Eğitim teknolojileri: materyal, çoklu ortam, uzaktan öğrenme ve etik

Bir dersi teknolojiyle zenginleştirirken neye dikkat edileceğini; materyal seçimini, çoklu ortam tasarım ilkelerini, uzaktan öğrenme türlerini ve dijital etiği örneklerle öğren.

6 durakAGS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · TEKNOLOJİ

Eğitim teknolojisi mi, öğretim teknolojisi mi? Araç, gereç ve materyal

Eğitim Bilimleri · Eğitim teknolojileri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğitim sisteminin öğeleri nelerdir? Girdi, süreç, çıktı ve dönüt eğitimde neyi ifade eder?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eğitim, birbirine bağlı öğelerden oluşan bir sistem olarak düşünülür. Girdiler öğrenci, öğretmen, program, bina, araç-gereç ve bütçedir; süreç öğrenme-öğretme etkinlikleridir; çıktı öğrencide oluşan istendik davranışlar ve mezunlardır. Çıktıların değerlendirilmesiyle elde edilen bilgi dönüt (geri bildirim) olarak sisteme geri döner ve girdi ile süreç düzeltilir.

Eğitim sistemi: girdi, süreç, çıktı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eğitim teknolojisi ile öğretim teknolojisi arasındaki fark nedir? Araç, gereç ve materyal ne demektir?

Kısa cevap: Eğitim teknolojisi, eğitim sürecinin tamamını (amaç, içerik, yöntem, ortam, değerlendirme) bilimsel bilgiye dayanarak sistem yaklaşımıyla tasarlama, uygulama ve değerlendirmedir; yalnız cihaz kullanımı değildir. Öğretim teknolojisi onun alt alanıdır ve öğrenme-öğretme süreçlerine odaklanır. Araç mesajı ileten donanım, gereç mesajı taşıyan içerik, materyal ise ikisinin genel adıdır.

Akıllı tahtası olan bir sınıfta öğretmen yalnız ders kitabının sayfasını yansıtıyorsa sınıfta teknoloji vardır; ama eğitim teknolojisi kullanıldığı söylenemez.

Teknoloji, bilimsel bilginin pratik sorunları çözmek için uygulanmasıdır; yalnız makine değil, bir işi yapmanın sistemli yolunu da anlatır. Eğitim teknolojisi bu anlayışı eğitime taşır: öğrenmeyi kolaylaştırmak için süreçlerin ve kaynakların tasarlanması, geliştirilmesi, kullanılması, yönetilmesi ve değerlendirilmesi. Eğitimin temel kavramları sayfasında eğitimi girdi, süreç, çıktı ve dönütten oluşan açık bir sistem olarak görmüştük; eğitim teknolojisi bu sistemin bütününü planlar.

Üç kavram, üç kapsam
KavramOdakÖrnek
Eğitim teknolojisiEğitim sürecinin tamamı: hedef, içerik, yöntem, ortam, değerlendirme, yönetimBir okulun okuma güçlüğü çeken öğrenciler için ihtiyaç analizinden değerlendirmeye bir öğrenme ortamı kurması
Öğretim teknolojisiEğitim teknolojisinin alt alanı; öğrenme-öğretme süreçlerinin tasarımı ve uygulanmasıBir ünitenin etkinliklerinin, materyallerinin ve değerlendirmesinin tasarlanması
Eğitimde teknolojiAraçların ve yazılımların derste kullanılmasıDerste projeksiyon, tablet ya da video kullanmak

Araç, gereç, materyal

Alanyazındaki yaygın ayrıma göre araç, mesajı ileten donanımdır (projeksiyon cihazı, bilgisayar, yazı tahtası); gereç, aracın taşıdığı ve mesajı içeren malzemedir (sunu dosyası, video, harita, çalışma yaprağı); materyal ise öğretimde kullanılan araç ve gereçlerin genel adıdır. İyi seçilmiş materyal dikkati çeker, birden çok duyuya seslenir, soyut olanı somutlaştırır, öğrenmenin kalıcılığını artırır, zaman kazandırır ve bireysel farklılıklara uyum sağlar. Çok küçük (hücre), çok büyük (Güneş Sistemi), uzak ya da tehlikeli olguları sınıfa getirmenin yolu da materyaldir.

Akılda kalsın: Eğitim teknolojisi = süreç ve sistem (tasarla, geliştir, kullan, yönet, değerlendir). Öğretim teknolojisi = onun öğrenme-öğretme dilimi. Cihaz tek başına eğitim teknolojisi değildir. Araç taşır, gereç içerir, materyal ikisinin adıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama verilir ve eğitim teknolojisi anlayışını yansıtıp yansıtmadığı sorulur.

TuzakEğitim teknolojisini yalnız cihaz ve yazılım kullanımı sanmaktır; öğretmenin hedefi, öğrenci özelliklerini ve değerlendirmeyi birlikte düşünerek bir öğrenme ortamı tasarlaması, hiç cihaz kullanmasa da eğitim teknolojisidir. İkinci tuzak, öğretim teknolojisini daha geniş sanmaktır: eğitim teknolojisi kapsar, öğretim teknolojisi kapsanır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek → kavram

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi eğitim teknolojisi anlayışını en iyi yansıtır?

✓ C. Hedeften değerlendirmeye ve düzeltmeye uzanan sistemli tasarım eğitim teknolojisinin özüdür. A yalnız donanım alımıdır, süreç tasarımı yoktur; B tek bir ortamı her konuya uygular, hedefe ve öğrenciye göre seçim yapmaz; D yalnız bir aracın kullanımıdır, yani eğitimde teknolojidir.
MODEL · DALE VE ASSURE

Dale'in yaşantı konisi ve ASSURE: materyali neye göre seçeriz?

Eğitim Bilimleri · Eğitim teknolojileri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBruner'in bilişsel gelişim kuramında eylemsel, imgesel ve sembolik temsil nedir? Sarmal program ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bilişsel gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bruner'e göre insan bilgiyi üç biçimde temsil eder: eylemsel temsilde yaparak ve hareketle, imgesel temsilde zihinsel resim ve görsellerle, sembolik temsilde dil, sayı ve sembollerle. Bu biçimler bu sırayla ortaya çıkar ama yaşam boyu birlikte kullanılır. Bruner, her konunun uygun biçimde her yaşta öğretilebileceğini savunup sarmal programı önermiştir.

Bruner: temsil biçimleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dale'in yaşantı konisi nedir? Materyal seçiminde ASSURE modelinin aşamaları nelerdir?

Kısa cevap: Edgar Dale'in yaşantı konisi öğrenme yaşantılarını somuttan soyuta sıralar: tabanda yaparak yaşanan doğrudan amaçlı yaşantılar, ortada gösteri, gezi, sergi, film gibi izlenen yaşantılar, tepede görsel ve sözel semboller vardır. Öğrenci ne kadar küçük, konu ne kadar yeniyse tabana yakın yaşantı seçilir. ASSURE modeli materyal seçimini ve kullanımını altı adımda planlar.

Bir öğretmen “ateşböceği” sözcüğünü tahtaya yazabilir, fotoğrafını gösterebilir ya da bir yaz akşamı çocuklarla bahçede izleyebilir; üçü de öğretir, ama aynı ölçüde değil.

Edgar Dale, öğrencinin bir konuyla karşılaştığı yaşantıları somutluk derecesine göre bir koni üzerinde sıraladı. Tabandan tepeye çıkıldıkça yaşantı soyutlaşır, işe karışan duyu sayısı azalır, öğrencinin etkinliği düşer.

Koni bir değer sıralaması değil, somutluk sıralamasıdır.Görsel: Sınav Defteri

Koni, Bilişsel gelişim sayfasında gördüğümüz Bruner'in eylemsel, imgesel ve sembolik temsil biçimleriyle örtüşür: yaparak, izleyerek, sembollerle. Koniden çıkan ilke şudur: öğrenci ne kadar küçük ve konu ne kadar yeniyse tabana yakın yaşantılarla başlanır, sonra sembollere çıkılır. Ama tepe “kötü” değildir; soyut düşünebilen ve ön bilgisi olan öğrenci için sözel anlatım hızlı ve verimlidir. “Okuduğumuzun yüzde onunu, yaptığımızın yüzde doksanını hatırlarız” gibi yüzdeler konide yer almaz; Dale'e yanlış olarak mal edilmiştir.

ASSURE: materyali planlı seçmek

Heinich ve arkadaşlarının ASSURE modeli, adını İngilizce adımların baş harflerinden alır: öğrenci özelliklerini çözümle (yaş, hazırbulunuşluk, öğrenme stili) → hedefleri belirle → yöntem, ortam ve materyali seç (hazır olanı kullan, uyarla ya da yeniden tasarla) → ortam ve materyali kullan (önce kendin dene, ortamı hazırla) → öğrenci katılımını sağla → değerlendir ve gözden geçir. Seçimde hedefe ve öğrenciye uygunluk, doğruluk ve güncellik, ulaşılabilirlik ve maliyet, kullanım kolaylığı ve süre gözetilir; tasarlarken basitlik, vurgulama, tutarlılık, okunaklılık ve denge ilkelerine uyulur.

Akılda kalsın: Koni: yaparak → izleyerek → sembollerle (somuttan soyuta). Küçük öğrenci, yeni konu: tabandan başla. Yüzdeler Dale'in değil. ASSURE: Çözümle – Belirle – Seç – Kullan – Katılım – Değerlendir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin seçtiği yaşantı verilir ve konide nerede olduğu ya da en somut seçeneğin hangisi olduğu sorulur; ASSURE'da bir öğretmen davranışının hangi adım olduğu sorulur.

TuzakModel ve benzetimi (düzenlenmiş yaşantı) izleyerek öğrenme sanmaktır; öğrenci modeli kendi kullanıyorsa yaparak öğrenmedir. İkinci tuzak, gösteriyi yaparak öğrenmeye koymaktır; gösteride öğretmen yapar, öğrenci izler. ASSURE'da ilk adım hedef değil, öğrenci özelliklerinin çözümlenmesidir.

↕Sıralama ASSURE adımları

  1. Yöntem, ortam ve materyali seçmek
  2. Değerlendirmek ve gözden geçirmek
  3. Öğrenci özelliklerini çözümlemek
  4. Öğrenci katılımını sağlamak
  5. Hedefleri belirlemek
  6. Ortam ve materyali kullanmak

?Soru çöz

Bir öğretmen 4. sınıf öğrencilerine maddenin katı, sıvı ve gaz hâllerini öğretmek istemektedir. Dale'in yaşantı konisine göre öğrencilere ilk olarak sunulması en uygun yaşantı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Öğrencinin olayı kendi yaşadığı doğrudan amaçlı yaşantı koninin tabanındadır; küçük öğrenci ve yeni konu için ilk adım budur. B film izlemek izleyerek öğrenmedir, ortadadır; C sözel semboldür, koninin tepesindedir; D şema görsel semboldür, yine soyuttur.
MODEL · İLETİŞİM

Öğretim bir iletişimdir: kaynak, mesaj, kanal, alıcı, dönüt ve gürültü

Eğitim Bilimleri · Eğitim teknolojileri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İletişim sürecinin öğeleri nelerdir? Shannon-Weaver iletişim modeli ve gürültü öğretimi nasıl etkiler?

Kısa cevap: İletişim, kaynağın bir mesajı kodlayıp bir kanal aracılığıyla alıcıya iletmesi, alıcının mesajı çözüp dönüt vermesiyle tamamlanan süreçtir. Sınıfta kaynak çoğunlukla öğretmen, mesaj ders içeriği, kanal anlatım ya da materyal, alıcı öğrencidir. Shannon ve Weaver'ın modeli mesajı bozan gürültüyü öne çıkarır; dönüt iletişimi tek yönlü olmaktan kurtarır.

Öğretmen “Anladınız mı?” diye sorar, sınıftan hep bir ağızdan “Evet!” sesi yükselir; ertesi günkü yoklamada öğrencilerin yarısı soruyu yanıtlayamaz. İletişim bir yerde kopmuştur.

Öğretim, özünde bir iletişim sürecidir; materyal de bu sürecin kanalıdır. Bu yüzden eğitim teknolojisi iletişim modellerinden yararlanır.

Dönüt gelmeden öğretmen mesajın ulaşıp ulaşmadığını bilemez.Görsel: Sınav Defteri
İletişimin öğeleri sınıfta
ÖğeNe?Sınıftaki karşılığı
KaynakMesajı oluşturan ve gönderenÖğretmen, ders kitabı, video
Mesajİletilmek istenen bilgi, duygu, düşünceDers içeriği
Kodlama / kod açmaMesajın sembollere dönüştürülmesi / alıcının onu anlamlandırmasıÖğretmenin örnek ve sözcük seçmesi / öğrencinin anlaması
KanalMesajın iletildiği yol, ortamSes, yazı tahtası, sunu, model
AlıcıMesajı alanÖğrenci
DönütAlıcının kaynağa verdiği tepkiÖğrencinin cevabı, sorusu, yüz ifadesi
GürültüMesajı bozan her engelDış ses, yorgunluk, kaygı, bilinmeyen terim

Shannon ve Weaver'ın 1949'da ortaya koyduğu model iletişimi kaynaktan alıcıya giden doğrusal bir hat olarak çizer ve kanaldaki gürültüyü öne çıkarır; dönüt bu modelde yoktur, sonraki modellerde eklenmiştir. Schramm'ın vurguladığı ortak yaşantı alanı da öğretmen için önemlidir: kaynak ile alıcının ortak yaşantısı arttıkça mesaj daha kolay çözülür; bu yüzden öğretmen örneklerini öğrencinin dünyasından seçer. Gürültü dört türlüdür: fiziksel (dış ses, kötü ışık), fizyolojik (yorgunluk, açlık, işitme sorunu), psikolojik (kaygı, ön yargı, ilgisizlik) ve anlamsal (bilinmeyen terim, farklı anlaşılan sözcük).

Akılda kalsın: Kaynak → (kodla) → mesaj/kanal → (çöz) → alıcı → dönüt. Shannon-Weaver = doğrusal + gürültü, dönüt yok. Gürültü: dış ses fiziksel, beden fizyolojik, duygu psikolojik, sözcük anlamsal.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sınıf durumu verilir ve iletişimin hangi öğesinde aksaklık olduğu ya da hangi gürültü türünün etkili olduğu sorulur.

TuzakAnlamsal gürültüyü fiziksel sanmaktır: öğrenci sesi duyduğu hâlde terimi bilmiyorsa engel anlamsaldır. İkinci tuzak, “Anladınız mı?” sorusuna toplu “evet” cevabını yeterli dönüt saymaktır; her öğrencinin anlayışını gösteren dönüt gerekir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → gürültü türü

?Soru çöz

Bir öğretmen konuyu anlattıktan sonra öğrencilerine kısa sorular yöneltmiş, yanıtlara göre bazı noktaları farklı örneklerle yeniden açıklamıştır. Öğretmenin bu davranışı iletişim sürecinin öncelikle hangi öğesini işe koştuğunu gösterir?

✓ D. Öğrencilerin yanıtları alıcıdan kaynağa dönen tepkidir; öğretmen anlatımını bu dönüte göre düzeltmiştir. A kanal mesajın iletildiği yoldur, değiştirilen o değil; B yeni örnek seçmek kodlamadır ama bunu tetikleyen dönüttür; C gürültü iletişimi bozan engeldir, öğretmenin işe koştuğu bir öğe değildir.
KURAM · ÇOKLU ORTAM

Çoklu ortam tasarımı: Mayer'in ilkeleri ve bilişsel yük

Eğitim Bilimleri · Eğitim teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilgi işleme modeli nedir? Duyusal kayıt, kısa süreli bellek ve uzun süreli bellek nasıl çalışır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bilişsel ve sosyal öğrenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilgi işleme modeli belleği üç depoyla açıklar. Duyusal kayıt gelen bütün uyarıcıları çok kısa süre tutar; dikkat edilen bilgi kısa süreli belleğe geçer. Kısa süreli bellek sınırlı kapasitelidir ve bilgi provayla tutulur. Bilgi anlamlandırılıp kodlanınca sınırsız kapasiteli uzun süreli belleğe aktarılır; gerektiğinde geri getirilir.

Bilgi işleme modeli

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mayer'in çoklu ortam ilkeleri nelerdir? Bilişsel yük kuramına göre içsel, dışsal ve etkili yük nedir?

Kısa cevap: Mayer'in çoklu ortam öğrenme kuramına göre insan bilgiyi görsel ve sözel iki kanaldan, sınırlı kapasiteyle ve etkin olarak işler; bu yüzden sözcük ile görsel birlikte, yalnız sözcükten daha iyi öğretir. Sweller'in bilişsel yük kuramı yükü üçe ayırır: konunun doğasından gelen içsel yük, kötü tasarımdan gelen dışsal yük ve şema kurmaya harcanan etkili yük.

Her slaytına üç animasyon, bir fon müziği ve anlatılanın aynısını tekrarlayan bir paragraf koyan öğretmen öğrencisine yardım ettiğini düşünür; bilişsel yük kuramı bunun tersini söyler.

Bilişsel ve sosyal öğrenme sayfasında gördüğümüz bilgi işleme modelinde kısa süreli belleğin kapasitesi sınırlıydı. Bilişsel yük kuramı (Sweller) öğretim tasarımını bu sınıra göre düşünür: öğrencinin zihnine aynı anda binen yük üç kaynaktan gelir.

Bilişsel yükün üç türü
YükKaynağıTasarımcı ne yapar?
İçselKonunun kendi karmaşıklığı ve öğrencinin ön bilgisiYönetir: konuyu parçalara böler, temel terimleri önceden öğretir
DışsalKötü tasarım: dağınık yerleşim, gereksiz süs, aynı bilginin tekrarıAzaltır
Etkili (ilgili)Anlamlandırma ve şema kurmaya harcanan çabaDestekler: örnek, karşılaştırma, kendi cümlesiyle açıklama

Mayer'in çoklu ortam ilkeleri

Mayer'in kuramı üç varsayıma dayanır: ikili kanal (görsel ve işitsel-sözel bilgi ayrı kanallardan işlenir), sınırlı kapasite ve etkin işleme (öğrenci bilgiyi seçer, düzenler, ön bilgisiyle bütünleştirir). İlkeler bu varsayımlardan çıkar:

Başlıca çoklu ortam ilkeleri
İlkeNe söyler?
Çoklu ortamSözcük ile görsel birlikte, yalnız sözcükten daha iyi öğretir.
Uzamsal yakınlıkAçıklama metni ilgili görselin hemen yanına konur, ayrı sayfaya değil.
Zamansal yakınlıkAnlatım ile görüntü art arda değil, aynı anda sunulur.
TutarlılıkKonuyla ilgisiz ses, müzik, resim ve süs çıkarılır.
Biçim (kip)Animasyonla birlikte açıklama ekran yazısı yerine sesli anlatımla verilir; yük iki kanala dağılır.
Artıklık (gereksiz tekrar)Animasyon ve sesli anlatım varken aynı metni ekrana da yazmak yükü artırır.
İşaretlemeÖnemli yer ok, renk ya da başlıkla vurgulanır.
Bölümleme ve ön alıştırmaİçerik öğrencinin ilerletebildiği parçalara bölünür; temel terimler önceden öğretilir.
KişiselleştirmeResmî dil yerine sohbet diliyle anlatılır.

Bu ilkeler en çok ön bilgisi az olan öğrencide işe yarar; konuyu iyi bilen öğrenci için ayrıntılı yönlendirme bazen gereksiz yük olur.

Akılda kalsın: İki kanal, sınırlı kapasite, etkin işleme. Yük: içsel = konunun zorluğu (yönet), dışsal = tasarımın kusuru (azalt), etkili = öğrenmenin çabası (destekle). Görüntü + ses iyi; görüntü + ses + aynı yazı fazla.
Sınavda

Nasıl sorulurBir materyal tasarımı betimlenir ve hangi ilkenin uygulandığı ya da çiğnendiği sorulur.

TuzakArtıklık ile biçim ilkesini karıştırmaktır: biçim ilkesi ekran yazısı yerine sesli anlatımı önerir, artıklık ilkesi sesli anlatım varken aynı metni ekrana da yazmanın yükü artırdığını söyler. İkinci tuzak, bütün yükü kötü saymaktır; etkili yük öğrenmenin kendisidir, azaltılmaz.

✎Boşluk doldurma yük ve ilke

Konunun kendi karmaşıklığından doğan yüke yük, dağınık ve süslü tasarımdan doğan yüke yük denir. Şekil ile açıklama metninin aynı ekranda yan yana konması ilkesidir.

içsel · dışsal · uzamsal yakınlık · zamansal yakınlık · etkili

?Soru çöz

Bir öğretmen kalbin çalışmasını gösteren bir animasyon hazırlamıştır. Animasyon oynarken öğretmenin sesli anlatımı duyulmakta, aynı anlatım ekranın altında yazı olarak da akmakta, arka planda müzik çalmaktadır. Mayer'in ilkelerine göre bu materyal için en uygun düzeltme aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Aynı metni hem seslendirmek hem yazmak artıklık, ilgisiz müzik tutarlılık ilkesini çiğner; animasyon + sesli anlatım kalmalıdır. A görüntü ile yazıyı aynı görsel kanala yükler, biçim ilkesine aykırıdır; C görseli atar, çoklu ortam ilkesine aykırıdır; D ilgisiz uyarıcıyı artırır, dışsal yükü büyütür.
YÖNTEM · DİJİTAL ÖĞRENME

Uzaktan, harmanlanmış ve ters yüz öğrenme; dijital okuryazarlık ve yapay zekâ

Eğitim Bilimleri · Eğitim teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBloom taksonomisinin bilişsel alan basamakları nelerdir? Özgün ve yenilenmiş Bloom taksonomisi arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Öğretim ilkeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bloom'un özgün bilişsel alan basamakları bilgi, kavrama, uygulama, analiz, sentez ve değerlendirmedir. Anderson ve Krathwohl'un yenilenmiş taksonomisinde basamaklar fiil olarak adlandırılır: hatırlama, anlama, uygulama, çözümleme, değerlendirme, yaratma. En üstteki iki basamak yer değiştirmiş, ayrıca olgusal, kavramsal, işlemsel ve üst bilişsel bilgi boyutu eklenmiştir.

Bloom: bilişsel alan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eş zamanlı ve eş zamansız uzaktan öğrenme nedir? Harmanlanmış öğrenme ile ters yüz sınıf arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Uzaktan öğrenmede öğretmen ile öğrenci farklı mekânlardadır ve iletişim teknolojiyle sağlanır. Eş zamanlı öğrenmede herkes aynı anda bağlıdır (canlı ders); eş zamansızda öğrenci içeriğe istediği zaman ulaşır (kayıtlı video, forum). Harmanlanmış öğrenme yüz yüze ve çevrim içi öğrenmeyi birleştirir; ters yüz sınıfta konu evde öğrenilir, sınıf zamanı uygulamaya ayrılır.

2020 baharında okullar kapandığında milyonlarca öğrenci derslere ekran başından katıldı; o günlerde herkesin öğrendiği ilk ayrım “canlı ders” ile “kayıttan izleme” arasındaki farktı.

Uzaktan öğrenme, öğretmen ile öğrencinin farklı mekânlarda bulunduğu ve öğrenmenin teknoloji aracılığıyla yürütüldüğü öğrenmedir. Mekân ve zaman esnekliği sağlar, okula ulaşamayana ulaşır, öğrencinin kendi hızında ilerlemesine izin verir. Buna karşılık yüz yüze etkileşim azalır, öğrencinin öz düzenleme becerisine daha çok iş düşer ve cihazı ya da bağlantısı olmayan öğrenci geride kalabilir; buna dijital uçurum denir.

Eş zamanlı ve eş zamansız
Eş zamanlı (senkron)Eş zamansız (asenkron)
ZamanHerkes aynı anda bağlıHerkes istediği zaman
ÖrnekCanlı ders, video konferans, anlık yazışmaKayıtlı ders videosu, tartışma forumu, e-posta, çevrim içi ödev
Güçlü yanıAnında soru-cevap ve dönütEsneklik, tekrar izleme, düşünerek yanıt verme
Zayıf yanıHerkesin aynı saatte bağlanması gerekirDönüt gecikir, güdülenmeyi korumak zorlaşır

Harmanlanmış öğrenme ve ters yüz sınıf

Harmanlanmış (karma) öğrenme, yüz yüze öğretim ile çevrim içi öğrenmenin planlı biçimde bir arada kullanılmasıdır. Ters yüz sınıf bunun bir türüdür ve Bergmann ile Sams'ın uygulamalarıyla yaygınlaşmıştır: konu anlatımı evde kısa videolarla izlenir, sınıf zamanı problem çözme, tartışma ve uygulamaya ayrılır. Öğretim ilkeleri sayfasında gördüğümüz Bloom basamaklarıyla söylersek, hatırlama ve anlama evde, uygulama ve üst basamaklar sınıfta öğretmenin rehberliğinde yapılır. Öğretmenin rolü anlatıcıdan rehbere döner.

Dijital okuryazarlık ve yapay zekâ

Dijital okuryazarlık, dijital ortamda bilgiye ulaşabilmek, bilginin doğruluğunu ve kaynağını sorgulayabilmek, içerik üretip paylaşabilmek ve bunları güvenli ve etik biçimde yapabilmektir; Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli sayfasında gördüğümüz dokuz okuryazarlıktan biridir. Yapay zekâ uygulamaları öğrencinin cevaplarına göre içeriği ve zorluğu ayarlayan uyarlanabilir öğrenme sistemleri, anında geri bildirim ve öğretmene iş yükü desteği sunar. Riskleri de vardır: yanlış ya da uydurma bilgi, özgünlük ve kopya sorunu, kişisel verilerin korunması, ön yargılı sonuçlar ve düşünmeyi araca bırakma. Bu yüzden yapay zekâ çıktısı doğrulanır, kullanıldığı belirtilir; son karar öğretmenindir.

Akılda kalsın: Eş zamanlı = aynı anda (canlı); eş zamansız = istediğin zaman (kayıt, forum). Harmanlanmış = yüz yüze + çevrim içi. Ters yüz = ders evde, uygulama sınıfta. Dijital okuryazar: bul, sorgula, üret, güvenle paylaş.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama betimlenir ve hangi öğrenme türü olduğu sorulur.

TuzakTers yüz sınıfı yalnız “evde video izletmek” sanmaktır; asıl fark sınıf zamanının uygulama, problem çözme ve tartışmaya ayrılmasıdır. İkinci tuzak, harmanlanmış öğrenmeyi eş zamansız uzaktan öğrenmeyle karıştırmaktır; yüz yüze bileşen olmadan harmanlama olmaz. Forum ve kayıtlı ders eş zamansız, canlı sınıf eş zamanlıdır.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama → öğrenme türü

?Soru çöz

Bir öğretmen öğrencilerinden internette karşılaştıkları bir sağlık haberinin kaynağını ve yayın tarihini bulmalarını, haberdeki iddiaların başka güvenilir kaynaklarla doğrulanıp doğrulanmadığını incelemelerini istemiştir. Öğretmen bu etkinlikle öncelikle hangi okuryazarlığı geliştirmeyi amaçlamaktadır?

✓ D. Dijital ortamdaki bir içeriğin kaynağını, güncelliğini ve doğruluğunu sorgulamak dijital okuryazarlığın özüdür. A finansal okuryazarlık para ve bütçe yönetimiyle ilgilidir; B görsel okuryazarlık resim, grafik gibi görselleri okumaktır; C kültür okuryazarlığı ortak kültürel birikimi tanımaktır.
İLKE · ETİK

Eğitimde ve dijital ortamda etik: telif, gizlilik, siber zorbalık

Eğitim Bilimleri · Eğitim teknolojileri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'de eğitim hakkı nasıl düzenlenmiştir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitim mevzuatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eğitim hakkı uluslararası insan hakları belgelerinde de güvencededir. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (1948, m.26) herkesin eğitim hakkını, ilköğretimin zorunlu ve en azından temel aşamada parasız olmasını ve ana babaların eğitim türünü seçmede öncelikli hakkını tanır. AİHS'ye Ek 1 No'lu Protokol (m.2) kimsenin eğitim hakkından yoksun bırakılamayacağını ve devletin ana babanın dinî ve felsefi inançlarına saygı göstereceğini söyler. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (m.28–29) ilköğretimi herkese zorunlu ve parasız kılar ve eğitimin amaçlarını sayar.

İnsan hakları hukukunda eğitim hakkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eğitimde etik ilkeler nelerdir? Öğretmen dijital ortamda telif hakkına, öğrenci gizliliğine ve siber zorbalığa karşı nasıl davranmalıdır?

Kısa cevap: Eğitimde etik, öğretmenin mesleki kararlarında adalet, tarafsızlık, dürüstlük, sorumluluk, gizlilik ve öğrenciye saygı ilkelerine uymasıdır. Dijital ortamda bu ilkeler üç alanda sınanır: başkasının eserini izinsiz ve kaynaksız kullanmamak (telif), öğrencinin kişisel verisini ve görüntüsünü korumak (gizlilik) ve siber zorbalığı önleyip okul yönetimi ve rehberlik servisiyle birlikte müdahale etmek.

Bir öğretmen sınıfta yaşanan eğlenceli bir anı videoya çekip sosyal medyada paylaşır; video çok beğenilir, ama ertesi sabah öğrencilerden birinin velisi okulun kapısındadır.

Etik, bir meslekte neyin doğru, neyin yanlış davranış olduğuna ilişkin ilkelerdir. Hukuk yaptırımlı kurallar koyar; her etik ihlal bir suç değildir ama mesleğe duyulan güveni zedeler. Öğretmenlik meslek etiğinde sıkça sayılan ilkeler şunlardır: adalet ve eşitlik (ayrımcılık yapmamak), tarafsızlık (özellikle değerlendirmede), dürüstlük ve güvenilirlik, sorumluluk, öğrenciye saygı, gizlilik (öğrenciye ilişkin bilgileri korumak), mesleki gelişim ve iyi örnek olmak.

Dijital etiğin üç alanı
AlanNe demek?Öğretmen ne yapar?
Telif ve akademik dürüstlükBir eserin sahibinin hakları (5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu); başkasının emeğini kendi adına sunmak intihaldirKaynak gösterir, izinli ya da açık lisanslı içerik kullanır, öğrencilere atıf yapmayı öğretir; yapay zekâ kullanıldıysa belirtir
Gizlilik ve kişisel veriÖğrencinin fotoğrafı, sesi, notu, sağlık ve aile bilgisi kişisel veridir (6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu)İzinsiz paylaşmaz, güvenli saklar; yalnız gerekli kişilerle paylaşır
Siber zorbalıkDijital araçlarla bir kişiyi kasıtlı ve tekrar eden biçimde incitme, aşağılama, dışlamaÖnler (dijital vatandaşlık, sınıf kuralları); fark edince mağduru korur, kanıtı saklatır, bildirir

Eğitim mevzuatı sayfasında gördüğümüz 7528 sayılı Kanun'un 24. maddesi gizliliği bir disiplin kuralına bağlar: öğrencilere ve eğitim süreçlerine ilişkin ses ya da görüntüyü mevzuattaki usuller dışında paylaşan öğretmen kınama cezası alır. Girişteki öğretmenin iyi niyeti bu kuralı değiştirmez.

Siber zorbalık neden ayrıdır?

Siber zorbalık yüz yüze zorbalıktan daha zor durdurulur: fail kimliğini gizleyebilir, saldırı okul saatiyle sınırlı kalmaz, içerik hızla yayılır ve kalıcı olur. Öğretmen olayı okul dışında diye görmezden gelmez. Önce öğrenciyi dinler ve güvence verir, mesajların ekran görüntülerinin saklanmasını ve karşılık verilmemesini önerir, durumu okul yönetimine ve rehberlik servisine bildirir, aileyle iş birliği yapar. Öğrencilere dijital ayak izinin kalıcı olduğunu ve çevrim içi nezaket kurallarını öğretmek önlemenin parçasıdır.

Akılda kalsın: Telif → kaynak göster, izin al. Gizlilik → öğrencinin yüzü, sesi, notu onundur (7528 m.24: usulsüz ses-görüntü paylaşımı → kınama). Siber zorbalık → dinle, kanıtı sakla, bildir; karşılık verme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmen davranışı verilir ve hangi etik ilkeyi çiğnediği sorulur; ya da siber zorbalık karşısında öğretmenin önce ne yapması gerektiği.

Tuzak“eğitim amaçlı” her kullanımı serbest sanmaktır; kaynak göstermek ve izin şartlarına uymak gerekir. İkinci tuzak, öğrenci görüntüsünü iyi niyetle paylaşmayı sorunsuz saymaktır; mevzuattaki usuller dışındaki paylaşım 7528'e göre kınama gerektirir. Zorbalığı yapanları sınıfta teşhir etmek de doğru müdahale değildir.

⇄Bilgi eşleştirme davranış → çiğnenen ilke

?Soru çöz

Bir öğrencisinin, sınıf arkadaşlarının açtığı bir sosyal medya hesabında sürekli alay konusu yapıldığını öğrenen öğretmenin ilk olarak yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Mağduru korumak, kanıtı saklamak ve okulun yetkili birimlerine bildirmek doğru ilk adımlardır. B karşılık vermek zorbalığı büyütür; C siber zorbalık okul saatiyle sınırlı değildir, öğretmen görmezden gelemez; D teşhir etmek gizliliği çiğner ve yeni bir aşağılama doğurur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir sınavın puan dağılımında aritmetik ortalama 42, ortanca 38, tepe değer 33 bulunmuştur. Bu dağılımla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Tepe değer < ortanca < ortalama sırası sağa (pozitif) çarpık dağılımı gösterir; puanlar düşük uçta yığılmıştır, yani test zor olmuştur. A sola çarpıkta sıra tersine döner, ortalama en küçüktür; B normal dağılımda üç ölçü eşit olurdu; D puanlar farklı olduğu için standart sapma sıfır olamaz.Kaynak: Ölçme araçları · Merkezî eğilim, yayılım, çarpıklık

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi psikolojik danışma sürecinin özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Psikolojik danışma öğüt vermek değildir; danışman danışanın kendini anlamasına ve seçeneklerini görmesine yardım eder, kararı danışana bırakır. A gizlilik, B gönüllülük ve C kararın bireye ait olması psikolojik danışmanın temel özellikleridir.Kaynak: Rehberlik · Rehberlik, psikolojik danışma, psikoterapi

?Soru 3

Bir öğretmen altı konudan oluşan bir ünitenin sonunda yalnız üç uzun cevaplı soru sormuş; soruların üçü de ünitenin ilk iki konusundan gelmiştir. Bu sınavda en çok hangi sorun ortaya çıkar?

✓ A. Altı konunun yalnız ikisi temsil edildiği için sınav üniteyi dengeli yansıtmaz; bu kapsam geçerliği sorunudur. B açık uçlu sorularda öğrenci cevabı kendisi yazdığından şans başarısı yoktur; C uzun cevaplı sorular genellikle üst basamakları ölçer; D açık uçlu soruların puanlaması uzun sürer.Kaynak: Ölçme araçları · Açık uçlu, kısa cevaplı, doğru-yanlış

?Soru 4

On iki yaşındaki bir öğrenci önceki yıllarda astronot, futbolcu ve pilot olmak isterken şimdi “Matematiği seviyorum ama çizim yeteneğim de var; mimarlık mı olur, mühendislik mi?” diyerek ilgi ve yeteneklerini tartmaya başlamıştır. Ginzberg'e göre bu öğrenci hangi dönemdedir?

✓ A. Öğrenci artık yalnız isteğe göre değil, ilgi ve yeteneklerine göre seçenekleri tartmaktadır; yaşı ve düşünme biçimi Ginzberg'in geçici dönemine uyar. B hayal döneminde meslekler gerçekçilik gözetmeden seçilir, öğrenci bu dönemi geride bırakmıştır; C gerçekçi dönemde seçenekler daraltılıp bir meslekte karar kılınır; D yerleşme Super'in yetişkinlik evresidir.Kaynak: Rehberlik · Kariyer kuramları

?Soru 5

Bir öğrenci rehberlik öğretmenine, evde sürekli fiziksel şiddet gördüğünü anlatmış ve bunu kimseye söylememesini rica etmiştir. Rehberlik öğretmeninin bu durumda yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Çocuğun güvenliği tehlikede olduğu için gizlilik ilkesi burada sınırına ulaşır; bilgi yetkili kişi ve kurumlara iletilir, öğrenciye de bunun nedeni açıklanır. B şiddet ve istismarda gizlilik gerekçesiyle susmak öğrenciyi korumasız bırakır; C öğrenciyi daha büyük bir tehlikeye atar; D kararın bireye ait olması ilkesi çocuğun güvenliğinin önüne geçemez.Kaynak: Rehberlik · Rehberliğin ilkeleri

?Soru 6

Bir öğretmen dönem sonunda sınıftaki öğrencileri puanlarına göre sıralamış; en yüksek puanlı %10'a 5, sonraki %20'ye 4, ortadaki %40'a 3 notunu vermiş, kalanları da aynı yolla 2 ve 1 notlarına ayırmıştır. Öğretmen not verirken hangi ölçütü kullanmıştır?

✓ D. Notlar öğrencinin gruptaki yerine, yani sınıfın başarı dağılımına göre verilmiştir; bu bağıl ölçüttür. A mutlak ölçütte önceden belirlenmiş sabit puan sınırları kullanılırdı; B gelişimsel ölçütte öğrenci kendi önceki performansıyla karşılaştırılırdı; C kapsam bir ölçüt türü değil, geçerlik türüdür.Kaynak: Ölçme ve değerlendirme · Ölçme, değerlendirme, ölçüt

?Soru 7

Kontrol listesi ile derecelendirme ölçeği arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kontrol listesinde yalnız “var-yok” ya da “evet-hayır” işaretlenir; derecelendirme ölçeği davranışın düzeyini ya da sıklığını gösterir. A iki araç da hem süreçte hem üründe kullanılabilir; C derecelendirme ölçeğini öğretmen de akran da kullanabilir; D öğrenciler de kontrol listesiyle kendilerini ya da arkadaşlarını değerlendirebilir.Kaynak: Ölçme araçları · Tamamlayıcı ölçme araçları

?Soru 8

Ölçme hatalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Tesadüfi hataların yönü ve miktarı ölçmeden ölçmeye değişir.
II. Sabit hata, öğrencilerin başarı sıralamasını bozar.
III. Gözlenen puan, gerçek puan ile hatanın toplamıdır.

✓ C. I tesadüfi hatanın tanımıdır; III klasik test kuramının temel eşitliğidir. II yanlıştır: sabit hata herkese aynı miktarda eklendiği için öğrencilerin sırası değişmez. A ve B doğru ifadelerden birini eksik bırakır; D yanlış olan II'yi içerir.Kaynak: Ölçme ve değerlendirme · Ölçme hataları

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi sınıf rehber öğretmeninin görevleri arasında yer almaz?

✓ C. Kişilik envanteri gibi test tekniklerini uygulamak ve yorumlamak uzmanlık gerektirir; tanı koymak ise öğretmenin görevi değildir. A sınıf rehberlik etkinliklerini uygulamak, B test dışı tekniklerle öğrenciyi tanımak ve D öğrenciyi rehberlik servisine yönlendirmek sınıf rehber öğretmeninin temel görevleridir.Kaynak: Rehberlik · Öğretmenin rehberlik rolü

?Soru 10

Biçimlendirme (izleme) değerlendirmesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Biçimlendirme değerlendirmesinin amacı not vermek değil, öğrenme eksiklerini bulup düzeltmektir; karne notuna esas olan değerlendirme düzey belirlemedir. A, C ve D biçimlendirmenin doğru özellikleridir: süreç içinde yapılır, eksikleri belirler, hem öğrenciye hem öğretmene dönüt verir.Kaynak: Ölçme ve değerlendirme · Değerlendirme türleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →