Davranışçı öğrenme: koşullanma, pekiştirme tarifeleri ve davranış değiştirme

Davranışçı kuramların öğrenmeyi nasıl açıkladığını; koşullanma süreçlerini, pekiştirme tarifelerini ve sınıfta istenmeyen davranışı azaltma tekniklerini örnek vakalarla öğren.

7 durakAGS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÖĞRENME

Öğrenme kuramları haritası: davranıştan zihne

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğitim, öğretim, öğretme ve öğrenme arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öğrenme, bireyde yaşantı yoluyla oluşan nispeten kalıcı davranış değişikliğidir ve bireyin içinde olur. Eğitim bu değişikliği kasıtlı ve istendik yönde gerçekleştirme sürecidir; her yerde olabilir. Öğretim, eğitimin okul gibi bir kurumda planlı ve kontrollü yürütülen bölümüdür. Öğretme, öğretmenin öğrenmeyi kolaylaştırmak için yaptığı rehberlik etkinlikleridir. Ders, öğretimin belirli bir konudaki birimidir.

Eğitim, öğretim, öğrenme farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öğrenme kuramları nelerdir? Davranışçı, bilişsel, sosyal bilişsel ve yapılandırmacı kuramlar öğrenmeyi nasıl açıklar?

Kısa cevap: Öğrenme, yaşantı yoluyla davranışta oluşan nispeten kalıcı değişmedir. Davranışçı kuramlar öğrenmeyi gözlenebilir uyarıcı-tepki bağlarıyla, bilişsel kuramlar zihinsel süreçlerle, sosyal bilişsel kuram gözlem ve öz yeterlikle, yapılandırmacılık bireyin bilgiyi kendisinin kurmasıyla açıklar. Davranışçıların başlıcaları Pavlov, Watson, Thorndike ve Skinner'dır.

Öğretmenler odasında iki öğretmen tartışıyor: biri “Ödülü ver, davranış gelir.” diyor, öteki “Öğrencinin kafasında ne olduğunu bilmeden hiçbir şey değişmez.”; ikisi de bir öğrenme kuramından konuşuyor.

Eğitimin temel kavramları sayfasında gördüğümüz tanımı hatırla: öğrenme, yaşantı yoluyla davranışta oluşan nispeten kalıcı değişmedir. Olgunlaşma, yorgunluk, ilaç etkisi ya da hastalıkla oluşan değişmeler öğrenme sayılmaz. Öğrenmenin nasıl gerçekleştiğini açıklamaya çalışan kuramlar birkaç büyük aileye ayrılır.

Davranışçılar gözlenebilen davranışa, öteki aileler davranışın arkasındaki zihne bakar.Görsel: Sınav Defteri

Davranışçılığın temel varsayımları

Davranışçılar psikolojinin yalnız gözlenebilen ve ölçülebilen davranışla ilgilenmesi gerektiğini savunur. Zihin, düşünce, niyet gibi kavramlar onlara göre bilimsel olarak incelenemeyen “kara kutu”dur. Öğrenme, bir uyarıcı ile bir tepki arasında bağ kurulmasıdır. Çevre belirleyicidir: çevre düzenlenirse davranış değişir. Öğrenen çoğunlukla edilgendir; davranışı pekiştireçler ve cezalar biçimlendirir. Bu yüzden davranışçı bir sınıfta hedefler gözlenebilir davranışlarla yazılır, konular küçük adımlara bölünür, her adımdan sonra anında dönüt verilir.

Davranışçı ailenin öteki adlarından Guthrie öğrenmenin uyarıcı ile tepkinin aynı anda bulunmasıyla tek denemede kurulabileceğini, Hull ise pekiştirmenin bir dürtüyü azalttığı için etkili olduğunu söyler. Bilişsel ve sosyal kuramları Bilişsel ve sosyal öğrenme sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Davranışçının üç sözcüğü: gözlenebilir, uyarıcı-tepki, çevre. “Zihinde ne oluyor?” sorusu davranışçının değil, bilişselcinin sorusudur. Öğrenme tanımında iki ölçüt: yaşantı ve kalıcılık.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin uygulaması ya da bir görüş verilir; hangi kuram ailesine ait olduğu sorulur. Hedefi gözlenebilir davranışla yazmak, anında pekiştirme, küçük adımlarla ilerleme davranışçıdır; ön bilgiyle ilişki kurma, dikkat ve kodlama bilişseldir.

TuzakÖğrenmenin tanımına olgunlaşmayla ya da geçici etkenlerle oluşan değişmeleri katmaktır. İkinci tuzak, model almayı davranışçılığa yazmaktır; Bandura sosyal bilişsel kuramın temsilcisidir.

⇄Bilgi eşleştirme davranışçılar ve deneyleri

?Soru çöz

Aşağıdaki davranış değişimlerinden hangisi öğrenme sonucu ortaya çıkmıştır?

✓ B. Yüzme, kurs yaşantısıyla kazanılmış ve kalıcı bir davranıştır; bu öğrenmedir. A uykusuzluğun yarattığı geçici bir durumdur, kalıcılık yok; C yürüme olgunlaşmayla gelir, yaşantıdan doğmaz; D ilaç etkisiyle oluşan geçici değişmedir.
KURAM · KLASİK KOŞULLANMA

Klasik koşullanma: sınav kaygısı nereden gelir?

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Klasik koşullanma nedir? Genelleme, ayırt etme, sönme, kendiliğinden geri gelme ve üst düzey koşullanma ne demektir?

Kısa cevap: Klasik koşullanmada nötr bir uyarıcı, doğal olarak tepki doğuran koşulsuz uyarıcıyla tekrar tekrar eşleşir ve sonunda tek başına benzer tepkiyi doğurur. Böylece koşullu uyarıcı ve koşullu tepki oluşur. Benzer uyarıcılara tepki genelleme, yalnız birine tepki ayırt etme; eşleşme kesilince tepkinin kaybolması sönme, bir süre sonra kısa dönüşü kendiliğinden geri gelmedir.

Matematik öğretmeninin sınıfa her girişinde sözlüye kaldırıp herkesin önünde azarladığı bir yıldan sonra Ayşe, öğretmenin topuk sesini koridorda duyunca bile midesinin kasıldığını hisseder.

Rus fizyolog İvan Pavlov, köpeklere yemek vermeden hemen önce zil çaldı. Yemek (koşulsuz uyarıcı, KUU) doğuştan salya (koşulsuz tepki, KUT) doğuruyordu; zil başlangıçta nötr uyarıcıydı. Eşleşmeler tekrarlanınca zil tek başına salya akıttı: zil artık koşullu uyarıcı (KU), ona akan salya koşullu tepkidir (KT). Klasik koşullanma özellikle istemsiz tepkileri (korku, kaygı, hoşlanma, iğrenme, bedensel tepkiler) açıklar.

Ayşe'nin kaygısı klasik koşullanma diliyle
ÖğePavlov'un deneyiAyşe'nin sınıfı
Koşulsuz uyarıcıYemekHerkesin önünde azarlanmak
Koşulsuz tepkiSalyaKorku, utanç
Nötr → koşullu uyarıcıZilÖğretmenin topuk sesi, matematik dersi
Koşullu tepkiZile salyaTopuk sesine mide kasılması

Koşullanmanın kurulması için nötr uyarıcının koşulsuz uyarıcıdan hemen önce gelmesi ve eşleşmenin tekrarlanması en etkilidir. Watson, küçük bir çocukta beyaz fareyi korkutucu bir sesle eşleştirip fareye korku koşullamış (Küçük Albert deneyi); bugün etik açıdan kabul edilemez bir çalışmadır.

Beş süreç

  • Genelleme: Koşullu uyarıcıya benzeyen uyarıcılara da tepki vermek. Ayşe yalnız matematikten değil, bütün sözlü sınavlardan korkmaya başlar.
  • Ayırt etme: Yalnız koşullu uyarıcıya tepki verip benzerlerine vermemek. Ayşe başka öğretmenlerin topuk sesine tepki vermez.
  • Sönme: Koşullu uyarıcı koşulsuz uyarıcı olmadan tekrar tekrar gelince koşullu tepkinin zayıflayıp kaybolması. Yeni öğretmen sınıfa girer, hiç azarlamaz; kaygı zamanla geçer.
  • Kendiliğinden geri gelme: Sönmüş tepkinin bir süre sonra koşullu uyarıcıyla karşılaşınca kısa ve zayıf biçimde geri dönmesi. Mezuniyet yemeğinde eski öğretmenin sesini duyunca Ayşe bir an gerilir.
  • Üst düzey koşullanma: Koşullu uyarıcının, yeni bir nötr uyarıcıyla eşleşerek onu da koşullu uyarıcıya dönüştürmesi. Topuk sesinden hemen önce hep sınıf kapısının gıcırtısı duyulursa kapının sesi de kaygı doğurur.

Öğretmen için sonuç: okulun ilk günleri, ilk sınavlar, dersin ilk dakikaları olumlu duygularla eşleşmelidir. Koşullanmış kaygıyı azaltmanın bir yolu sistematik duyarsızlaştırmadır: kişi gevşemeyi öğrenir ve kaygı verici durumla en hafifinden başlayarak kademeli olarak karşılaşır; kaygının yerine gevşeme koşullanır.

Akılda kalsın: Klasik koşullanma iki uyarıcının eşleşmesi ve istemsiz tepki demektir. Genelleme “benzerine de”, ayırt etme “yalnız ona”; sönme “eşleşme kesildi, tepki gitti”, kendiliğinden geri gelme “gitmişti, bir an döndü.”
Sınavda

Nasıl sorulurBir sınıf vakası verilir, KUU, KU, KT'nin ne olduğu ya da yaşanan sürecin adı sorulur.

TuzakSönmeyi unutma sanmaktır: sönmede tepki yeni bir öğrenmeyle bastırılır, bu yüzden kendiliğinden geri gelebilir. İkinci tuzak, üst düzey koşullanmayı genellemeyle karıştırmaktır: genellemede benzer bir uyarıcıya tepki verilir; üst düzey koşullanmada benzemeyen yeni bir uyarıcı, koşullu uyarıcıyla eşleştirildiği için tepki doğurur.

✎Boşluk doldurma süreçleri adlandır

Bir öğretmenin sözlü sınavından korkan öğrencinin zamanla bütün sözlü sınavlardan korkması örneğidir. Yeni öğretmenin sözlüleri hep olumlu geçince bu korkunun kaybolması ile açıklanır. Teneffüs ziliyle sevinen öğrencilerin, zilden hemen önce her gün çalınan sınıf müziğine de sevinmeye başlaması ise örneğidir.

genelleme · sönme · üst düzey koşullanma · ayırt etme · kendiliğinden geri gelme

?Soru çöz

Birinci sınıfa başlayan Ali, okulun ilk günü bahçede yüksek sesle çalan zille çok korkmuştur. Sonraki haftalarda zil sesinin yanı sıra okul binasını görünce de ağlamaya başlamış; bir süre zil yerine müzik çalınınca Ali'nin okul binasına tepkisi kaybolmuştur. Bu vakada okul binası klasik koşullanma açısından nedir?

✓ D. Okul binası başlangıçta nötrdü, korku doğuran zil sesiyle eşleşince tek başına ağlamaya yol açtı; bu koşullu uyarıcıdır. A koşulsuz uyarıcı doğuştan korku doğuran yüksek zil sesidir; B ve C uyarıcı değil tepkidir: zile korku koşulsuz tepki, binaya ağlama koşullu tepkidir.
KURAM · THORNDIKE

Thorndike: deneme-yanılma ve üç öğrenme yasası

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Thorndike'ın bağ kuramı nedir? Etki yasası, tekrar yasası ve hazırbulunuşluk yasası neyi anlatır?

Kısa cevap: Thorndike'a göre öğrenme, deneme-yanılma yoluyla uyarıcı ile tepki arasında bağ kurulmasıdır. Etki yasasına göre doyum veren sonuçla biten tepki güçlenir. Tekrar (alıştırma) yasasına göre kullanılan bağ güçlenir, kullanılmayan zayıflar. Hazırbulunuşluk yasasına göre hazır olan organizmanın davranması doyum, hazır olmadığı hâlde zorlanması rahatsızlık verir.

Yeni aldığı akıllı tahtanın ayarlarını kılavuza bakmadan kurcalayan öğretmen, birkaç denemeden sonra doğru tuşu bulur; ertesi gün ilk denemede bulur.

Edward Thorndike, aç bir kediyi kapısı bir mandalla açılan bir kafese koydu; yiyecek kafesin dışındaydı. Kedi önce rastgele davranışlar denedi; tesadüfen mandala bastı ve dışarı çıktı. Denemeler tekrarlandıkça işe yaramayan davranışlar azaldı, mandala basma hızlandı. Thorndike buna deneme-yanılma yoluyla öğrenme dedi. Ona göre öğrenme, bir uyarıcı durum ile tepki arasında bağ kurulmasıdır; kuramına bu yüzden bağ kuramı (bağlantıcılık) denir. Thorndike, edimsel koşullanmanın öncüsü sayılır.

Thorndike'ın üç temel yasası
YasaNe söyler?Sınıftaki karşılığı
Etki yasasıDoyum veren sonuçla biten tepki güçlenir, rahatsızlık veren sonuçla biten zayıflar.Doğru çözümün ardından takdir görmek, o çözüm yolunu güçlendirir.
Tekrar (alıştırma) yasasıKullanılan bağ güçlenir, uzun süre kullanılmayan bağ zayıflar.Çarpım tablosu düzenli tekrar edilmezse unutulur.
Hazırbulunuşluk yasasıBir davranışa hazır organizmanın davranması doyum, engellenmesi rahatsızlık; hazır değilken zorlanması rahatsızlık verir.Oyuna hazırlanan öğrenciyi durdurmak da, istemediği hâlde zorla kitap okutmak da hoşnutsuzluk yaratır.

Thorndike sonraki çalışmalarında kendi yasalarını sınırladı: tekrarın, sonuç olmadan tek başına bağı güçlendirmediğini ve cezanın, ödülün güçlendirdiği kadar bağı zayıflatmadığını gördü. Bu, “cezayla değil, doğru davranışı ödüllendirerek öğret” fikrinin erken bir dayanağıdır.

Thorndike ayrıca öğrenmenin aktarımıyla ilgilendi: okulda öğrenilen bir şeyin başka bir duruma aktarılması, iki durum arasında ortak öğeler olduğu ölçüde gerçekleşir. Bu yüzden okulda öğretilen problemler gerçek hayattakine benzedikçe aktarım kolaylaşır.

Akılda kalsın: Thorndike = kedi, kafes, deneme-yanılma, bağ. Üç yasa: etki (sonuç güçlendirir), tekrar (kullan ya da kaybet), hazırbulunuşluk (hazırsa doyum, değilse rahatsızlık). Aktarım ortak öğeler kadardır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmen uygulaması verilip Thorndike'ın hangi yasasıyla açıklandığı sorulur. “Doğru yanıta hemen övgü” etki, “bol alıştırma ve tekrar” tekrar, “öğrenci istekli ve hazırken başlamak” hazırbulunuşluk yasasıdır.

TuzakThorndike'ın hazırbulunuşluk yasasını gelişim psikolojisindeki hazırbulunuşluk kavramıyla birebir aynı sanmaktır: Thorndike'ta vurgu, davranmaya hazır olmanın doyum ya da rahatsızlık yaratmasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme yasa ve vaka

?Soru çöz

Bir öğretmen, öğrencilerinin kesirlerle ilgili problemleri doğru çözdükleri anda yanlarına gidip çözüm yollarını takdir etmekte, böylece doğru çözüm yollarının sınıfta daha sık kullanıldığını gözlemektedir. Bu gözlem Thorndike'ın hangi yasasıyla açıklanır?

✓ A. Doğru çözümün ardından gelen doyum verici sonuç (takdir), o tepkiyi güçlendirmiştir; bu etki yasasıdır. B tekrar yasası bağın kullanılarak güçlenmesidir, burada belirleyici olan sonuç; C hazırbulunuşluk yasası davranmaya hazır olmanın doyumuyla ilgilidir; D ortak öğeler öğrenmenin başka duruma aktarımını açıklar.
KURAM · EDİMSEL KOŞULLANMA

Edimsel koşullanma: pekiştireç, ceza ve Premack ilkesi

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Edimsel koşullanmada olumlu pekiştireç, olumsuz pekiştireç, birinci tür ceza ve ikinci tür ceza arasındaki fark nedir? Premack ilkesi nedir?

Kısa cevap: Edimsel koşullanmada davranışın sonucu, davranışın tekrarlanma olasılığını belirler. Pekiştireç davranışı artırır: olumlu pekiştireç hoşa gideni ekler, olumsuz pekiştireç hoşa gitmeyeni ortadan kaldırır. Ceza davranışı azaltır: birinci tür ceza hoşa gitmeyeni ekler, ikinci tür ceza hoşa gideni alır. Premack ilkesine göre sevilen etkinlik, daha az sevilenin pekiştirecidir.

Ödevini yapan öğrenciye artı veren, yapmayana teneffüsü kısaltan öğretmen; sınıfta gürültü olunca susana kadar konuşmayı kesen öğretmen. Üçü de aynı kuramı uyguluyor, ama üç farklı aracı kullanıyor.

B. F. Skinner, Thorndike'ın etki yasasını sistemli bir kurama dönüştürdü. Ona göre iki tür davranış vardır: bir uyarıcının kendiliğinden doğurduğu davranış (tepkisel davranış: salya, göz kırpma) ve organizmanın çevresinde kendisinin ortaya koyduğu davranış (edimsel davranış: kola basmak, parmak kaldırmak). Edimsel koşullanmada öğrenilen, davranış ile onun sonucu arasındaki ilişkidir; davranışın sonucu onun gelecekte tekrarlanıp tekrarlanmayacağını belirler.

Sonuç davranışı nasıl etkiler?
Hoşa giden uyarıcıHoşa gitmeyen uyarıcı
EklenirOlumlu pekiştireç → davranış artar
Ödev yapana artı vermek
Birinci tür ceza (olumlu ceza) → davranış azalır
Geç kalana ek ödev vermek
Ortadan kaldırılırİkinci tür ceza (olumsuz ceza) → davranış azalır
Kurala uymayanın teneffüsünü kısaltmak
Olumsuz pekiştireç → davranış artar
Ödevini bitirene akşam ek çalışma yaptırmamak

“Olumlu” ve “olumsuz” iyi-kötü anlamına gelmez; ekleme ve çıkarma anlamına gelir. Pekiştireçlerin ikisi de davranışı artırır, cezaların ikisi de azaltır. En sık yapılan hata, olumsuz pekiştireci ceza sanmaktır. Olumsuz pekiştireçte rahatsız edici bir durum kalkar ve kişi o rahatlamayı yeniden yaşamak için davranışı tekrarlar: gürültü kesilince öğretmenin sızlanmayı bırakması, öğrencilerin susma davranışını olumsuz pekiştirir.

Birincil ve ikincil pekiştireçler

Birincil pekiştireçler doğuştan pekiştirici olan, biyolojik ihtiyaçları karşılayan uyarıcılardır: yiyecek, su, sıcaklık, uyku. İkincil (koşullu) pekiştireçler ise pekiştirici gücünü sonradan, öğrenmeyle kazanır: para, not, artı, yıldız, övgü, sertifika. Sınıfta kullanılan pekiştireçlerin çoğu ikincildir. Övgü, gülümseme gibi sosyal pekiştireçler; yıldız, jeton gibi sembolik pekiştireçler; sevilen bir etkinliğe katılma gibi etkinlik pekiştireçleri bu gruptadır.

Premack ilkesi

David Premack'a göre kişinin daha sık ve isteyerek yaptığı bir etkinlik, daha az yaptığı bir etkinliğin pekiştireci olarak kullanılabilir: “Önce matematik alıştırmasını bitir, sonra bilgisayarda oyun oynarsın.” Halk arasında “önce sebzeni ye, sonra tatlını” kuralı olarak da bilinir. İlkede sıra önemlidir: sevilen etkinlik sonra gelir.

Akılda kalsın: İki soru sor: Davranış artıyor mu, azalıyor mu? (pekiştireç mi ceza mı) Bir şey eklendi mi, çıkarıldı mı? (olumlu mu olumsuz mu). Birinci tür ceza = kötüyü ekle, ikinci tür ceza = iyiyi al. Premack: önce az sevilen, sonra çok sevilen.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sınıf vakası verilir, öğretmenin kullandığı aracın adı sorulur.

TuzakTuzak 1: olumsuz pekiştireci ceza sanmak; davranış artıyorsa ceza olamaz. Tuzak 2: ikinci tür cezayı olumsuz pekiştireçle karıştırmak; ikisinde de bir şey çıkarılır ama ikinci tür cezada çıkarılan hoşa gidendir ve davranış azalır. Tuzak 3: Premack'ta sırayı ters kurmak; sevilen etkinlik önce verilirse pekiştireç olmaz.

⇄Bilgi eşleştirme öğretmenin aracı

?Soru çöz

Bir öğretmen, okumayı sevmeyen ama resim yapmaya bayılan öğrencisine “Bu hikâyeyi okuyup bitirdiğinde resim atölyesine geçebilirsin.” demektedir. Öğretmenin uyguladığı yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Öğrencinin çok sevdiği etkinlik (resim), az sevdiği etkinliğin (okuma) ardından pekiştireç olarak sunulmuştur; bu Premack ilkesidir. A olumsuz pekiştirmede hoşa gitmeyen bir durum ortadan kalkardı; B ikinci tür cezada hoşa giden alınır ve davranış azalır; D birincil pekiştireçler yiyecek, su gibi biyolojik ihtiyaçlardır, resim yapma bir etkinlik pekiştirecidir.
KURAM · PEKİŞTİRME TARİFELERİ

Pekiştirme tarifeleri: ne zaman ödül vermeli?

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Pekiştirme tarifeleri nelerdir? Sabit oranlı, değişken oranlı, sabit aralıklı ve değişken aralıklı tarifenin farkı nedir?

Kısa cevap: Sürekli pekiştirmede her doğru davranış pekiştirilir; yeni davranış hızlı öğrenilir ama pekiştirme kesilince hızla söner. Aralıklı pekiştirmede davranış ara sıra pekiştirilir ve sönmeye daha dirençlidir. Belirli sayıda davranıştan sonra pekiştirme oranlı, belirli süre geçince yapılan ilk davranışa pekiştirme aralıklı tarifedir; ikisi sabit ya da değişken olabilir.

Haftalık sınavları hep cuma yapan bir öğretmenin öğrencileri perşembe akşamı çalışır; habersiz kısa sınav yapan öğretmenin öğrencileri her akşam biraz çalışır.

Pekiştirecin ne zaman ve ne sıklıkla verildiği, davranışın hem öğrenilme hızını hem de ne kadar kalıcı olacağını belirler. Skinner bu düzenlere pekiştirme tarifesi der.

Sürekli ve aralıklı pekiştirme

Sürekli pekiştirmede istenen davranış her ortaya çıktığında pekiştirilir. Yeni bir davranışı öğretmenin en hızlı yoludur; ama pekiştirme kesilince davranış çabuk söner. Aralıklı (kısmi) pekiştirmede davranış yalnız bazen pekiştirilir. Öğrenme daha yavaştır ama davranış sönmeye çok daha dirençlidir. Bu yüzden önerilen yol: yeni davranışı sürekli pekiştirmeyle kazandırmak, yerleşince aralıklı pekiştirmeye geçmektir.

Oranlı tarifelerde sayılan davranıştır, aralıklı tarifelerde geçen süredir; değişkenlik sönmeye direnci artırır.Görsel: Sınav Defteri

Dört aralıklı tarife

  • Sabit oranlı: Belirli sayıda davranıştan sonra pekiştirilir (her 10 doğru soruya bir yıldız). Davranış hızı yüksektir; pekiştireçten hemen sonra kısa bir duraklama görülür.
  • Değişken oranlı: Pekiştirme ortalama bir sayıda ama ne zaman geleceği belirsiz biçimde verilir. En yüksek ve en kararlı davranış hızını üretir, sönmeye en dirençli tarifedir; şans oyunlarının bağımlılık yapması bu yüzdendir.
  • Sabit aralıklı: Belirli bir süre geçtikten sonra yapılan ilk davranış pekiştirilir (her cuma sınav). Pekiştirecin zamanı yaklaştıkça davranış artar, pekiştireçten sonra düşer.
  • Değişken aralıklı: Süre belirsizdir (habersiz kısa sınav). Davranış orta düzeyde ama düzenli ve kararlıdır; öğrenci her gün biraz çalışır.
Akılda kalsın: Oran = kaç kez, aralık = ne zaman. Sabit = bilinir, değişken = sürpriz. Sürpriz olan sönmeye dirençlidir; şampiyon değişken oranlıdır. Cuma sınavının son gece çalışması sabit aralıklı tarifenin işaretidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir pekiştirme düzeni anlatılır, hangi tarife olduğu ya da hangi davranış örüntüsünü doğuracağı sorulur.

Tuzak“her hafta” ile “her 5 ödevde” ifadesini karıştırmaktır: zamana bağlıysa aralıklı, davranış sayısına bağlıysa oranlıdır. İkinci tuzak, sürekli pekiştirmeyi kalıcılık için en iyi tarife sanmaktır; hızlı öğretir ama en çabuk söner. Sönmeye en dirençli tarife değişken oranlıdır.

⇄Bilgi eşleştirme hangi tarife?

?Soru çöz

Bir öğretmen, öğrencilerinin her gün düzenli tekrar yapmasını ve bu alışkanlığın uzun süre devam etmesini istemektedir. Bu amaca en uygun pekiştirme düzeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Değişken aralıklı tarife düzenli ve kararlı bir davranış hızı üretir, sönmeye de dirençlidir; öğrenci her gün hazırlıklı olur. B sabit aralıklıdır, öğrenciler sınavdan hemen önce çalışıp sonra bırakır; C sürekli pekiştirme yeni davranışı hızlı öğretir ama pekiştirme kesilince çabuk söner; D seyrek ve sabit tek pekiştirme, dönem sonuna yığılan çalışma doğurur.
KURAM · EDİMSEL KOŞULLANMA

Şekil verme ve zincirleme: karmaşık davranışı adım adım kurmak

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Şekil verme (biçimlendirme) ve zincirleme nedir? Edimsel koşullanmada sönme ve ayırt edici uyarıcı ne demektir?

Kısa cevap: Şekil vermede (biçimlendirme) hedef davranışa giderek yaklaşan davranışlar sırayla pekiştirilir; kişinin henüz hiç yapmadığı bir davranış böyle kazandırılır. Zincirlemede karmaşık bir davranışın basamakları ayrı ayrı öğretilip birbirine bağlanır. Edimsel sönme, pekiştireç kesilince davranışın azalmasıdır. Ayırt edici uyarıcı, davranışın ne zaman pekiştirileceğini haber verir.

Sınıfta hiç konuşmayan Defne'ye öğretmen “Hadi sunum yap!” demiyor; önce bir göz temasını, sonra bir baş sallamayı, sonra tek kelimelik bir yanıtı takdir ediyor.

Şekil verme (biçimlendirme)

Pekiştirmek için davranışın önce ortaya çıkması gerekir. Peki öğrenci hedef davranışı hiç yapmıyorsa? Skinner'ın yanıtı şekil vermedir: hedef davranışa giderek yaklaşan davranışlar sırayla pekiştirilir. Her adımda ölçüt biraz yükseltilir; bir önceki adım artık pekiştirilmez. Defne'nin öğretmeni önce göz temasını, Defne bunu düzenli yapınca yalnız baş sallamayı, sonra tek kelimelik yanıtı, sonra cümleyi, en sonunda küçük grupta sunumu pekiştirir. Utangaç öğrencinin sınıfa katılımı, özel gereksinimli öğrencide yeni beceriler, hayvan eğitimi bu yolla kazandırılır.

Zincirleme

Zincirleme, bir dizi basit davranışın belli bir sırayla birleşerek karmaşık bir davranış oluşturmasıdır. Her basamak, bir sonrakinin işareti olur. El yıkamak, bir deney düzeneği kurmak, ayakkabı bağlamak zincirleme davranışlardır. Öğretmen zinciri baştan sona (ileriye zincirleme) ya da son basamaktan başlayarak geriye doğru (geriye zincirleme) öğretebilir. Geriye zincirlemede öğrenci her seferinde işi kendi eliyle bitirir ve tamamlama duygusu pekiştireç olur.

Şekil verme ile zincirleme
Şekil vermeZincirleme
Ne yapılır?Tek bir hedef davranışa giderek yaklaşan davranışlar pekiştirilirAyrı basamaklar öğretilip sırayla birbirine bağlanır
Önceki adımİleri gidildikçe artık pekiştirilmezZincirin parçası olarak kalır
ÖrnekSessiz öğrenciyi adım adım sunuma getirmekMikroskobu sırayla hazırlamayı öğretmek

Sönme ve ayırt edici uyarıcı

Edimsel koşullanmada sönme, daha önce pekiştirilen bir davranışın artık pekiştirilmemesiyle zayıflamasıdır. Dikkat çekmek için soytarılık yapan öğrenciyi sınıf ve öğretmen görmezden gelirse davranış azalır. Ama önce kısa bir süre artar (sönme patlaması): öğrenci “belki daha çok yaparsam fark edilirim” diye dener. Öğretmen bu aşamada pes ederse davranışı aralıklı olarak pekiştirmiş ve güçlendirmiş olur.

Ayırt edici uyarıcı, bir davranışın pekiştirileceği ya da pekiştirilmeyeceği durumu haber veren işarettir. Öğretmenin “Şimdi grup çalışması zamanı” demesi, konuşmanın bu sırada pekiştirileceğini; sınav kâğıdının dağıtılması ise konuşmanın pekiştirilmeyeceğini haber verir.

Akılda kalsın: Şekil verme tek davranışı adım adım yaklaştırır; zincirleme çok davranışı uç uca ekler. Sönmede önce bir patlama beklenir: o an pes etmek davranışı güçlendirir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin adım adım pekiştirdiği vaka verilir, şekil verme mi zincirleme mi olduğu sorulur. Ayırıcı soru: “Önceki adım ileride hâlâ yapılıyor mu?” Göz teması sunumun içinde zaten var ama ayrıca pekiştirilmiyorsa şekil verme, basamaklar sırayla hepsi yapılıyorsa zincirlemedir.

TuzakGörmezden gelme sonrası davranışın artmasını “yöntem işe yaramadı” diye yorumlamaktır; bu sönme patlamasıdır.

↕Sıralama şekil vermede pekiştirilen davranışlar

  1. Okuma saatinde kitaptan bir sayfa okuması takdir edilir
  2. Okuma saatinde sırasına oturup kalması takdir edilir
  3. Okuma saati boyunca bir bölümü bitirmesi takdir edilir
  4. Okuma saatinde kitabını açıp önüne koyması takdir edilir

?Soru çöz

Dersi sık sık el kaldırmadan söz alarak bölen Murat'a öğretmeni artık hiç tepki vermemeye karar vermiştir. İlk birkaç gün Murat'ın söz kesme davranışı belirgin biçimde artmış, iki hafta sonra ise neredeyse tamamen ortadan kalkmıştır. İlk günlerdeki artış aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Pekiştireç (öğretmenin ilgisi) kesilince davranış sönmeden önce kısa bir süre artar; bu sönme patlamasıdır. A kendiliğinden geri gelme, sönmüş bir tepkinin bir süre sonra kısa dönüşüdür, burada henüz sönme olmadı; B olumsuz pekiştireçte hoşa gitmeyen bir şey kalkardı; C şekil verme hedefe yaklaşan davranışları adım adım pekiştirmektir.
MODEL · DAVRANIŞ DEĞİŞTİRME

Sınıfta davranış değiştirme: artırmak, azaltmak, cezayı doğru kullanmak

Eğitim Bilimleri · Öğrenme psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sınıfta davranış değiştirme teknikleri nelerdir? İstenmeyen davranışı azaltmak için hangi yöntemler kullanılır?

Kısa cevap: Davranış değiştirme, davranışçı ilkelerle istendik davranışı artırma ve istenmeyen davranışı azaltma sürecidir. Artırmak için pekiştirme, Premack ilkesi, sembol (jeton) pekiştirme ve davranış sözleşmesi; azaltmak için sönme, uyuşmayan davranışı pekiştirme, mola, tepki bedeli, aşırı düzeltme ve doyum kullanılır. Ceza son başvurulacak araçtır ve fiziksel ceza yasaktır.

Rehberlik öğretmeni sınıf öğretmenine bir tablo uzatır: “Önce Emir'in sırasından kaç kez kalktığını bir hafta sayalım; sonra ne yaptığımızın işe yarayıp yaramadığını bilebiliriz.”

Davranışçı yaklaşımda davranış değiştirme sistemli bir süreçtir. Önce hedef davranış gözlenebilir biçimde tanımlanır (“dersi bozuyor” değil, “ders sırasında izinsiz sırasından kalkıyor”). Sonra davranışın ne sıklıkta görüldüğü ölçülür; buna başlama düzeyi denir. Davranıştan önce ne olduğu (öncül) ve sonra ne olduğu (sonuç) incelenir; çünkü davranışı sürdüren çoğu zaman sonucudur. Ardından uygun teknik seçilir ve davranış yeniden ölçülerek değişim izlenir.

Davranış değiştirme teknikleri
AmaçTeknikNe yapılır?Sınıf örneği
ArtırmakSembol (jeton) pekiştirmeİstenen davranışa biriktirilip sonra değerli bir şeyle değiştirilen jeton verilirHer tamamlanan ödeve bir yıldız; 10 yıldız = kütüphane sorumlusu olmak
Davranış sözleşmesiÖğretmen ve öğrenci hedef davranışı ve kazanılacak sonucu yazılı olarak kararlaştırır“Bir hafta zamanında gelirsem cuma DJ ben olurum.”
Premack ilkesiSevilen etkinlik, az sevilenin ardından gelirProblemler bitince bilgisayar köşesi
AzaltmakSönmeDavranışı sürdüren pekiştireç kesilirDikkat çekmek için yapılan soytarılığı görmezden gelmek
Uyuşmayan (alternatif) davranışı pekiştirmeİstenmeyen davranışla aynı anda yapılamayan bir davranış pekiştirilirSırasından kalkan öğrenciyi oturup çalıştığı anlarda takdir etmek
Mola (pekiştireçten uzaklaştırma)Öğrenci kısa süre pekiştirici ortamdan uzaklaştırılır (ikinci tür ceza)Oyunu bozan öğrenciyi beş dakika oyun dışında bekletmek
Tepki bedeliKazanılmış bir pekiştireç kaybedilir (ikinci tür ceza)Kuralı bozunca biriktirdiği yıldızlardan birini kaybetmek
Aşırı düzeltmeÖğrenci bozduğu durumu düzeltir, hatta öncekinden iyi hâle getirirSırasını çizen öğrencinin bütün sıraları temizlemesi
Doyumİstenmeyen davranış bıkkınlık gelene kadar yaptırılırKâğıttan uçak atan öğrenciye teneffüste çok sayıda uçak yaptırmak

Ceza ne zaman, nasıl?

Ceza davranışı geçici olarak bastırabilir ama yeni bir davranış öğretmez; korku, kaygı, öğretmenden ve dersten kaçınma, saldırganlığı model alma gibi yan etkileri vardır. Bu yüzden ceza son başvurulan araçtır; okulda fiziksel ceza kesinlikle yasaktır. Kullanılacaksa davranıştan hemen sonra, tutarlı biçimde, kişiliğe değil davranışa yönelik verilmeli ve mutlaka yerine yapılması gereken doğru davranış öğretilip pekiştirilmelidir. Ceza ile olumsuz pekiştireci karıştırmamak gerekir: önceki konularda gördüğümüz gibi olumsuz pekiştireç davranışı artırır. Sınıfta istenmeyen davranışa kademeli müdahale basamaklarını Sınıf yönetimi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Davranış değiştirmenin sırası: tanımla → say (başlama düzeyi) → nedenini bul → teknik seç → yeniden say. Azaltmanın en iyi yolu, yalnız cezalandırmak değil, yerine yapılacak davranışı pekiştirmektir. Mola ve tepki bedeli ikinci tür cezadır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğretmenin kullandığı teknik anlatılır, adı sorulur; ya da “Bu öğretmenin uygulaması hangi tekniğe örnek değildir?” kalıbı gelir.

TuzakMolayı birinci tür ceza sanmaktır: mola, öğrenciyi pekiştirici ortamdan uzaklaştırır, yani hoşa gideni alır; ikinci tür cezadır. İkinci tuzak, tepki bedeli ile molayı karıştırmaktır: tepki bedelinde kazanılmış bir şey (yıldız, puan) kaybedilir, molada ise ortamdan geçici olarak ayrılınır.

⇄Bilgi eşleştirme teknik

?Soru çöz

Ders sırasında sık sık arkadaşlarıyla konuşan Selin için öğretmeni şu uygulamaları planlamıştır: I. Selin'in sessizce çalıştığı anlarda yanına gidip çalışmasını takdir etmek. II. Selin konuştuğunda onu beş dakika sınıfın arkasındaki okuma köşesinde tek başına bekletmek. III. Selin'i konuştuğu her seferinde arkadaşlarının önünde uzun uzun azarlamak. Bu uygulamalardan hangileri davranış değiştirme ilkelerine uygundur?

✓ B. Sessiz çalışmayı takdir etmek (I) uyuşmayan davranışı pekiştirmedir; kısa süre ortamdan uzaklaştırmak (II) moladır. A eksiktir, II de uygun bir azaltma tekniğidir; C ve D yanlıştır, çünkü herkesin önünde uzun azar (III) davranışa değil kişiliğe yönelir, ilgi pekiştireci olabilir ve kaygı, utanç gibi yan etkiler doğurur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Okul öncesi öğretmeni Gül Hanım, uyum haftasında annesinden ayrılırken çok ağlayan çocuklar için şunları yapmaktadır: I. Annenin ilk günlerde sınıfta kısa süre kalmasına izin verir. II. Çocuğa her gün aynı karşılama rutinini uygular. III. Çocuğun ağlamasını görmezden gelip onu hemen etkinliğe zorlar. Bu uygulamalardan hangileri bağlanma kuramına göre çocuğun okula uyumunu destekler?

✓ D. Annenin kısa süre sınıfta kalması (I) güvenli üsten kademeli ayrılmayı, tutarlı karşılama rutini (II) öğretmenle yeni bir güven ilişkisi kurmayı sağlar. A eksiktir, II de destekler; B ve C yanlıştır, çünkü duyguyu görmezden gelip zorlamak (III) güven ihtiyacını karşılamaz, ayrılık kaygısını artırır.Kaynak: Kişilik ve ahlak gelişimi · Bağlanma: Bowlby, Ainsworth

?Soru 2

Bir okul öncesi öğretmeni, dört yaşındaki çocukların günün büyük bölümünü noktalı satırlarda harf yazma çalışmasıyla geçirmesini istemektedir. Bu öğretmenin en çok göz ardı ettiği gelişim ilkesi hangisidir?

✓ A. Harf yazmak parmak kaslarının ince denetimini ister; parmaklar gövdeden en uzak kaslardır ve en son gelişir, bu içten dışa ilkesidir. B süreklilik ilkesi gelişimin kesintisizliğini anlatır, ince motor sınırını değil; C kalıtım-çevre etkileşimi genel bir ilkedir, bu vakanın özgül hatasını açıklamaz; D baştan ayağa ilke baş-gövde-bacak sırasıdır, el-parmak ayrımı içten dışadır.Kaynak: Gelişimin temelleri · Gelişim ilkeleri

?Soru 3

Bir araştırmacı, 2026'da 20, 40 ve 60 yaşındaki üç gruba dijital okuryazarlık testi uygulamış ve puanın yaşla düştüğü sonucuna varmıştır. Bu sonuca yöneltilebilecek en güçlü eleştiri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bu kesitsel bir araştırmadır; 60 yaşındakiler dijital teknolojiyle yetişkinlikte tanışmıştır, fark kuşak (kohort) etkisinden doğabilir. A katılımcı kaybı ve C test alışkanlığı boylamsal araştırmanın sorunlarıdır, burada ölçüm bir kez yapılmış; D tek bireyi inceleyen örnek olay çalışmasıdır, burada üç grup var.Kaynak: Gelişimin temelleri · Araştırma yöntemleri

?Soru 4

Teneffüste bir arkadaşıyla tartışan ama ona karşılık veremeyen Kaan, sınıfa dönünce kendisinden küçük olan sıra arkadaşının kalemini yere atmıştır. Kaan'ın davranışı hangi savunma mekanizmasıyla açıklanır?

✓ C. Kaan öfkesini asıl kaynağa (tartıştığı arkadaş) değil, daha güvenli bir hedefe (küçük sıra arkadaşı) yöneltmiştir. A yansıtmada duygu başkasına yüklenirdi (“O bana kızgın”); B bastırmada duygu ya da anı bilinç dışına itilip yok sayılırdı; D karşıt tepkide Kaan öfkesinin tersini, abartılı bir yakınlığı gösterirdi.Kaynak: Kişilik ve ahlak gelişimi · Freud: id, ego, süperego

?Soru 5

On dört yaşındaki Deniz, saçı istediği gibi olmadığında okula gitmek istemiyor, “Bugün herkes bana bakıp gülecek.” diyor. Deniz'in bu düşüncesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ A. Deniz herkesin dikkatinin kendi görünüşünde olduğunu sanıyor; bu Elkind'in hayali seyircisidir. B kişisel efsane kendini eşsiz ve dokunulmaz sanmaktır, burada başkalarının bakışı öne çıkıyor; C animizm cansıza can yüklemektir, işlem öncesine aittir; D merkezleme tek boyuta odaklanmadır, işlem öncesinin korunum hatasını açıklar.Kaynak: Bilişsel gelişim · Somut ve soyut işlemler, Elkind

?Soru 6

Resim öğretmeni, perspektif çizimine yeni başlayan öğrencilerine ilk hafta kaybolma noktasını ve yardımcı çizgileri tahtada adım adım göstermiş, ikinci hafta yalnız kaybolma noktasını işaretlemiş, üçüncü hafta hiçbir ipucu vermeden çizim istemiştir. Öğretmenin bu uygulaması aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ C. Öğretmen öğrencilerin tek başına yapamadığı işte destek vermiş ve desteği hafta hafta azaltıp sonunda geri çekmiştir; bu iskele kurmadır. A özümleme Piaget'nin, yeni bilgiyi var olan şemaya yerleştirme kavramıdır; B özel konuşma çocuğun kendi kendine konuşmasıdır; D ertelenmiş taklit duyusal-motor dönem sonunda görülen, gözlenen davranışı sonra yinelemedir.Kaynak: Bilişsel gelişim · Vygotsky: YGA ve iskele

?Soru 7

Belediye, bir mahalledeki tek halk kütüphanesini kapatmış; bu mahallede yaşayan öğrencilerin kitap okuma alışkanlığı sonraki yıllarda belirgin biçimde azalmıştır. Bronfenbrenner'e göre öğrencileri etkileyen bu karar hangi sistemde yer alır?

✓ C. Kararı alan belediye meclisinde öğrenciler yer almaz ama karar onları dolaylı olarak etkilemiştir; bu ekzosistemdir. A mikrosistem öğrencinin doğrudan içinde olduğu aile, sınıf gibi ortamlardır; B mezosistem iki mikrosistem arasındaki ilişkidir, ortada böyle bir bağ yok; D kronosistem zamanın ve yaşam geçişlerinin etkisidir, burada bir yerel karar söz konusu.Kaynak: Gelişimin temelleri · Bronfenbrenner: ekolojik sistemler

?Soru 8

Fen bilimleri öğretmeni, öğrencilerine önce “Ağır cisim mi daha hızlı düşer?” diye sormuş; çoğunluk “ağır olan” deyince havası boşaltılmış bir tüpte tüy ile bozuk paranın aynı anda düştüğü videoyu izletmiştir. Öğretmen bu etkinlikle Piaget'nin hangi sürecini başlatmayı amaçlamaktadır?

✓ B. Video öğrencilerin beklentisiyle çelişir, zihinsel dengesizlik yaratır; öğrenciler şemalarını değiştirerek yeniden dengeye ulaşır. A örgütleme şemaları üst yapıda birleştirmektir, burada çelişki yaratılıyor; C nesne kalıcılığı bebeklik döneminde edinilir; D özümlemede bilgi var olan şemaya oturur, burada amaç şemanın sarsılmasıdır.Kaynak: Bilişsel gelişim · Piaget: şema, özümleme, uyma

?Soru 9

Bir ilkokul öğretmeni, sınıf kurallarını yılın ilk haftasında öğrencilerle tartışarak belirlemekte, gerekirse dönem ortasında öğrencilerin önerisiyle kuralları yeniden düzenlemektedir. Piaget'ye göre bu uygulama öğrencilerde öncelikle neyi destekler?

✓ A. Kuralların akranlarla tartışılıp uzlaşmayla konması ve değişebilmesi, Piaget'ye göre özerk ahlakı geliştiren yaşantıdır. B içkin adalet dışa bağımlı ahlakın özelliğidir, bu uygulama onu zayıflatır; C sonuca göre yargı dışa bağımlı ahlaka aittir; D kuralların değişmezliği de dışa bağımlıdır, uygulama tersini öğretir.Kaynak: Kişilik ve ahlak gelişimi · Piaget: ahlak gelişimi

?Soru 10

Bir öğretmen, masasındaki kalemlerin bir milim bile yer değiştirmesine tahammül edemediğini, harcamalarında da aşırı tutumlu davrandığını söylemektedir. Freud'a göre bu özellikler en çok hangi döneme saplanmayla açıklanır?

✓ A. Aşırı düzen tutkusu ve cimrilik, tuvalet eğitimindeki denetim çatışmasına, yani anal döneme saplanmanın tipik belirtileridir. B oral saplanma ağızla ilgili alışkanlıklarla (tırnak yeme, aşırı yeme) görülür; C gizil dönemde enerji bastırılır, saplanma pek tanımlanmaz; D genital dönem olgun ilişkilerin dönemidir, saplanma belirtisi değildir.Kaynak: Kişilik ve ahlak gelişimi · Psikoseksüel dönemler, saplanma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →