Bandura: gözlem yoluyla öğrenme ve karşılıklı belirleyicilik
Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Bandura'nın sosyal bilişsel kuramı nedir? Karşılıklı belirleyicilik, model alma süreçleri ve dolaylı pekiştirme ne demektir?
Kısa cevap: Bandura'ya göre insan başkalarını gözleyerek, davranışı kendisi yapmadan ve pekiştireç almadan öğrenebilir. Model almanın dört süreci dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme ve güdülenmedir. Modelin ödüllendirildiğini görmek dolaylı pekiştirmedir. Karşılıklı belirleyicilik ise kişi, davranış ve çevrenin birbirini sürekli ve karşılıklı olarak etkilediğini anlatır.Yeni gelen öğretmen ilk derste sınıfın en sevilen öğrencisi Arda'yı düzenli defteri için herkesin önünde takdir eder; ertesi hafta yarım düzine defter birden düzene girer.
Albert Bandura, davranışçıların “öğrenmek için davranışı yapmak ve pekiştirilmek gerekir” varsayımına itiraz etti. Ünlü deneyinde çocuklar, bir yetişkinin şişme bir bebeğe vurduğu filmi izledi; sonra aynı odada bırakıldıklarında birçoğu bebeğe benzer biçimde saldırdı. Kimse onları ödüllendirmemişti. Bandura'ya göre öğrenmenin büyük kısmı gözlem yoluyla gerçekleşir. Kuramına önce sosyal öğrenme, sonra zihinsel süreçleri vurgulamak için sosyal bilişsel kuram adı verdi.
Model alma süreçleri
- Dikkat: Gözlemci modele dikkat etmelidir. Saygın, çekici, gözlemciye benzeyen ve davranışı ödüllendirilen modeller daha çok dikkat çeker.
- Hatırda tutma: Gözlenen davranış sözel ya da imgesel olarak belleğe kaydedilmelidir.
- Davranışa dönüştürme: Gözlemci davranışı yapabilecek fiziksel ve bilişsel yeterlikte olmalıdır. Usta bir kemancıyı izlemek tek başına keman çaldırmaz.
- Güdülenme: Davranışı sergilemek için bir neden olmalıdır; doğrudan, dolaylı ya da öz pekiştirme beklentisi.
Dolaylı pekiştirme ve öğrenme-performans ayrımı
Başkasının aldığı ödülü görüp davranışı yapma isteğinin artmasına dolaylı pekiştirme, başkasının cezalandırıldığını görüp davranıştan kaçınmaya dolaylı ceza denir. Arda'nın takdir edilmesi, sınıfın geri kalanı için dolaylı pekiştirmedir. Bandura öğrenme ile performansı da ayırır: çocuk bir davranışı öğrenmiş olabilir ama uygun ortam ya da güdü olmadıkça sergilemez. Cezalandırılan modeli izleyen çocuklar saldırgan davranışı daha az sergilemişti; ama kendilerine ödül vaat edilince aynı davranışı yapabildiler.
Karşılıklı belirleyicilik
Davranışçılar çevrenin davranışı belirlediğini söylerken Bandura üç öğenin karşılıklı etkileştiğini savunur: kişisel etkenler (inanç, beklenti, duygu), davranış ve çevre. Matematikte başarabileceğine inanan öğrenci (kişi) daha çok soru çözer (davranış), öğretmen ona daha zor sorular verir (çevre), bu da inancını güçlendirir.
Ek bilgi: model almanın etkileri
Model alma yalnız yeni davranış öğretmez. Daha önce bilinen ama yapılmayan bir davranışın ketlenmesini çözebilir (modelin yasak bir davranışı cezasız yaptığını görmek) ya da ketleyebilir (cezalandırıldığını görmek). Bilinen bir davranışın yapılmasını kolaylaştırabilir (bir kişi el kaldırınca ötekilerin de kaldırması) ve modelin duygusunu gözlemciye geçirebilir.
Nasıl sorulurBir öğrencinin gözlediği davranışı yapamadığı ya da yapmadığı vaka verilir; hangi model alma sürecinin eksik olduğu sorulur.
Tuzak“davranışa dönüştürme” ile “güdülenme”yi karıştırmaktır: öğrenci yapabilecek durumda değilse dönüştürme, yapabildiği hâlde istemiyorsa güdülenme eksiktir. İkinci tuzak, dolaylı pekiştirmeyi davranışçı pekiştirmeyle aynı saymaktır; dolaylıda ödülü gözlemci değil model alır.
↕Sıralama model alma süreçleri
- Elif, gördüğü hareketi önce yavaşça kendi elleriyle deniyor ve yapabildiğini fark ediyor.
- Elif, beden eğitimi öğretmeninin topu nasıl sürdüğünü dikkatle izliyor.
- Takıma seçilmek için Elif hareketi maçta kullanıyor.
- Elif, hareketin adımlarını “sağ, sol, dön” diye kendi kendine tekrarlayıp aklında tutuyor.
?Soru çöz
Bir öğretmen, sınıf panosunu düzenli tutan öğrencisini sınıfın önünde takdir etmiş; sonraki günlerde başka öğrencilerin de panoya özen gösterdiği görülmüştür. Öğrencilerin davranışındaki bu değişim aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?