe demek?Öğretmen ne yapabilir?
Doğrudan (başarı) yaşantılarıKişinin kendi geçmiş başarıları; en güçlü kaynakBaşarılabilir, adım adım zorlaşan görevler vermek
Dolaylı yaşantılarKendine benzeyen birinin başardığını görmekAkran modeller göstermek: “Geçen yıl senin gibi zorlanan Ali bunu başardı.”
Sözel iknaGüvenilir birinin “yapabilirsin” demesiSomut ve gerçekçi cesaretlendirme; boş övgü değil
Fizyolojik ve duygusal durumKalp çarpıntısı, yorgunluk, ruh hâlinin yorumlanmasıKaygıyı azaltmak, sınav öncesi rahatlama

Öz düzenleme

Bandura'ya göre insan yalnız çevrenin denetimiyle değil, kendi koyduğu ölçütlerle de davranışını yönetir. Öz düzenleme, öğrencinin kendi öğrenmesini planlaması, izlemesi ve değerlendirmesidir. Dört öğesi vardır: hedef belirleme (“Bu hafta 40 paragraf sorusu”), öz gözlem (çözdüğünü ve yanlışını kaydetmek), öz değerlendirme (hedefle karşılaştırmak) ve öz pekiştirme (hedefe ulaşınca kendini ödüllendirmek). Barry Zimmerman bu süreci üç evrede anlatır: ön düşünme (plan ve hedef), performans (uygulama ve izleme), öz yansıtma (sonucu değerlendirip planı düzeltme).

Öz düzenleme becerisi yüksek öğrenci, öğretmen yokken de öğrenebilir. Bu yüzden öğretmenin amacı dış denetimi zamanla azaltıp öğrenciye kendi hedefini koymayı ve izlemeyi öğretmektir.

Akılda kalsın: Öz yeterliğin kaynakları en güçlüden: kendi başarım → benzerimin başarısı → “yapabilirsin” sözü → bedenim ne diyor? Öz düzenleme: hedef koy, kendini izle, değerlendir, ödüllendir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğretmenin bir öğrencinin “yapabilirim” inancını artırmak için yaptığı uygulama verilir, hangi öz yeterlik kaynağını kullandığı sorulur.

TuzakDolaylı yaşantı ile sözel iknayı karıştırmaktır: başarılı bir akranın gösterilmesi dolaylı yaşantı, “sen de yaparsın” denmesi sözel iknadır. İkinci tuzak, öz yeterliği benlik saygısıyla aynı saymaktır; öz yeterlik göreve özgüdür.

⇄Bilgi eşleştirme öz yeterlik kaynağı

?Soru çöz

Bir öğrenci, deneme sınavlarından önce her ders için hedef net belirlemekte, sınavdan sonra yanlışlarını konu konu bir tabloya işlemekte, hedefini tutturduğu haftalarda kendine sevdiği bir diziyi izleme izni vermektedir. Bu öğrencinin davranışları en çok hangi kavramla açıklanır?

✓ C. Öğrenci hedef belirliyor, kendini gözlüyor, değerlendiriyor ve kendini pekiştiriyor; bunlar öz düzenlemenin öğeleridir. A dolaylı pekiştirmede başkasının ödüllendirildiği gözlenir; B gizil öğrenme ödül gelince ortaya çıkan önceden öğrenilmiş davranıştır; D karşılıklı belirleyicilik kişi, davranış ve çevrenin etkileşimini anlatan genel ilkedir, bu vakanın tam adı değildir.
KURAM · BİLİŞSEL

Gestalt ve Tolman: bütünü görmek ve gizil öğrenme

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Gestalt kuramı ve kavrayış yoluyla öğrenme nedir? Tolman'ın gizil öğrenme ve bilişsel harita kavramları ne anlatır?

Kısa cevap: Gestalt kuramına göre bütün, parçaların toplamından fazladır; algı ve öğrenme parçaları değil, aralarındaki ilişkiyi görmekle olur. Köhler'in kavrayış yoluyla öğrenmesinde çözüm ani bir “aha” ile gelir. Tolman'a göre öğrenme pekiştireç olmadan da gerçekleşir (gizil öğrenme) ve organizma çevresinin zihinsel bir haritasını (bilişsel harita) çıkarır.

Tatilden sonra ilk derste öğretmen tahtaya birkaç kesik çizgi çizer; sınıfın tamamı “daire” der. Kimse çizginin kesik olduğunu söylemez.

Gestalt: bütün ve ilişki

Almanca “biçim, bütün” anlamına gelen Gestalt kuramı, davranışçıların öğrenmeyi küçük uyarıcı-tepki parçalarına bölmesine karşı çıkar. Wertheimer, Köhler ve Koffka'ya göre zihin dünyayı parçalar hâlinde değil, anlamlı bütünler olarak algılar ve bütün, parçaların toplamından fazladır. Kesik çizgileri daire görmemiz, eksik olanı zihnimizin tamamlamasıdır. Algıda yakınlık (birbirine yakın öğeler grup gibi görünür), benzerlik (benzer öğeler birlikte görülür), tamamlama (eksik şekil tamamlanır), süreklilik ve şekil-zemin ilkeleri öğretim materyali tasarımında da kullanılır: ilgili bilgileri yan yana ve aynı renkte vermek, öğrencinin onları bir bütün olarak algılamasını sağlar.

Kavrayış (içgörü)

Köhler'in şempanzeleri, uzanamadıkları muza ulaşmak için bir süre boşuna uğraştıktan sonra durup ortama baktı; sonra birden sopaları birleştirip ya da kutuları üst üste koyup muzu aldı. Çözüm deneme-yanılmayla adım adım değil, problemin öğeleri arasındaki ilişkinin birden görülmesiyle geldi. Buna kavrayış denir. Kavrayışla bulunan çözüm uzun süre unutulmaz ve benzer problemlere kolayca aktarılır. Öğretmen, ezber yerine öğrencinin ilişkiyi kendisi görmesini sağlayan problemler kurarak kavrayışı destekler.

Tolman: gizil öğrenme ve bilişsel harita

Edward Tolman, fareleri bir labirentte üç gruba ayırdı. Her gün ödül alan grup yolu hızla öğrendi; hiç ödül almayan grup rastgele dolaştı. Üçüncü grup ilk günlerde ödülsüz dolaştı; ödül verilmeye başlanınca bu grup hemen, neredeyse ilk gruptan iyi performans gösterdi. Fareler ödülsüz dolaşırken de labirenti öğrenmişti; öğrenme yalnız ödül gelince görünür hâle gelmişti. Buna gizil öğrenme denir. Tolman'a göre fareler labirentin zihinsel bir haritasını, yani bilişsel haritasını çıkarmıştı. Okulun bütün koridorlarını ilk hafta dolaşan bir öğrencinin, yangın tatbikatında en kısa çıkışı hemen bulması da bilişsel haritadır.

Sık karıştırılan üç öğrenme
Deneme-yanılma (Thorndike)Kavrayış (Köhler)Gizil öğrenme (Tolman)
Çözüm nasıl gelir?Rastgele denemelerle, kademeliBirden, ilişkiyi görerekÖğrenme sessizce olur, ödül gelince görünür
PekiştireçGerekli (etki yasası)Gerekli değilÖğrenme için gerekli değil, performans için gerekli
İpucu sözcük“defalarca denedi”“birden aklına geldi”“hiç ödül almadan öğrenmişti”
Akılda kalsın: Gestalt = bütün ve ilişki; Köhler = ani çözüm; Tolman = gizli öğrenme, zihinde harita. Tolman da Bandura gibi öğrenmeyi performanstan ayırır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrenme yaşantısı verilir; kavrayış, gizil öğrenme ya da deneme-yanılma olduğu sorulur.

TuzakGizil öğrenmeyi kavrayışla karıştırmaktır: kavrayışta çözüm o anda bulunur; gizil öğrenmede bilgi önceden, fark edilmeden edinilmiştir ve ödül ya da ihtiyaç doğunca kullanılır. İkinci tuzak, Tolman'ı saf davranışçı saymaktır; deneyleri hayvanlarla olsa da öğrenmeyi zihinsel haritayla açıklar.

⇄Bilgi eşleştirme bilişsel kavramlar

?Soru çöz

Bir öğretmen, ödül ya da not vermeden öğrencilerine okul bahçesindeki ağaçları tanıtan bir gezi yapmıştır. Aylar sonra biyoloji projesinde yaprak örneği toplamaları gerekince öğrenciler hangi ağacın nerede olduğunu hemen bulmuştur. Bu durum en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ B. Öğrenciler pekiştireç almadan öğrenmiş, bilgi ancak ihtiyaç doğunca performansa dönüşmüştür; bu gizil öğrenmedir. A kavrayışta çözüm problem anında ilişkiyi birden görerek bulunur; C dolaylı pekiştirmede başkasının ödüllendirildiği gözlenir; D deneme-yanılmada çözüm rastgele denemelerle kademeli bulunurdu, burada öğrenciler hemen buldu.
MODEL · BİLGİ İŞLEME

Bilgi işleme modeli: duyusal kayıttan uzun süreli belleğe

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bilgi işleme modeli nedir? Duyusal kayıt, kısa süreli bellek ve uzun süreli bellek nasıl çalışır?

Kısa cevap: Bilgi işleme modeli belleği üç depoyla açıklar. Duyusal kayıt gelen bütün uyarıcıları çok kısa süre tutar; dikkat edilen bilgi kısa süreli belleğe geçer. Kısa süreli bellek sınırlı kapasitelidir ve bilgi provayla tutulur. Bilgi anlamlandırılıp kodlanınca sınırsız kapasiteli uzun süreli belleğe aktarılır; gerektiğinde geri getirilir.

Öğretmen bir anons sırasında bir telefon numarası söyler; öğrenciler numarayı tekrar ederek bir dakika tutar, ama ertesi gün hiçbiri hatırlamaz. Okul numaralarını ise yıllar sonra bile hatırlarlar.

Bilgi işleme modeli zihni bir bilgisayara benzetir: bilgi alınır, işlenir, saklanır ve gerektiğinde geri getirilir. Model, bilginin geçtiği üç depoyu ve aralarındaki süreçleri tanımlar. YKS psikoloji serisinin bellek anlatımında da geçen bu model, eğitim bilimlerinde öğretmenin ne yapması gerektiği sorusuyla birlikte sorulur.

Bilgi dikkatle kısa süreli belleğe, anlamlandırmayla uzun süreli belleğe geçer.Görsel: Sınav Defteri

Duyusal kayıt ve dikkat

Duyusal kayıt, duyu organlarına gelen bütün uyarıcıları işlenmemiş biçimde çok kısa bir süre (görselde saniyenin bir kesri, işitselde birkaç saniye) tutar. Kapasitesi geniştir ama bilgi hemen kaybolur. Bir sonraki depoya ancak dikkat edilen bilgi geçer. Algı, dikkat edilen bilgiye ön bilgiler ışığında anlam verilmesidir. Öğretmen, dersin başında ilginç bir soru, renk, ses değişikliği ya da beklenmedik bir gösteriyle seçici dikkati yönlendirir.

Kısa süreli bellek

Kısa süreli bellek (KSB) bilinçli olarak üzerinde çalıştığımız bilgidir; bu yüzden çalışan bellek diye de anılır. Kapasitesi sınırlıdır: Miller'a göre yaklaşık 7 ± 2 birim. Bilgi tekrar edilmezse yaklaşık 15–30 saniyede kaybolur. Kapasite gruplama ile artırılabilir: 05321234567 yerine 0532 123 45 67 hatırlanır. Bilgiyi KSB'de tutmak için yapılan basit tekrara sürdürme provası denir; telefon numarasını aklında tutmak böyledir ama kalıcı öğrenme sağlamaz.

Uzun süreli bellek

Uzun süreli bellek (USB) kapasitesi sınırsız sayılan kalıcı depodur. Bilgi oraya, yeni bilgiyi önceki bilgilerle ilişkilendiren ayrıntılandırma provası (anlamlandırma) ve kodlama ile aktarılır. USB'deki bilgi türleri:

  • Anısal (olaysal) bellek: kişisel yaşantılar, zaman ve yerle birlikte (“mezuniyet günüm”).
  • Anlamsal bellek: genel bilgi, kavramlar, olgular (“Ankara başkenttir”).
  • İşlemsel bellek: nasıl yapıldığı bilinen beceriler (bisiklet sürmek, klavyede yazmak); çoğunlukla örtüktür, sözle anlatılması zordur.

Anısal ve anlamsal bellek bilinçli olarak hatırlanabildiği için açık (bildirimsel) bellek, işlemsel bellek ise örtük bellek içinde sınıflanır.

Akılda kalsın: Dikkat kapıyı açar (duyusaldan KSB'ye), anlamlandırma kasaya koyar (KSB'den USB'ye), geri getirme kasadan çıkarır. Sürdürme provası tutar ama yerleştirmez; ayrıntılandırma provası yerleştirir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğretmenin bir uygulaması verilir; bilgi işlemenin hangi aşamasını desteklediği sorulur: dersin başında ilgi çekme dikkat, konuyu küçük parçalara bölme KSB'nin sınırlı kapasitesi, yeni konuyu öncekiyle ilişkilendirme USB'ye kodlamadır.

TuzakSürdürme provasını kalıcı öğrenme yolu sanmaktır. İkinci tuzak, işlemsel belleği anlamsal bellekle karıştırmaktır: “nasıl yapılır” işlemsel, “ne olduğu” anlamsaldır.

↕Sıralama bir bilginin yolculuğu

  1. Öğrenci yeni kavramı geçen hafta öğrendiği bir örnekle ilişkilendirir.
  2. Öğretmenin söylediği bütün sözcükler kulağa ulaşır.
  3. Bir ay sonra sınavda kavramı hatırlayıp kullanır.
  4. Öğrenci “Bu önemli” diyerek tanıma dikkat eder ve üzerinde düşünür.

?Soru çöz

Bir öğretmen, yeni bir konuya başlarken kavramları yedi-sekiz maddelik kısa bölümlere ayırmakta, her bölümden sonra kısa bir ara verip özet yaptırmaktadır. Öğretmen bu uygulamayla en çok bilgi işlemenin hangi özelliğini dikkate almıştır?

✓ D. Bilgiyi küçük parçalara bölmek ve işlemeye zaman tanımak, aynı anda az sayıda birimi tutabilen kısa süreli belleği aşırı yüklememek içindir. A duyusal kayıt geniştir ama uygulamanın amacı onu değil, işlenen bilgiyi düzenlemek; B USB'nin sınırsızlığı parçalamayı gerektirmez; C işlemsel bellek becerilerle ilgilidir, kavram öğretimiyle değil.
KAVRAM · UNUTMA VE ÜST BİLİŞ

Unutma, bellek stratejileri ve üst biliş

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Unutma neden olur? Geriye ve ileriye ket vurma nedir? Üst biliş ve bellek stratejileri nelerdir?

Kısa cevap: Unutma; kullanılmayan bilginin izinin zayıflaması (bozulma), öğrenmelerin birbirini engellemesi (ket vurma) ya da uygun ipucu olmadığı için geri getirilememesiyle açıklanır. Geriye ket vurmada yeni öğrenme eskiyi, ileriye ket vurmada eski öğrenme yeniyi engeller. Üst biliş, kişinin kendi öğrenmesini bilmesi, planlaması, izlemesi ve değerlendirmesidir.

Yeni telefon şifresini öğrenen öğretmen eskisini hatırlayamaz; okulun yeni Wi-Fi şifresini yazarken ise elleri eski şifreyi yazar.

Unutma neden olur?

  • Bozulma (kullanmama): Kullanılmayan bilginin izi zamanla zayıflar. Yaz tatilinde hiç kullanılmayan formüllerin unutulması.
  • Ket vurma (bozucu etki): Öğrenmeler birbirinin hatırlanmasını engeller. Benzer bilgiler arasında daha güçlüdür.
  • İpucu bağımlı unutma (geri getirme başarısızlığı): Bilgi bellekte vardır ama ona ulaşmayı sağlayacak ipucu yoktur. “Dilimin ucunda” deneyimi; sınavdaki bir anahtar sözcüğün bütün konuyu hatırlatması.
  • Güdülenmiş unutma: Kaygı veren anıların bilinç dışına itilmesi (bastırma).
İki ket vurma
Geriye ket vurmaİleriye ket vurma
Kim kimi engelliyor?Yeni öğrenilen, eskinin hatırlanmasınıEski öğrenilen, yeninin hatırlanmasını
Okun yönüYeniden geriye, eskiye doğruEskiden ileriye, yeniye doğru
ÖrnekAlmanca öğrenmeye başlayınca daha önce öğrenilen İngilizce sözcüklerin karışmasıYeni öğrenilen Almanca sözcüklerin yerine İngilizce karşılıklarının aklına gelmesi

Benzer konuları art arda çalışmak ket vurmayı artırır; bu yüzden birbirine benzeyen iki ders arasına farklı bir etkinlik koymak ve yeni bilgiyi eskisiyle karşılaştırarak öğretmek yararlıdır. Bir listede ilk ve son öğelerin daha iyi, ortadakilerin daha kötü hatırlanmasına dizi konum etkisi denir; ders özetlerinin hem başta hem sonda yapılması bu yüzden etkilidir.

Bellek stratejileri

Anlamlandırma (yeni bilgiyi örnekle ve ön bilgiyle ilişkilendirme), örgütleme (şema, tablo, kavram haritası), zihinde canlandırma (imgeleme), ilk harf ve akrostiş (ilk harflerden sözcük ya da cümle kurma), yer yöntemi (öğeleri tanıdık bir mekânın noktalarına yerleştirme), anahtar sözcük yöntemi (yabancı sözcüğü ses benzerliği olan tanıdık bir sözcük ve imgeyle eşleme) ve aralıklı tekrar başlıca stratejilerdir. Kitabı kapatıp hatırlamaya çalışmak (kendini sınama) da güçlü bir pekiştirme yoludur.

Üst biliş

Üst biliş, “bilmeyi bilmek”tir: kişinin kendi düşünme ve öğrenme süreçlerinin farkında olması ve onları yönetmesi. İki yanı vardır: üst bilişsel bilgi (kendini, görevi ve stratejileri tanımak: “Ben tabloyla daha iyi öğreniyorum”) ve üst bilişsel düzenleme (planlama, izleme, değerlendirme: “Bu paragrafı anlamadım, geri dönüp yeniden okumalıyım”). Üst bilişi güçlü öğrenci hangi stratejiyi ne zaman kullanacağını seçer ve anlamadığını fark edip yöntemini değiştirir.

Akılda kalsın: Ket vurmada engelleyenin adı yönü verir: yeni olan geriye bakıp eskiyi bozar (geriye), eski olan ileriye bakıp yeniyi bozar (ileriye). Üst biliş = “Ne biliyorum, ne bilmiyorum, nasıl öğreniyorum?”
Sınavda

Nasıl sorulurBir unutma vakası verilip türü sorulur; ya da öğrencinin “anlamadığımı fark edip baştan okudum” gibi bir davranışının hangi kavramla açıklandığı.

TuzakGeriye ve ileriye ket vurmayı karıştırmaktır: önce “hangisi hatırlanamıyor?” diye sor; eski hatırlanamıyorsa geriye, yeni hatırlanamıyorsa ileriye ket vurmadır. İkinci tuzak, üst bilişi öz yeterlikle karıştırmaktır: üst biliş öğrenmeyi izlemek, öz yeterlik başarabileceğine inanmaktır.

✎Boşluk doldurma unutma ve üst biliş

Yeni evinin adresini öğrenen öğretmenin eski adresini hatırlayamaması örneğidir. Taşındıktan aylar sonra form doldururken hâlâ eski adresi yazması ise ile açıklanır. Bir paragrafı okuduktan sonra “Bunu anlamadım, önce şemasını çıkarayım.” diyen öğrenci becerisini kullanmaktadır.

geriye ket vurma · ileriye ket vurma · üst biliş · bozulma · öz yeterlik

?Soru çöz

Sınavda bir soruyu okuyan öğrenci, cevabı bildiğinden emin olduğu hâlde bir türlü hatırlayamamış; sonraki soruda geçen bir sözcük sayesinde ilk sorunun cevabını hatırlamıştır. Öğrencinin ilk soruda yaşadığı unutma en iyi hangi açıklamayla uyuşur?

✓ A. Bilgi bellekte vardı; uygun ipucu (sonraki sorudaki sözcük) gelince geri getirildi; sorun saklamada değil geri getirmededir. B bozulmada bilgi kullanılmadığı için iz zayıflar, ipucuyla hemen dönmezdi; C ileriye ket vurmada eski bir öğrenme yeniyi engeller, burada çakışan öğrenme yok; D güdülenmiş unutma kaygı veren anıların bastırılmasıdır.
KURAM · YAPILANDIRMACILIK

Yapılandırmacılık: bilgi aktarılmaz, kurulur

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPiaget'ye göre şema, özümleme, uyma ve dengeleme nedir? Bilişsel gelişimi hangi etkenler belirler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bilişsel gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Piaget'ye göre çocuk bilgiyi etkin biçimde kurar. Dünyayı anlamak için kullandığı zihinsel kalıplara şema denir. Yeni bilgiyi var olan şemaya yerleştirmek özümleme, şemayı yeni bilgiye göre değiştirmek uymadır. Uyumsuzluğun yarattığı dengesizliği giderme süreci dengelemedir. Gelişimi olgunlaşma, yaşantı, sosyal etkileşim ve dengeleme birlikte belirler.

Piaget: şema, özümleme, uyma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yapılandırmacılık nedir? Bilişsel ve sosyal yapılandırmacılığın farkı ve yapılandırmacı sınıfın özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Yapılandırmacılığa göre bilgi öğretmenden öğrenciye hazır aktarılmaz; öğrenci onu ön bilgileri ve yaşantılarıyla etkin biçimde kendisi kurar. Bilişsel yapılandırmacılık (Piaget) bireysel zihinsel süreçleri, sosyal yapılandırmacılık (Vygotsky) etkileşim ve kültürü öne çıkarır. Yapılandırmacı sınıfta öğretmen rehberdir, öğrenci etkindir, değerlendirme sürece yayılır.

Fen dersinde öğretmen “Mevsimler neden olur?” diye sorar; bir öğrenci “Yazın Güneş'e yaklaşıyoruz” der. Öğretmen düzeltmez; bir küre ve lamba verir, “Deneyip görelim” der.

Yapılandırmacılık, öğrenmenin bilginin pasif biçimde alınması değil, bireyin onu etkin olarak kurması olduğunu savunan bir öğrenme yaklaşımıdır. Her öğrenci sınıfa bir ön bilgi ve çoğu zaman kavram yanılgılarıyla gelir (“yazın Güneş'e yaklaşıyoruz”). Yeni bilgi bu ön bilgiyle karşılaştırılır, çelişki fark edilince yeniden yapılandırılır.

İki kol

Bilişsel gelişim sayfasında gördüğümüz iki kuramcı, yapılandırmacılığın iki kolunun kaynağıdır. Bilişsel yapılandırmacılık (Piaget) bilgiyi bireyin kendi zihninde, özümleme, uyma ve dengeleme süreçleriyle kurduğunu söyler; öğretmen dengesizlik yaratacak ortamlar hazırlar. Sosyal yapılandırmacılık (Vygotsky) bilginin önce sosyal etkileşimle, tartışmayla, kültürel araçlarla kurulduğunu söyler; öğretmen yakınsal gelişim alanında iskele kurar, grup çalışması öne çıkar.

Geleneksel sınıf ve yapılandırmacı sınıf
Geleneksel (aktarımcı)Yapılandırmacı
BilgiHazır, öğretmenden aktarılırÖğrenci tarafından kurulur
ÖğretmenBilgiyi sunan otoriteRehber, ortam düzenleyen, soru soran
ÖğrenciDinleyen, not alanAraştıran, tartışan, ürün ortaya koyan
Ön bilgi ve yanılgılarÇoğunlukla dikkate alınmazÖğretimin başlangıç noktası
BağlamSoyut, ders kitabına bağlıGerçek yaşam problemleri
DeğerlendirmeDönem sonunda, tek doğru cevapSürece yayılmış; ürün dosyası, performans görevi

Yapılandırmacı derslerde sık kullanılan bir plan 5E modelidir: girme (merak uyandırma, ön bilgiyi yoklama), keşfetme (öğrencinin deneyip araştırması), açıklama (kavramların adlandırılması), derinleştirme (yeni durumlara uygulama) ve değerlendirme. Yapılandırmacı yaklaşımda kullanılan öğretim yöntemlerini Öğretim stratejileri sayfasında, süreç değerlendirme araçlarını da Ölçme araçları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Yapılandırmacılığın üç anahtarı: ön bilgi, etkin öğrenci, anlam kurma. Piaget kolu “kendi zihninde”, Vygotsky kolu “başkalarıyla birlikte” kurar. Öğretmen rehber, yanılgı başlangıç noktası.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ders anlatılır; öğretmenin hangi davranışının yapılandırmacılığa uygun olmadığı sorulur. Ön bilgiyi yoklamak, öğrenciye deney yaptırmak, yanılgıyı fark ettirmek uygundur; tanımı tahtaya yazıp ezberletmek uygun değildir.

Tuzak“öğretmenin hiç müdahale etmemesi”ni yapılandırmacılık sanmaktır; öğretmen rehberlik eder, soru sorar, iskele kurar. İkinci tuzak, iki kolu karıştırmaktır: grup tartışması ve iskele vurgusu sosyal yapılandırmacılıktır.

⇄Bilgi eşleştirme hangi yaklaşım?

?Soru çöz

Yapılandırmacı yaklaşımı benimseyen bir öğretmenin aşağıdaki davranışlarından hangisi bu yaklaşımla bağdaşmaz?

✓ C. Ön bilgi ve kavram yanılgıları dikkate alınmadan hazır bilginin aktarılıp ezberletilmesi geleneksel yaklaşımdır, yapılandırmacılıkla bağdaşmaz. A ön bilgiyi yoklamak yapılandırmacılığın başlangıç adımıdır; B deneyerek keşfetmek bilginin etkin kurulmasını sağlar; D akranlarla tartışma sosyal yapılandırmacılığa uygundur.
KURAM · GÜDÜLENME

Güdülenme: içsel-dışsal, yükleme, öz belirleme ve hedef yönelimi

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İçsel ve dışsal güdülenme nedir? Yükleme kuramı, öz belirleme kuramı ve hedef yönelimleri öğrenciyi nasıl açıklar?

Kısa cevap: İçsel güdülenmede etkinlik ilgi ve merakla kendisi için yapılır; dışsal güdülenmede ödül, not ya da ceza için yapılır. Weiner'in yükleme kuramı başarı ve başarısızlığın nedenlerini iç-dış, kalıcı-geçici, kontrol edilebilir boyutlarla açıklar. Öz belirleme kuramına göre özerklik, yeterlik ve ilişkili olma ihtiyacı karşılanınca içsel güdü artar.

Karne günü iki öğrenci aynı düşük notu alır; biri “Yeterince çalışmadım.”, öteki “Ben bu dersin adamı değilim.” der. Gelecek dönem kimin daha çok çalışacağını tahmin etmek zor değildir.

İçsel ve dışsal güdülenme

İçsel güdülenmede öğrenci bir etkinliği ilginç, anlamlı ya da zevkli bulduğu için yapar. Dışsal güdülenmede etkinlik, dışarıdan gelen bir sonuç için yapılır: not, ödül, övgü, cezadan kaçınma. İçsel güdülenme daha kalıcı ve derin öğrenme sağlar. Zaten severek yapılan bir etkinliğe gereksiz dış ödül eklemek, içsel güdüyü azaltabilir; buna aşırı gerekçelendirme etkisi denir. Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi de öğretmene şunu hatırlatır: aç, uykusuz ya da kendini güvende hissetmeyen öğrenciden öğrenmeye güdülenmesi beklenemez.

Yükleme kuramı (Weiner)

Bernard Weiner'e göre öğrencinin gelecekteki çabasını, başarı ve başarısızlığını neye yüklediği belirler. Yüklemeler üç boyutta incelenir: denetim odağı (neden kişinin içinde mi, dışında mı?), kalıcılık (neden değişmez mi, geçici mi?) ve kontrol edilebilirlik (kişi nedeni değiştirebilir mi?).

Weiner'in dört temel yüklemesi
NedenDenetim odağıKalıcılıkKontrol edilebilirlik
YetenekİçKalıcıKontrol edilemez
ÇabaİçGeçici (değişken)Kontrol edilebilir
Görevin zorluğuDışKalıcıKontrol edilemez
ŞansDışGeçici (değişken)Kontrol edilemez

Başarısızlığı kalıcı ve kontrol edilemez bir nedene (“yeteneğim yok”) yükleyen öğrenci çabayı bırakır; bu durum öğrenilmiş çaresizliğe varabilir. Başarısızlığı kontrol edilebilir bir nedene (“çalışmadım”, “yanlış yöntem kullandım”) yükleyen öğrenci çabasını artırır. Öğretmen geri bildirimde çabayı ve stratejiyi vurgulayarak yüklemeleri değiştirebilir.

Öz belirleme kuramı ve hedef yönelimleri

Deci ve Ryan'ın öz belirleme kuramına göre üç temel psikolojik ihtiyaç karşılandığında içsel güdü artar: özerklik (seçim yapabilme), yeterlik (başarabildiğini hissetme) ve ilişkili olma (değer gördüğünü, bir topluluğa ait olduğunu hissetme). Öğrenciye proje konusunu seçtirmek özerkliği, başarılabilir görev vermek yeterliği, sınıfta güvenli ilişkiler kurmak ilişkili olmayı destekler.

Hedef yönelimi açısından öğrenciler ikiye ayrılır. Öğrenme (ustalık) hedefi olan öğrenci konuyu gerçekten anlamak ve gelişmek ister; hatayı öğrenmenin parçası sayar. Performans hedefi olan öğrenci yeteneğini başkalarına göstermek (performans-yaklaşma) ya da başkalarının önünde yetersiz görünmemek (performans-kaçınma) ister. Sürekli sıralama ve karşılaştırma yapan sınıflar performans hedefini, bireysel gelişimi öne çıkaran sınıflar öğrenme hedefini besler.

Akılda kalsın: Güdü için en iyi yükleme: iç, değişken, kontrol edilebilir = çaba. En kötüsü başarısızlıkta yetenek. Öz belirlemenin üç ihtiyacı: Özerklik, Yeterlik, İlişkili olma. Öğrenme hedefi “anlamak”, performans hedefi “görünmek.”
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin sözü verilir; hangi yükleme boyutuna, hangi hedef yönelimine ya da hangi güdü türüne örnek olduğu sorulur.

Tuzak“görev çok zordu” ile “şanssızdım”ı aynı saymaktır: ikisi de dıştır ama görev zorluğu kalıcı, şans geçicidir. İkinci tuzak, performans-kaçınmayı öğrenme hedefiyle karıştırmaktır: “sınıfın önünde yanlış yapmamak için hiç parmak kaldırmam” performans-kaçınmadır.

⇄Bilgi eşleştirme öğrenci ne diyor?

?Soru çöz

Bir öğretmen, öğrencilerine proje konusunu kendilerinin seçmesine izin vermekte, projeyi küçük ve başarılabilir adımlara bölmekte ve her öğrencinin grupta değer gördüğünü hissetmesine özen göstermektedir. Öğretmenin bu uygulamaları en çok hangi kuramla açıklanır?

✓ D. Konu seçimi özerkliği, başarılabilir adımlar yeterliği, değer görme ilişkili olma ihtiyacını karşılar; bu üç ihtiyaç öz belirleme kuramının temelidir. A yükleme kuramı başarı ve başarısızlığın nedenlerine yapılan açıklamalarla ilgilidir; B gizil öğrenme ödülsüz öğrenilip sonra sergilenen davranıştır; C bağ kuramı deneme-yanılma ve etki yasasını açıklar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Teneffüste bir arkadaşıyla tartışan ama ona karşılık veremeyen Kaan, sınıfa dönünce kendisinden küçük olan sıra arkadaşının kalemini yere atmıştır. Kaan'ın davranışı hangi savunma mekanizmasıyla açıklanır?

✓ C. Kaan öfkesini asıl kaynağa (tartıştığı arkadaş) değil, daha güvenli bir hedefe (küçük sıra arkadaşı) yöneltmiştir. A yansıtmada duygu başkasına yüklenirdi (“O bana kızgın”); B bastırmada duygu ya da anı bilinç dışına itilip yok sayılırdı; D karşıt tepkide Kaan öfkesinin tersini, abartılı bir yakınlığı gösterirdi.Kaynak: Kişilik ve ahlak gelişimi · Freud: id, ego, süperego

?Soru 2

Ders sırasında sık sık arkadaşlarıyla konuşan Selin için öğretmeni şu uygulamaları planlamıştır: I. Selin'in sessizce çalıştığı anlarda yanına gidip çalışmasını takdir etmek. II. Selin konuştuğunda onu beş dakika sınıfın arkasındaki okuma köşesinde tek başına bekletmek. III. Selin'i konuştuğu her seferinde arkadaşlarının önünde uzun uzun azarlamak. Bu uygulamalardan hangileri davranış değiştirme ilkelerine uygundur?

✓ B. Sessiz çalışmayı takdir etmek (I) uyuşmayan davranışı pekiştirmedir; kısa süre ortamdan uzaklaştırmak (II) moladır. A eksiktir, II de uygun bir azaltma tekniğidir; C ve D yanlıştır, çünkü herkesin önünde uzun azar (III) davranışa değil kişiliğe yönelir, ilgi pekiştireci olabilir ve kaygı, utanç gibi yan etkiler doğurur.Kaynak: Davranışçı öğrenme · Sınıfta davranış değiştirme

?Soru 3

Aşağıdaki davranış değişimlerinden hangisi öğrenme sonucu ortaya çıkmıştır?

✓ B. Yüzme, kurs yaşantısıyla kazanılmış ve kalıcı bir davranıştır; bu öğrenmedir. A uykusuzluğun yarattığı geçici bir durumdur, kalıcılık yok; C yürüme olgunlaşmayla gelir, yaşantıdan doğmaz; D ilaç etkisiyle oluşan geçici değişmedir.Kaynak: Davranışçı öğrenme · Öğrenme ve kuram haritası

?Soru 4

Bruner'in görüşleri dikkate alındığında aşağıdaki öğretmen davranışlarından hangisi en uygundur?

✓ B. Kavram eylemselden (su doldurma) imgesele (çizim), imgeselden sembolike (formül) doğru sunulmuştur. A Bruner'e göre her konu uygun biçimde her yaşta öğretilebilir, sarmal düzenlenir; C küçük yaşta doğrudan sembolik sunum, eylemsel ve imgesel basamakları atlar; D temsil biçimleri birikir, yetişkinde de birlikte kullanılır.Kaynak: Bilişsel gelişim · Bruner: temsil biçimleri

?Soru 5

Sınıfta yere düşmüş bir cüzdan bulan Elif, cüzdanı sahibine geri vermesinin gerekçesini “Kimse görmese bile, arkadaşlarım ve öğretmenim dürüst bir insan olduğumu düşünsün isterim.” diye açıklamıştır. Kohlberg'e göre Elif'in gerekçesi hangi evreye uygundur?

✓ C. Elif'in ölçütü başkalarının gözünde iyi biri olarak görülmek, yani onaydır; bu 3. evredir. A ceza korkusu yok, “kimse görmese bile” diyor; B gerekçede yasa ya da toplumsal düzen değil, kişilerin onayı var; D yasaların değiştirilebilir sözleşmeler olduğu düşüncesi gerekçede geçmiyor.Kaynak: Kişilik ve ahlak gelişimi · Kohlberg: 3 düzey 6 evre

?Soru 6

Yirmi aylık Mert, parka gitmek istediğinde “Mert park!”, suyunu döktüğünde “Su gitti!” demektedir. Mert'in dil gelişimi hangi aşamadadır?

✓ A. Mert anlam taşıyan iki kelimeyi ek ve bağlaç kullanmadan yan yana getiriyor; bu telgrafik konuşmadır. B babıldama anlamsız hece tekrarlarıdır; C tek kelime döneminde tek kelime bütün cümleyi taşır, burada iki kelime var; D agulama ilk aylardaki ünlü ağırlıklı seslerdir.Kaynak: Bilişsel gelişim · Dil gelişimi

?Soru 7

Lise son sınıftaki Yusuf, iki yıl boyunca robotik, müzik ve gazetecilik kulüplerinde çalışmış, bir mühendislik firmasında staj yapmış ve sonunda yazılım mühendisi olmaya karar vermiştir. Yusuf'un durumu Marcia'ya göre hangi kimlik statüsüyle açıklanır?

✓ B. Yusuf hem seçenekleri araştırmış hem de kendi kararını vermiştir; bu kimlik başarısıdır. A ertelemede araştırma sürer ama karar henüz yoktur; C kapalılıkta karar araştırmadan, başkasının seçimiyle verilir; D dağınıklıkta ne araştırma ne karar vardır.Kaynak: Kişilik ve ahlak gelişimi · Marcia: kimlik statüleri

?Soru 8

Bir öğretmen, okumayı sevmeyen ama resim yapmaya bayılan öğrencisine “Bu hikâyeyi okuyup bitirdiğinde resim atölyesine geçebilirsin.” demektedir. Öğretmenin uyguladığı yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Öğrencinin çok sevdiği etkinlik (resim), az sevdiği etkinliğin (okuma) ardından pekiştireç olarak sunulmuştur; bu Premack ilkesidir. A olumsuz pekiştirmede hoşa gitmeyen bir durum ortadan kalkardı; B ikinci tür cezada hoşa giden alınır ve davranış azalır; D birincil pekiştireçler yiyecek, su gibi biyolojik ihtiyaçlardır, resim yapma bir etkinlik pekiştirecidir.Kaynak: Davranışçı öğrenme · Edimsel koşullanma: pekiştireç, ceza

?Soru 9

Bir öğretmen, öğrencilerinin her gün düzenli tekrar yapmasını ve bu alışkanlığın uzun süre devam etmesini istemektedir. Bu amaca en uygun pekiştirme düzeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Değişken aralıklı tarife düzenli ve kararlı bir davranış hızı üretir, sönmeye de dirençlidir; öğrenci her gün hazırlıklı olur. B sabit aralıklıdır, öğrenciler sınavdan hemen önce çalışıp sonra bırakır; C sürekli pekiştirme yeni davranışı hızlı öğretir ama pekiştirme kesilince çabuk söner; D seyrek ve sabit tek pekiştirme, dönem sonuna yığılan çalışma doğurur.Kaynak: Davranışçı öğrenme · Pekiştirme tarifeleri

?Soru 10

On dört yaşındaki Deniz, saçı istediği gibi olmadığında okula gitmek istemiyor, “Bugün herkes bana bakıp gülecek.” diyor. Deniz'in bu düşüncesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ A. Deniz herkesin dikkatinin kendi görünüşünde olduğunu sanıyor; bu Elkind'in hayali seyircisidir. B kişisel efsane kendini eşsiz ve dokunulmaz sanmaktır, burada başkalarının bakışı öne çıkıyor; C animizm cansıza can yüklemektir, işlem öncesine aittir; D merkezleme tek boyuta odaklanmadır, işlem öncesinin korunum hatasını açıklar.Kaynak: Bilişsel gelişim · Somut ve soyut işlemler, Elkind
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →