Eğitim, öğretim ve ders programı: resmî, örtük ve ihmal edilen program
Eğitim Bilimleri · Program geliştirme · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaToplumsallaşma (sosyalleşme) nedir? Okulun açık ve örtük işlevleri nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin toplumsal temelleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Toplumsallaşma (sosyalleşme), bireyin toplumun değerlerini, normlarını ve rollerini öğrenerek onun bir üyesi hâline gelmesidir. Aile birincil, okul, akran grubu ve medya ikincil toplumsallaşmanın başlıca etkenleridir. Okulun açık işlevleri amaçlanan ve bilinen işlevlerdir (bilgi ve beceri kazandırma, meslek); örtük işlevleri ise amaçlanmadan ortaya çıkan sonuçlardır (çocuklara gün içi bakım, arkadaşlık ve evlilik çevresi, gençleri bir süre iş piyasası dışında tutma).
Toplumsallaşma, açık ve örtük işlev
✎Konu anlatımı
Eğitim programı, öğretim programı ve ders programı arasındaki fark nedir? Örtük program ve ihmal edilen program ne demektir?
Kısa cevap: Eğitim programı, okulun öğrenciye okul içinde ve dışında planlı etkinliklerle sağladığı öğrenme yaşantılarının bütünüdür. Öğretim programı bunun içinde bir alanın ya da dersin öğretimini planlar; ders programı bir dersin, çoğunlukla bir sınıf düzeyindeki ayrıntılı planıdır. Örtük program planlanmadan öğrenilenleri, ihmal edilen program okulun öğretmeyi seçmediklerini anlatır.Velilere dağıtılan haftalık çizelgenin başında “ders programı” yazar; program geliştirme uzmanı aynı sözcüğü duyunca bambaşka bir şey düşünür.
Günlük dilde program bir saat çizelgesidir. Eğitim bilimlerinde ise neyin, niçin, nasıl öğretileceğini ve öğrenilenin nasıl değerlendirileceğini gösteren planlı bir düzenektir. Program okuryazarlığı, öğretmenin bu düzeneği okuyup yorumlayabilmesi, öğeleri arasındaki ilişkiyi görebilmesi, programı kendi sınıfına uyarlayabilmesi ve uygulamayı değerlendirebilmesidir. İşe kavramların iç içe geçtiği yerden başlayalım.
| Kavram | Kapsamı | Örnek |
|---|---|---|
| Eğitim programı | Okulun öğrenciye okul içinde ve dışında planlı etkinliklerle kazandırmayı amaçladığı bütün öğrenme yaşantıları | Bir ortaokulun bütün dersleri, kulüpleri, gezileri ve rehberlik çalışmaları |
| Öğretim programı | Eğitim programı içinde bir alanın ya da dersin öğretimine yönelik planlı etkinlikler; çoğu zaman birden çok sınıf düzeyini kapsar | Ortaokul Matematik Dersi Öğretim Programı (5–8. sınıflar) |
| Ders programı | Öğretim programı içinde bir dersin, çoğunlukla bir sınıf düzeyindeki hedef, içerik, süreç ve değerlendirmesini ayrıntılı gösteren plan | 6. sınıf matematik dersinin programı |
Haftalık ders çizelgesi (hangi gün, hangi saatte hangi ders) bu anlamda bir “ders programı” değil, bir zaman planıdır. Eğitim programı en geniş halkadır; okulun planlayıp yürüttüğü her şey onun içindedir.
Yazılı program, uygulanan program, örtük program
Bir program kâğıt üzerinde başka, sınıfta başka görünebilir. Bu yüzden program türleri, öğrenmenin planlanıp planlanmadığına ve nerede gerçekleştiğine göre de ayrılır:
- Resmî (yazılı) program: Bakanlıkça onaylanmış, yazılı belge hâlindeki program; öğretmenin uymakla yükümlü olduğu çerçeve.
- Uygulanan program: Sınıfta gerçekte işlenen program. Süre, araç-gereç ve öğretmenin yorumu yüzünden resmî programla her zaman örtüşmez.
- Örtük (gizli) program: Planlanmadan; okulun kuralları, kültürü, öğretmenin tutumu ve okulun işleyişi yoluyla öğrenilenler. Her derse dakikasında giren öğretmenden dakikliği öğrenmek de, söz hakkının hep aynı öğrencilere verildiği bir sınıfta “bazılarımız daha önemlidir” fikrini öğrenmek de örtük programdır. Kavram, Philip Jackson'ın sınıf yaşamı üzerine çalışmasıyla yaygınlaşmıştır.
- İhmal edilen (sıfır) program: Okulun öğretmeyi tercih etmediği, programa almadığı bilgi, beceri ve değerler. Eisner'e göre okulun öğretmedikleri de bir şey öğretir: hiç tartışma yapılmayan bir okul, farklı görüşleri dinlemenin önemsiz olduğu mesajını verir.
- Ek (ders dışı) program: Kulüpler, sportif ve sanatsal etkinlikler, toplum hizmeti gibi resmî derslerin dışında planlanan etkinlikler.
Eğitimin temel kavramları sayfasında teneffüste ya da öğretmeni izleyerek kendiliğinden gerçekleşen öğrenmelere değinmiştik; işte bunlar örtük programın alanıdır. Eğitimin toplumsal temelleri sayfasında gördüğümüz örtük işlevle karıştırma: örtük işlev okulun toplum için doğurduğu amaçlanmamış sonuçtur (ör. evlilik çevresi oluşturması), örtük program ise öğrencinin okulda planlanmadan öğrendikleridir.
Nasıl sorulurBir okul durumu verilir (öğretmenin tutumundan öğrencilerin bir şey öğrenmesi, bir konunun programa hiç alınmaması) ve hangi program türüne örnek olduğu sorulur.
TuzakÖrtük programı yalnız olumsuz öğrenme sanmaktır; dakiklik ya da yardımlaşma gibi olumlu öğrenmeler de örtüktür. İkinci tuzak, ders programını haftalık ders çizelgesi sanmaktır. Soru programın öğrettiğini değil öğretmediğini anlatıyorsa cevap ihmal edilen programdır.
⇄Bilgi eşleştirme durum → program türü
?Soru çöz
Bir okulda törenlerde sunuculuk görevi her yıl yalnız sınav notu yüksek öğrencilere verilmektedir. Öğrenciler zamanla okulda “değerli olanın yalnız not” olduğunu düşünmeye başlamıştır. Öğrencilerin bu öğrenmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?