Eğitimin temel kavramları: eğitim, öğretim, öğrenme ve eğitim türleri

Eğitimi gündelik “okul” anlamından ayıran tanımı, eğitimle öğretim ve öğrenme arasındaki farkı, eğitim türlerini ve eğitimin bireye ve topluma ne kazandırdığını örneklerle öğren.

6 durakAGS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · EĞİTİM

Eğitim nedir? Kasıtlı kültürlenme ve istendik davranış değişikliği

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Eğitim nedir? Eğitimin tanımındaki “kasıtlı” ve “istendik davranış değişikliği” ne anlama gelir?

Kısa cevap: Eğitim, bireyin davranışında kendi yaşantısı yoluyla, kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir. Tanımın beş öğesi vardır: süreç olması, davranışı hedeflemesi, yaşantıya dayanması, kasıtlı (planlı) olması ve istendik yönde değişim amaçlaması. Bu yüzden eğitim, toplumun kültürünü bilinçli olarak aktardığı “kasıtlı kültürlenme”dir.

Bir çocuk sokakta arkadaşlarından küfretmeyi de, öğretmeninden kesirli sayıları da öğrenir; ama yalnız ikincisine “eğitim” deriz.

Eğitim bilimlerinde en çok kullanılan tanım Selahattin Ertürk'ündür: eğitim, bireyin davranışında kendi yaşantısı yoluyla kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir. Bu tanım kısa ama her sözcüğü bir ölçüttür. Bir öğrenmenin eğitim sayılıp sayılmayacağını bu ölçütlerle denetleriz.

Eğitim tanımının öğeleri
ÖğeAnlamıÖrnekte nasıl görünür?
SüreçBir anda olmaz, zamana yayılır; başı, ortası, sonu vardırOkuma yazma bir dönem boyunca kazanılır
DavranışGözlenebilen (konuşma, yazma) ve gözlenemeyen (düşünme, tutum) her tepkiÇevreye duyarlı olmak da bir davranıştır
Kendi yaşantısıDeğişim bireyin bizzat etkileşime girmesiyle olur; başkası onun yerine öğrenemezDeneyi izlemek değil, yapmak
KasıtlıÖnceden düşünülmüş, amacı belli, planlıÖğretmenin ders planı
İstendikToplumun ve bireyin olumlu bulduğu yöndeKurallara uymak, problemi çözmek

Kültürlenme ve eğitim

İnsan doğduğu toplumun dilini, değerlerini ve alışkanlıklarını yaşayarak edinir. Bu sürece kültürlenme denir. Kültürlenmenin bir kısmı kasıtsızdır: çocuk anne babasının konuşma biçimini, sofradaki görgüyü kimse ona “ders” vermeden alır. Kasıtsız kültürlenmede istenmedik davranışlar da (kaba söz, önyargı) kazanılabilir. Toplum kültürünü şansa bırakmamak için ona bir plan koyar; işte eğitim, kasıtlı kültürlenmedir. Bu yüzden her eğitim bir kültürlenmedir ama her kültürlenme eğitim değildir.

İstendik / istenmedik, kasıtlı / kasıtsız

İki ölçüt birbirinden bağımsızdır. Bir davranış kasıtlı olarak kazandırıldığı hâlde istenmedik olabilir: bir çete gencine bilerek hırsızlık öğretiyorsa süreç kasıtlıdır ama toplum açısından istenmediktir, eğitim sayılmaz. Tersine, çocuk televizyondaki bir programdan kendiliğinden doğru beslenmeyi öğrenebilir: bu istendiktir ama kasıtsızdır. Eğitim için iki ölçüt birlikte gerekir: hem kasıtlı hem istendik.

Akılda kalsın: Eğitim = kasıtlı + istendik + yaşantı yoluyla davranış değişikliği. Kasıt yoksa kültürlenme ya da rastlantısal öğrenme; istendiklik yoksa “eğitim” değil, yalnız öğrenme. Her eğitim kültürlenmedir, her kültürlenme eğitim değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir durum anlatılır; bunun eğitim mi, kasıtsız kültürlenme mi, istenmedik bir öğrenme mi olduğu ya da tanımın hangi öğesinin eksik olduğu sorulur.

Tuzak“bir şey öğrenildiyse eğitimdir” diye düşünmektir: arkadaşından kopya çekmeyi öğrenen öğrenci öğrenmiştir ama bu eğitim değildir, çünkü değişim istendik değildir. İkinci tuzak, kasıtlı olan her şeyi eğitim saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme eğitim mi, değil mi?

?Soru çöz

Eğitimin “bireyin davranışında kendi yaşantısı yoluyla kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme süreci” biçimindeki tanımına göre aşağıdakilerden hangisi eğitim sayılmaz?

✓ B. Davranış hem kasıtsız (kimse planlamadı) hem istenmedik (toplumun olumsuz bulduğu) olduğu için eğitim değildir. A planlı ve istendik bir yetişkin kursudur, yaygın eğitimdir; C oyun da olsa öğretmenin amaçlı etkinliğidir; D usta-çırak ilişkisi okul dışında olsa da kasıtlı ve istendiktir.
KAVRAM · ÖĞRETİM

Eğitim, öğretim, öğretme, öğrenme: iç içe dört kavram

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Eğitim, öğretim, öğretme ve öğrenme arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Öğrenme, bireyde yaşantı yoluyla oluşan nispeten kalıcı davranış değişikliğidir ve bireyin içinde olur. Eğitim bu değişikliği kasıtlı ve istendik yönde gerçekleştirme sürecidir; her yerde olabilir. Öğretim, eğitimin okul gibi bir kurumda planlı ve kontrollü yürütülen bölümüdür. Öğretme, öğretmenin öğrenmeyi kolaylaştırmak için yaptığı rehberlik etkinlikleridir. Ders, öğretimin belirli bir konudaki birimidir.

Aynı ders saatinde öğretmen “öğretir”, öğrenci “öğrenir”; ama öğretmen anlattığı hâlde öğrenmeyen öğrenci de vardır.

Bu kavramlar günlük dilde birbirinin yerine kullanılır; sınav ise tam aralarındaki farkı sorar. En geniş kavram eğitimdir: ailede, camide, iş yerinde, kursta, okulda, kasıtlı ve istendik her davranış değişikliği sürecini kapsar. Eğitimin bir bölümü okulda, belli bir program ve uzman bir öğretmenle, planlı ve kontrollü biçimde yürütülür; buna öğretim denir. Öğretimin içinde, belirli bir alanda düzenlenmiş birimlere ders (matematik dersi) deriz.

Eğitim en geniş kavramdır; öğretim onun okuldaki planlı bölümü, ders de öğretimin birimidir. Öğrenme öğrencide, öğretme öğretmende olur.Görsel: Sınav Defteri

Öğrenme ve öğretme

Öğrenme bireyin içinde gerçekleşen bir süreçtir: yaşantı yoluyla davranışta oluşan nispeten kalıcı değişme. Kasıtlı olmayabilir, istenmedik de olabilir. Öğretme ise öğretmenin işidir: öğrenmeyi kolaylaştırmak için ortamı düzenlemek, açıklamak, soru sormak, geri bildirim vermek. Öğretme öğrenmeyi garanti etmez; öğrencinin yaşantı geçirmesi gerekir. Öğrenme psikolojisinde bu ayrımı derinleştireceğiz: Davranışçı öğrenme sayfasında öğrenmenin olgunlaşma ve yorgunluktan nasıl ayrıldığını göreceğiz.

Okulun içinde de eğitim olur

Öğretim okulda olur ama okulda olan her şey öğretim değildir. Teneffüste arkadaşlarından oyun kuralları öğrenmek ya da öğretmenin dakikliğini izleyerek zamanı önemsemek planlı bir dersin parçası değildir; bu tür öğrenmeleri Program okuryazarlığı sayfasında “örtük program” adıyla ele alacağız.

Dört kavramı ayıran sorular
KavramNerede?Kasıt gerekir mi?Kimin etkinliği?
ÖğrenmeBireyin içinde, her yerdeHayırÖğrencinin
EğitimHer yerde (aile, kurs, okul)Evet, istendik yöndeToplum, aile, kurum
ÖğretimOkulda, kurumdaEvet; planlı ve kontrollüOkul, öğretmen
ÖğretmeÖğrenme ortamındaEvetÖğretmenin
Akılda kalsın: Genişten dara: eğitim ⊃ öğretim ⊃ ders. Öğretimin ayırıcı sözcükleri okul, planlı, kontrollü. Öğrenme öğrencide, öğretme öğretmende olur; öğretme varsa da öğrenme olmayabilir.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir durum verilir (anne kızına yemek yapmayı öğretiyor; öğretmen sınıfta deney yaptırıyor) ve bunun eğitim mi öğretim mi olduğu sorulur.

TuzakAnne-kız örneğini öğretim sanmaktır: kasıtlı ve istendik olduğu için eğitimdir, ama okul dışında ve kontrollü bir program içinde olmadığı için öğretim değildir. Okuldaki her öğrenmenin de öğretim olmadığını unutma.

✎Boşluk doldurma kavram ayrımı

Eğitimin okulda, planlı ve kontrollü biçimde yürütülen bölümüne denir; bunun belirli bir alanda düzenlenmiş birimi tir. Öğretmenin anlatması, soru sorması ve geri bildirim vermesi etkinlikleridir; davranıştaki kalıcı değişim ise öğrencinin içinde olan dir.

öğretim · ders · öğretme · öğrenme · kültürlenme · terbiye

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi öğretim kavramına örnektir?

✓ D. Okulda, programa dayalı, planlı ve kontrollü bir süreçtir; öğretimin bütün ayırıcı özellikleri vardır. A kasıtlı ve istendik olduğu için eğitimdir ama okul dışında ve programsızdır; B okulda geçse de planlı bir ders değil, örtük öğrenmedir; C kasıtsız kültürlenmedir.
KAVRAM · EĞİTİM TÜRLERİ

Eğitimin türleri: formal-informal, örgün-yaygın

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Formal ve informal eğitim nedir? Örgün eğitim ile yaygın eğitim arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Formal eğitim amaçlı, planlı ve programlı eğitimdir; informal eğitim ise plansız, kendiliğinden, gelişigüzel yaşantılarla olur (aile, sokak, medya). Formal eğitim örgün ve yaygın diye ikiye ayrılır. Örgün eğitim okul öncesi, ilk, orta ve yükseköğretim kurumlarında, belirli yaş grubuna, kademeli ve diplomaya dönük yapılır. Yaygın eğitim örgün eğitimin yanında ya da dışında, her yaştan kişiye kurslarla verilir.

Anneannesinden mantı açmayı öğrenen bir genç, aynı yıl halk eğitim merkezindeki aşçılık kursuna da yazılabilir; ikisi de öğrenmedir ama aynı tür eğitim değildir.

Formal ve informal

Formal eğitim önceden belirlenmiş amaçlara göre planlanan, programı, zamanı, mekânı ve uygulayıcısı belli olan eğitimdir. İnformal eğitim ise plansızdır: aile içinde, arkadaş çevresinde, sokakta, sosyal medyada kendiliğinden yaşanır. İnformal eğitimde öğrenilenler istendik de olabilir (dürüstlük), istenmedik de (önyargı). Bazı kaynaklar informal süreci eğitim değil “informal öğrenme” diye adlandırır; sınavda iki ad da aynı şeyi anlatır: plansız, gelişigüzel, kasıtsız.

Örgün ve yaygın: formal eğitimin iki kolu

Millî Eğitim Temel Kanunu (1739) Türk millî eğitim sistemini iki ana bölüme ayırır. Örgün eğitim, “okul öncesi eğitimi, ilköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretim kurumlarını kapsar.” Yaygın eğitim ise “örgün eğitim yanında veya dışında düzenlenen eğitim faaliyetlerinin tümünü kapsar.” Yaygın eğitim örgün sisteme hiç girmemiş, bir kademesinde bulunan ya da sistemden çıkmış herkese açıktır: okuma-yazma kursları, halk eğitim merkezlerinin meslek kursları, işçilere ve memurlara hizmet içi eğitim, çiftçiye tarım eğitimi.

Örgün eğitim ve yaygın eğitim
Örgün eğitimYaygın eğitim
Nerede?Okulda (anaokulundan üniversiteye)Okulun yanında ya da dışında (halk eğitim merkezi, iş yeri, kurs)
Kime?Belirli yaş grubunaHer yaştan, her öğrenim düzeyinden kişiye
YapıKademeli, birbirine bağlı, uzun süreliKısa süreli, modüler, ihtiyaca göre
Sonuç belgesiDiplomaÇoğunlukla kurs bitirme ya da beceri belgesi
Örnekİlkokul, meslek lisesi, üniversiteOkuma-yazma kursu, hizmet içi eğitim, bilgisayar kursu
Örgün ve yaygın eğitim, informalin değil formal eğitimin kollarıdır: ikisi de planlıdır.Görsel: Sınav Defteri

İki ana bölüm birbirinin rakibi değil tamamlayıcısıdır: 1739 sayılı Kanun yaygın eğitimin örgün eğitimle “birbirini tamamlayacak” biçimde düzenlenmesini ister. Bunun arkasında hayat boyu öğrenme anlayışı vardır: öğrenme okulla bitmez, insan yaşamı boyunca yeni beceriler edinir. Türk millî eğitim sistemi sayfasında bu anlayışın “süreklilik” ve “her yerde eğitim” ilkelerine nasıl yansıdığını göreceğiz.

Akılda kalsın: Önce plan var mı? Yoksa informal. Varsa formaldir; sonra okul mu? Okul (kademeli, diploma) ise örgün, okulun yanında ya da dışında kurs ise yaygın. Örgün de yaygın da planlıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖrnek etkinlikler verilir, hangisinin örgün, yaygın ya da informal olduğu sorulur; ya da yaygın eğitimin amaçlarından biri istenir.

TuzakYaygın eğitimi “plansız” sanmaktır: halk eğitim kursu planlıdır, yalnız okul dışındadır. İkinci tuzak, okuldaki her etkinliği örgün saymaktır: akşamları okul binasında açılan bir halk eğitim kursu yaygın eğitimdir; belirleyici bina değil, kademeli okul sistemine bağlı olup olmamasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme eğitim türü

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi yaygın eğitimin bir özelliği değildir?

✓ C. Belirli yaş grubu, kademeli yapı ve diploma örgün eğitimin özellikleridir. A doğrudur, yaygın eğitim her yaştan ve her öğrenim durumundan kişiye açıktır; B doğrudur, kurslar kısa ve esnektir; D doğrudur, yaygın eğitim formal eğitimin koludur, plansız olan informaldir.
KAVRAM · İŞLEVLER

Eğitimin işlevleri: kültürü korumak, toplumu değiştirmek

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Eğitimin bireysel ve toplumsal işlevleri nelerdir? Eğitimin koruyucu ve yenileyici işlevi ne demektir?

Kısa cevap: Eğitimin bireysel işlevi kişiyi yetenekleri doğrultusunda geliştirip kendini gerçekleştirmesini ve meslek edinmesini sağlamaktır. Toplumsal işlevleri kültürel (kültürü aktarma ve geliştirme), sosyal (sosyalleşme, bütünleşme, toplumsal hareketlilik), ekonomik (nitelikli insan gücü yetiştirme) ve siyasal (vatandaş yetiştirme) diye gruplanır. Eğitim hem var olanı korur (koruyucu işlev) hem toplumu değiştirir (yenileyici işlev).

Bir köyde okul açıldığında köylüler yalnız çocuklarının okuma yazma öğrenmesini değil, köyün geleceğinin değişmesini de bekler.

Eğitimin işlevi, eğitimin bireye ve topluma ne kazandırdığıdır. Bireysel düzeyde eğitim, kişinin ilgi ve yeteneklerini geliştirir, ona bir meslek kazandırır ve onu kendini gerçekleştirebilen biri yapar. Toplumsal düzeyde ise dört işlev grubu sayılır:

Eğitimin toplumsal işlevleri
İşlevEğitim ne yapar?Örnek
KültürelKültürü yeni kuşaklara aktarır, korur ve geliştirirTürkçenin, geleneksel sanatların öğretilmesi
SosyalSosyalleştirir, toplumu bütünleştirir, toplumsal hareketliliğe aracılık ederFarklı bölgelerden öğrencilerin aynı değerleri paylaşması
EkonomikEkonominin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan gücünü yetiştirir, verimliliği artırırSanayinin istediği teknik elemanı yetiştiren meslek liseleri
SiyasalDevletin ve rejimin istediği vatandaşı yetiştirir, siyasal toplumsallaşma sağlarDemokrasi kültürü, vatandaşlık bilgisi

Koruyucu ve yenileyici işlev

Eğitimin kültürel işlevinin iki yüzü vardır. Koruyucu (muhafazakâr) işlev, toplumun dilini, değerlerini, birikimini yeni kuşaklara aktararak toplumun sürekliliğini sağlar. Yenileyici (değiştirici) işlev ise yeni bilgi ve beceriler kazandırarak, eleştirel düşünen bireyler yetiştirerek toplumun değişmesine öncülük eder. Cumhuriyet'in ilk yıllarında okula “yeni toplumu kurma” görevi verilmesi yenileyici işlevin güçlü bir örneğidir; Eğitim tarihi sayfasında bunu göreceğiz. İki işlev dengede olmalıdır: yalnız koruyan eğitim toplumu durağanlaştırır, yalnız değiştiren eğitim kuşaklar arasında kopukluk yaratır.

Bu işlevler Türk millî eğitiminin genel amaçlarında da görülür: iyi vatandaş yetiştirmek (siyasal), dengeli bir kişilik geliştirmek (bireysel) ve bireyi bir mesleğe hazırlamak (ekonomik). Eğitimin toplumsal temelleri sayfasında okulun işlevlerine sosyolojik kuramların nasıl baktığını göreceğiz.

Akılda kalsın: Dört toplumsal işlev: Kültür aktar, Sosyalleştir, Ekonomiye insan gücü ver, Siyasete vatandaş yetiştir. Kültürel işlevin iki yüzü: korur (süreklilik) ve yeniler (değişim).
Sınavda

Nasıl sorulurBir eğitim uygulaması anlatılır ve eğitimin hangi işlevine örnek olduğu sorulur. Ayırıcı ipuçları: “insan gücü, verimlilik, kalkınma, iş bulma” ekonomik; “vatandaş, demokrasi, rejim” siyasal; “gelenek, dil, değerlerin aktarımı” kültürel-koruyucu; “yenilik, değişim, eleştirel düşünme” yenileyici; “uyum, bir arada yaşama, sınıf atlama” sosyal.

TuzakMeslek kazandırmayı yalnız ekonomik işlev sanmaktır: bireyin mutlu bir meslek sahibi olması bireysel işlevin de parçasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme hangi işlev?

?Soru çöz

Bir ülkede okullara, yeni teknolojileri kullanabilen, mevcut alışkanlıkları sorgulayan ve toplumun dönüşümüne öncülük edecek bireyler yetiştirme görevi verilmiştir. Bu görev eğitimin daha çok hangi işleviyle ilgilidir?

✓ A. Alışkanlıkları sorgulayan ve dönüşüme öncülük eden birey yetiştirmek, eğitimin toplumu değiştiren yenileyici yüzüdür. B koruyucu işlev var olan kültürü aktarır, değiştirmez; C bireysel işlev kişinin kendini gerçekleştirmesine odaklanır, burada amaç toplumun dönüşümü; D siyasal işlev rejimin istediği vatandaşı yetiştirmektir, teknoloji ve dönüşüm vurgusu yok.
KAVRAM · EĞİTİM SİSTEMİ

Eğitim bir sistemdir: girdi, süreç, çıktı ve dönüt

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Eğitim sisteminin öğeleri nelerdir? Girdi, süreç, çıktı ve dönüt eğitimde neyi ifade eder?

Kısa cevap: Eğitim, birbirine bağlı öğelerden oluşan bir sistem olarak düşünülür. Girdiler öğrenci, öğretmen, program, bina, araç-gereç ve bütçedir; süreç öğrenme-öğretme etkinlikleridir; çıktı öğrencide oluşan istendik davranışlar ve mezunlardır. Çıktıların değerlendirilmesiyle elde edilen bilgi dönüt (geri bildirim) olarak sisteme geri döner ve girdi ile süreç düzeltilir.

Okulun yıl sonu karnesinde yalnız öğrenci değil, okulun kendisi de not alır: hangi derste neden başarısız olunduğu bir sonraki yılın planını değiştirir.

Bir sistem, ortak bir amaca hizmet eden ve birbirini etkileyen öğelerden oluşur; bir öğedeki aksaklık bütünü etkiler. Eğitim de böyledir. Sistem yaklaşımında dört öğe ayırt edilir:

Dönüt döngüyü kapatır: çıktıya bakıp girdiyi ve süreci düzeltmeyen sistem kendini geliştiremez.Görsel: Sınav Defteri
  • Girdi: Sisteme dışarıdan giren her şey: öğrenciler (hazırbulunuşlukları ile), öğretmenler, öğretim programı, bina, araç-gereç, zaman ve bütçe.
  • Süreç: Girdilerin işlendiği yer: derslerde, etkinliklerde, rehberlikte yaşanan öğrenme-öğretme etkileşimi.
  • Çıktı: Sürecin sonunda öğrencide oluşan bilgi, beceri, tutum; diploma alan mezunlar.
  • Dönüt (geri bildirim): Çıktıların ölçülüp değerlendirilmesiyle elde edilen bilgi; hangi girdi ya da süreç öğesinin düzeltileceğini gösterir.

Sistemin bir de çevresi vardır: okulu toplum besler (öğrenci, bütçe, beklenti) ve okulun çıktısını yine toplum kullanır. Bu yüzden eğitim sistemi açık bir sistemdir. Aynı mantık bir dersin ölçeğinde de geçerlidir: hedefler belirlenir, öğrenme-öğretme süreci yaşanır, değerlendirme yapılır ve sonuç bir sonraki planı değiştirir. Program okuryazarlığı sayfasında programın dört öğesini bu döngüyle göreceğiz.

Akılda kalsın: Girdi → süreç → çıktı → dönüt. Girdi “elimizde ne var?”, süreç “ne yapıyoruz?”, çıktı “ne elde ettik?”, dönüt “neyi düzelteceğiz?” sorusunun cevabıdır. Öğrencinin hazırbulunuşluğu bir girdidir; öğrencinin dersteki etkinliği süreçtir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir okulda yaşanan durum anlatılır ve sorunun sistemin hangi öğesinde olduğu sorulur.

TuzakÖğrenciyi yalnız çıktı sanmaktır: okula gelen öğrenci ve onun ön bilgisi girdidir; okuldan istendik davranışlarla ayrılan mezun çıktıdır. İkinci tuzak, sınav sonuçlarını dönüt sanmaktır: sonuç bir çıktı ölçümüdür, onu kullanıp programı ya da yöntemi düzeltmek dönüttür.

↕Sıralama bir okulun yılı

  1. Yıl sonunda öğrencilerin okuma becerileri ölçülür ve hedefin altında kaldığı görülür
  2. Okula yeni öğrenciler, öğretmenler ve okuma programı gelir
  3. Sonuca bakılarak gelecek yıl için okuma saatleri ve yöntem değiştirilir
  4. Derslerde öğretmenler okuma etkinlikleri yaptırır

?Soru çöz

Bir okulda matematik başarısının düşük olmasının nedeni araştırılmış ve okula gelen öğrencilerin önceki sınıflardan gerekli ön bilgileri getirmediği anlaşılmıştır. Sistem yaklaşımına göre sorun öncelikle hangi öğededir?

✓ B. Öğrencinin okula getirdiği ön bilgi (hazırbulunuşluk) sisteme dışarıdan giren bir öğedir, yani girdidir. A düşük başarı çıktıda görülür ama nedeni orada değildir; C dönüt sorunun fark edilmesini sağlayan bilgidir, sorunun kaynağı değildir; D süreç derslerdeki etkinliklerdir, metinde süreçle ilgili bir aksaklık yok.
KAVRAM · EĞİTİM BİLİMLERİ

Eğitim bilimleri ve eğitimin temelleri: hangi soru hangi temele?

Eğitim Bilimleri · Eğitimin temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Eğitimin temelleri nelerdir? Eğitimin felsefi, sosyolojik, psikolojik, ekonomik ve tarihî temelleri neyi açıklar?

Kısa cevap: Eğitim bilimleri, eğitimi farklı bilimlerin gözüyle inceleyen alanların bütünüdür: eğitim felsefesi, sosyolojisi, psikolojisi, ekonomisi, tarihi, program geliştirme, ölçme-değerlendirme, rehberlik, yönetim ve teknoloji. Eğitimin ve programın temelleri bu bilimlerden gelir: felsefi temel “ne ve niçin”, psikolojik temel “nasıl öğrenir”, sosyal-kültürel temel “toplum ne bekler”, ekonomik temel “insan gücü ve maliyet”, tarihî temel “nereden geldik” sorusunu cevaplar.

Yeni bir ders programı hazırlayan bir komisyonda bir filozof, bir psikolog, bir sosyolog ve bir ekonomist aynı masaya oturur; her biri başka bir soruyu sorar.

Eğitim tek bir bilimle açıklanamaz. Bir öğretmen öğrencinin nasıl öğrendiğini bilmek için psikolojiye, okulun toplumdaki yerini anlamak için sosyolojiye, “iyi insan kimdir?” sorusu için felsefeye başvurur. Bu yüzden eğitimle ilgili alanların bütününe eğitim bilimleri denir. Bu seri de bu alanlara göre düzenlenmiştir: temeller, Türk millî eğitim sistemi, gelişim ve öğrenme psikolojisi, öğretim yöntemleri, program, sınıf yönetimi, ölçme, rehberlik ve teknoloji.

Eğitimin (ve programın) temelleri

Bir eğitim sistemi ya da program hazırlanırken her kararın arkasında bir “temel” vardır. Sınav, bir açıklamayı verip onun hangi temelle ilişkili olduğunu sorar. Ayırt etmenin yolu, açıklamanın hangi soruya cevap verdiğine bakmaktır:

Hangi açıklama hangi temele?
TemelCevapladığı soruİpucu sözcükler
FelsefiNe öğretilmeli, niçin? Nasıl bir insan yetiştirilmeli?amaç, değer, ideal insan, bilginin doğası, dünya görüşü
PsikolojikÖğrenci nasıl gelişir, nasıl öğrenir?gelişim dönemi, hazırbulunuşluk, ilgi, güdü, bireysel farklılık
Sosyal-kültürelToplum eğitimden ne bekliyor, kültür nasıl aktarılacak?toplumsal değişme, kültür, değerler, aile, sosyalleşme
EkonomikEkonominin hangi insan gücüne ihtiyacı var, eğitim ne kadara mal oluyor?insan gücü, meslek, istihdam, verimlilik, kalkınma, maliyet
TarihîGeçmişteki uygulamalardan ne öğrendik, bugünkü yapı nereden geldi?geçmiş deneyimler, eski reformlar, gelenek
Politik-hukukiDevlet ve yasalar eğitimi nasıl düzenliyor?anayasa, kanun, rejim, eğitim politikası

Örneğin “program bireyleri çağdaş teknolojiye uygun bilgi ve becerilerle donatıp her alanda istenen sayıda ve nitelikte insan gücü yetiştirmeli, böylece meslek edinmeleri ve iş bulmaları kolaylaşmalı” diyen bir açıklama ekonomik temele dayanır: anahtar kavramlar insan gücü, meslek ve iş bulmadır. “Programdaki etkinlikler öğrencilerin yaşına ve gelişim özelliklerine uygun olmalı” diyen bir açıklama ise psikolojik temeldir. Bu temelleri sırasıyla Eğitimin felsefi temelleri, Eğitimin toplumsal temelleri ve Eğitim tarihi sayfalarında açacağız; psikolojik temel ise gelişim ve öğrenme sayfalarının konusudur.

Akılda kalsın: Temel = sorulan soru. “Niçin, hangi insan?” felsefi; “nasıl öğrenir, hangi yaşta?” psikolojik; “toplum ne bekler?” sosyal-kültürel; “insan gücü, iş, maliyet?” ekonomik; “geçmişte ne oldu?” tarihî.
Sınavda

Nasıl sorulurBir program ya da eğitim kararına ilişkin kısa bir açıklama verilir ve “bu açıklama eğitimde program geliştirmenin hangi temeliyle ilişkilidir?” diye sorulur.

TuzakAçıklamada geçen “birey” sözcüğünü görüp psikolojik temeli seçmektir; bireyin meslek edinip iş bulması vurgulanıyorsa ekonomik temeldir. Değer ve ideal insan vurgusu felsefi, toplumsal değişme vurgusu sosyal-kültüreldir. AGS'de bu sorular beş seçeneklidir; çeldiriciler çoğunlukla öteki temellerdir.

⇄Bilgi eşleştirme açıklama → temel

?Soru çöz

“Öğretim programları hazırlanırken geçmişte uygulanan programların güçlü ve zayıf yönleri incelenmeli; daha önce denenip başarısız olan uygulamalar yeniden ele alınırken bu deneyimlerden yararlanılmalıdır.”
Bu açıklama program geliştirmenin hangi temeliyle daha çok ilişkilidir?

✓ C. Geçmişte uygulanan programlardan ve deneyimlerden yararlanmak tarihî temelin konusudur. A felsefi temel amaçları ve ideal insanı sorgular, geçmiş uygulamaları değil; B ekonomik temel insan gücü ve maliyetle ilgilidir; D psikolojik temel öğrencinin gelişim ve öğrenme özelliklerine bakar.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

“Öğretim programları hazırlanırken geçmişte uygulanan programların güçlü ve zayıf yönleri incelenmeli; daha önce denenip başarısız olan uygulamalar yeniden ele alınırken bu deneyimlerden yararlanılmalıdır.”
Bu açıklama program geliştirmenin hangi temeliyle daha çok ilişkilidir?

✓ C. Geçmişte uygulanan programlardan ve deneyimlerden yararlanmak tarihî temelin konusudur. A felsefi temel amaçları ve ideal insanı sorgular, geçmiş uygulamaları değil; B ekonomik temel insan gücü ve maliyetle ilgilidir; D psikolojik temel öğrencinin gelişim ve öğrenme özelliklerine bakar.Kaynak: bu sayfa · Eğitim bilimleri ve eğitimin temelleri

?Soru 2

Eğitimin “bireyin davranışında kendi yaşantısı yoluyla kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme süreci” biçimindeki tanımına göre aşağıdakilerden hangisi eğitim sayılmaz?

✓ B. Davranış hem kasıtsız (kimse planlamadı) hem istenmedik (toplumun olumsuz bulduğu) olduğu için eğitim değildir. A planlı ve istendik bir yetişkin kursudur, yaygın eğitimdir; C oyun da olsa öğretmenin amaçlı etkinliğidir; D usta-çırak ilişkisi okul dışında olsa da kasıtlı ve istendiktir.Kaynak: bu sayfa · Eğitim nedir? Tanımın öğeleri

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi öğretim kavramına örnektir?

✓ D. Okulda, programa dayalı, planlı ve kontrollü bir süreçtir; öğretimin bütün ayırıcı özellikleri vardır. A kasıtlı ve istendik olduğu için eğitimdir ama okul dışında ve programsızdır; B okulda geçse de planlı bir ders değil, örtük öğrenmedir; C kasıtsız kültürlenmedir.Kaynak: bu sayfa · Eğitim, öğretim, öğrenme farkı

?Soru 4

Bir ülkede okullara, yeni teknolojileri kullanabilen, mevcut alışkanlıkları sorgulayan ve toplumun dönüşümüne öncülük edecek bireyler yetiştirme görevi verilmiştir. Bu görev eğitimin daha çok hangi işleviyle ilgilidir?

✓ A. Alışkanlıkları sorgulayan ve dönüşüme öncülük eden birey yetiştirmek, eğitimin toplumu değiştiren yenileyici yüzüdür. B koruyucu işlev var olan kültürü aktarır, değiştirmez; C bireysel işlev kişinin kendini gerçekleştirmesine odaklanır, burada amaç toplumun dönüşümü; D siyasal işlev rejimin istediği vatandaşı yetiştirmektir, teknoloji ve dönüşüm vurgusu yok.Kaynak: bu sayfa · Eğitimin işlevleri

?Soru 5

Bir okulda matematik başarısının düşük olmasının nedeni araştırılmış ve okula gelen öğrencilerin önceki sınıflardan gerekli ön bilgileri getirmediği anlaşılmıştır. Sistem yaklaşımına göre sorun öncelikle hangi öğededir?

✓ B. Öğrencinin okula getirdiği ön bilgi (hazırbulunuşluk) sisteme dışarıdan giren bir öğedir, yani girdidir. A düşük başarı çıktıda görülür ama nedeni orada değildir; C dönüt sorunun fark edilmesini sağlayan bilgidir, sorunun kaynağı değildir; D süreç derslerdeki etkinliklerdir, metinde süreçle ilgili bir aksaklık yok.Kaynak: bu sayfa · Eğitim sistemi: girdi, süreç, çıktı

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi yaygın eğitimin bir özelliği değildir?

✓ C. Belirli yaş grubu, kademeli yapı ve diploma örgün eğitimin özellikleridir. A doğrudur, yaygın eğitim her yaştan ve her öğrenim durumundan kişiye açıktır; B doğrudur, kurslar kısa ve esnektir; D doğrudur, yaygın eğitim formal eğitimin koludur, plansız olan informaldir.Kaynak: bu sayfa · Formal, informal, örgün, yaygın
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →