Kişilik ve ahlak gelişimi: Freud, Erikson, Marcia, Piaget ve Kohlberg

Kişiliğin ve ahlaki yargının çocukluktan yetişkinliğe nasıl geliştiğini; kuramcıları, dönemleri ve sınıftaki karşılıklarını vaka örnekleriyle ayırt etmeyi öğren.

7 durakAGS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAM · FREUD

Freud: id, ego, süperego ve savunma mekanizmaları

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Freud'a göre id, ego ve süperego nedir? Savunma mekanizmaları nelerdir, sınıfta nasıl görülür?

Kısa cevap: Freud'a göre kişilik üç yapıdan oluşur: id doğuştan gelen dürtülerdir ve haz ilkesiyle çalışır; ego gerçeklik ilkesiyle id'in isteklerini koşullara göre düzenler; süperego toplumun ve anne babanın değerlerinden oluşan vicdandır. Ego, kaygıyla baş etmek için bastırma, yansıtma, yer değiştirme, mantığa bürüme gibi bilinç dışı savunma mekanizmaları kullanır.

Teneffüs zili çalmadan öğretmen sınıfa bir paket kurabiye bırakıp çıkar; Emre'nin içinden bir ses “al”, bir başkası “ayıp” der, üçüncüsü de “zil çalınca isteyelim” diye bir yol bulur.

Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud, davranışlarımızın büyük bölümünün bilinç dışı süreçlerden kaynaklandığını savunur. Zihni bir buzdağına benzetir: bilinç görünen küçük uçtur, bilinç öncesi dikkat edince hatırlanabilenler, bilinç dışı ise suyun altındaki büyük kütledir.

Kişiliğin üç yapısı

Id, ego, süperego
YapıÇalışma ilkesiNe ister?Emre'nin kurabiye anındaki sesi
IdHaz ilkesiDürtünün hemen doyurulması; doğuştan, tamamen bilinç dışı“Hemen al!”
EgoGerçeklik ilkesiİsteği koşullara uygun, gerçekçi yoldan doyurmak; id ile süperego arasında arabulucu“Zil çalınca öğretmenden isteyelim.”
SüperegoAhlak ilkesiDoğru ve iyi olan; vicdan ve ideal benlik. Anne babayla özdeşimle oluşur“Başkasının malı, ayıp!”

Sağlıklı kişilikte ego güçlüdür: ne id'in isteklerine teslim olur ne de süperegonun katı yasaklarıyla kişiyi suçluluğa boğar. İd ile süperego çatıştığında ego kaygı yaşar.

Savunma mekanizmaları

Ego, kaygıyla baş etmek için gerçeği bilinç dışı olarak çarpıtan yollar kullanır; bunlara savunma mekanizmaları denir. Ara sıra kullanılmaları normaldir; sorun, sürekli ve tek yol olarak kullanılmalarıdır. YKS psikoloji serisinin kişilik anlatımında da geçen bu kavramlar, eğitim bilimlerinde sınıf vakalarıyla sorulur:

  • Bastırma: Kaygı veren bir anıyı ya da isteği bilinç dışına itmek; kaza anını hiç hatırlamamak.
  • Yansıtma: Kendi kabul edilemez duygusunu başkasına yüklemek; öğretmenini sevmeyen öğrencinin “Öğretmen benden nefret ediyor” demesi.
  • Yer değiştirme: Duyguyu asıl kaynağından daha güvenli bir hedefe yöneltmek; öğretmene kızan öğrencinin sırasını tekmelemesi.
  • Mantığa bürüme: Başarısızlığa ya da davranışa kabul edilebilir bir gerekçe bulmak; “Zaten sorular müfredat dışıydı.”
  • Gerileme: Önceki bir gelişim döneminin davranışlarına dönmek; kardeşi doğan altı yaşındakinin parmak emmeye başlaması.
  • Karşıt tepki geliştirme: Hissettiğinin tersini abartılı biçimde göstermek; kıskandığı yeni öğrenciye aşırı ilgi göstermek.
  • Yüceltme: Kabul edilmeyen bir dürtüyü toplumca değerli bir yola yöneltmek; saldırgan enerjisini güreşe aktarmak.
Akılda kalsın: Id ister, süperego yasaklar, ego yolunu bulur. Savunmalarda kilit soru: “Duygu nereye gitti?” Başkasına yüklendiyse yansıtma, başka hedefe yöneldiyse yer değiştirme, değerli bir işe dönüştüyse yüceltme, bahaneye dönüştüyse mantığa bürüme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrenci davranışı verilir; hangi savunma mekanizması ya da hangi kişilik yapısının baskın olduğu sorulur.

TuzakYansıtma ile yer değiştirmeyi karıştırmaktır: yansıtmada duygu başkasına atfedilir (“o bana kızgın”), yer değiştirmede duygu kişide kalır ama hedef değişir (kardeşine bağırmak). İkinci tuzak, egoyu “ahlaklı olan” sanmaktır; ahlak süperegonundur, ego gerçekçidir.

⇄Bilgi eşleştirme savunma mekanizması

?Soru çöz

Teneffüste bir arkadaşıyla tartışan ama ona karşılık veremeyen Kaan, sınıfa dönünce kendisinden küçük olan sıra arkadaşının kalemini yere atmıştır. Kaan'ın davranışı hangi savunma mekanizmasıyla açıklanır?

✓ C. Kaan öfkesini asıl kaynağa (tartıştığı arkadaş) değil, daha güvenli bir hedefe (küçük sıra arkadaşı) yöneltmiştir. A yansıtmada duygu başkasına yüklenirdi (“O bana kızgın”); B bastırmada duygu ya da anı bilinç dışına itilip yok sayılırdı; D karşıt tepkide Kaan öfkesinin tersini, abartılı bir yakınlığı gösterirdi.
DÖNEM · FREUD

Psikoseksüel dönemler: oral dönemden genital döneme ve saplanma

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Freud'un psikoseksüel gelişim dönemleri nelerdir? Saplanma ne demektir?

Kısa cevap: Freud'a göre kişilik beş dönemde gelişir: oral (0–1), anal (1–3), fallik (3–6), gizil (6–12) ve genital (12 ve sonrası). Her dönemde haz farklı bir bölgede yoğunlaşır. Bir dönemde ihtiyaç aşırı engellenir ya da aşırı doyurulursa enerjinin bir kısmı orada kalır; buna saplanma denir ve yetişkin kişiliğinde iz bırakır.

Sınavdan önce durmadan kalem ısıran, tırnak yiyen bir lise öğrencisini gören Freud, bunu muhtemelen hayatın ilk yılına bağlardı.

Freud kişiliğin büyük ölçüde ilk altı yılda biçimlendiğini düşünür. Her dönemde libido (yaşam enerjisi) bedenin farklı bir bölgesinde yoğunlaşır ve çocuk o döneme özgü bir çatışmayı çözmek zorundadır.

Psikoseksüel dönemler
DönemYaş (yaklaşık)Odak ve temel çatışmaSaplanma belirtisi (örnek)
Oral0–1Ağız: emme, ısırma; beslenme ve sütten kesilmeTırnak yeme, kalem ısırma, aşırı yeme, sigara; bağımlı kişilik
Anal1–3Tuvalet eğitimi; denetim ve özerklikAşırı titizlik, cimrilik, inatçılık ya da tersine aşırı dağınıklık
Fallik3–6Cinsel kimlik; karşı cinsten ebeveyne yönelme (Oidipus karmaşası), aynı cinsten ebeveynle özdeşimCinsel kimlik ve otoriteyle ilişkide sorunlar; süperego bu dönemde oluşur
Gizil (latent)6–12Cinsel enerji bastırılır; okul, beceri, akran ve aynı cinsten arkadaşlıklarBu dönem için saplanma pek tanımlanmaz
Genital12 ve sonrasıErgenlikle cinsel enerji yeniden uyanır; olgun ilişkilerÖnceki saplanmalar yoksa sağlıklı yetişkin ilişkileri

Saplanma

Bir dönemin ihtiyaçları aşırı engellenirse (çok erken ve sert sütten kesme) ya da aşırı doyurulursa (her ağlamada emzik), libidonun bir bölümü o dönemde takılı kalır. Buna saplanma denir. Saplanma, yetişkinlikte o döneme özgü davranışlarla kendini gösterir. Stres altında bu döneme özgü davranışlara dönüş ise önceki konuda gördüğümüz gerileme mekanizmasıdır.

Öğretmen için anlamı

İlkokul yılları gizil döneme denk gelir: çocuğun enerjisi okul becerilerine, kurallı oyunlara ve aynı cinsten arkadaşlıklara yönelir. Bu yüzden ilkokul çocuğu öğrenmeye ve kurallara çoğunlukla açıktır. Okul öncesi öğretmeni ise fallik dönemdeki çocuğun cinsiyet rollerini merak etmesini ve aynı cinsten ebeveyni taklit etmesini doğal karşılamalıdır. Tuvalet eğitimini aşırı sert yürütmenin (anal dönem) kişiliğe etkisi de veli toplantılarında konuşulabilecek bir konudur.

Ek bilgi: Oidipus ve Elektra

Freud fallik dönemdeki çatışmayı erkek çocuk için Oidipus karmaşası olarak adlandırır. Kız çocuklar için yaygın kullanılan “Elektra karmaşası” adını Freud değil, Carl Jung önermiştir; Freud bu adı benimsememiştir. Sınavda çoğunlukla yalnız “fallik dönem → Oidipus karmaşası, özdeşim, süperegonun oluşumu” bağlantısı sorulur.

Akılda kalsın: Sıra: Oral – Anal – Fallik – Gizil – Genital. Ağız → tuvalet → cinsel kimlik → okul ve arkadaş → olgun ilişki. Saplanma iki yoldan olur: aşırı engelleme ya da aşırı doyum. İlkokul çağı = gizil dönem.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yetişkin ya da öğrenci davranışı verilip hangi döneme saplanmayla açıklandığı sorulur: aşırı düzen ve cimrilik anal, tırnak yeme ve aşırı konuşma oral dönemdir. Ya da bir dönemin yaş aralığı ve odağı.

TuzakGizil dönemi “gelişimin durduğu” dönem sanmaktır; cinsel enerji bastırılır ama sosyal ve bilişsel beceriler hızla gelişir. İkinci tuzak, süperegonun doğuştan var olduğunu sanmaktır; fallik dönemde özdeşimle oluşur.

↕Sıralama psikoseksüel dönemler

  1. Çocuk aynı cinsten ebeveyniyle özdeşim kurar, süperego oluşur
  2. Ergenlikle birlikte cinsel enerji yeniden uyanır
  3. Bebek dünyayı ağzıyla keşfeder, emme ve ısırma haz verir
  4. Enerji okul becerilerine ve aynı cinsten arkadaşlıklara yönelir
  5. Tuvalet eğitimiyle denetim ve özerklik çatışması yaşanır

?Soru çöz

Bir öğretmen, masasındaki kalemlerin bir milim bile yer değiştirmesine tahammül edemediğini, harcamalarında da aşırı tutumlu davrandığını söylemektedir. Freud'a göre bu özellikler en çok hangi döneme saplanmayla açıklanır?

✓ A. Aşırı düzen tutkusu ve cimrilik, tuvalet eğitimindeki denetim çatışmasına, yani anal döneme saplanmanın tipik belirtileridir. B oral saplanma ağızla ilgili alışkanlıklarla (tırnak yeme, aşırı yeme) görülür; C gizil dönemde enerji bastırılır, saplanma pek tanımlanmaz; D genital dönem olgun ilişkilerin dönemidir, saplanma belirtisi değildir.
DÖNEM · ERIKSON

Erikson'un sekiz psikososyal dönemi: her yaşın bir krizi

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Erikson'un psikososyal gelişim dönemleri nelerdir? Okul çağındaki çocuk hangi krizleri yaşar?

Kısa cevap: Erikson'a göre kişilik yaşam boyu sekiz dönemde gelişir ve her dönemde çözülmesi gereken bir psikososyal kriz vardır: güvene karşı güvensizlik, özerkliğe karşı utanç ve kuşku, girişimciliğe karşı suçluluk, çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu, kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası, yakınlığa karşı yalıtılmışlık, üretkenliğe karşı durgunluk ve benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk.

Dördüncü sınıfta resimleri hep panoya asılmayan Mehmet, bir gün “Ben zaten hiçbir şeyi beceremem.” der; Erikson bu cümleyi bir krizin kötü çözülmesi olarak okurdu.

Erik Erikson, Freud'un öğrencisi olmakla birlikte kişiliği cinsel dürtülerden çok sosyal ilişkilerle açıklar ve gelişimin yaşam boyu sürdüğünü söyler. Her dönemde bireyle toplum arasında bir gerilim, yani bir kriz vardır. Kriz olumlu yönde çözülürse kişi bir güç kazanır; olumsuz çözülürse sonraki dönemlere zayıflık taşır. Ama hiçbir kriz kalıcı olarak kaybedilmiş sayılmaz; sonraki ilişkiler onarabilir.

Erikson'un psikososyal dönemleri
Yaş (yaklaşık)KrizOlumlu çözüm için gereken
0–1,5Temel güvene karşı güvensizlikTutarlı, sıcak, ihtiyaçlara yanıt veren bakım
1,5–3Özerkliğe karşı utanç ve kuşkuKendi başına yemek, giyinmek gibi denemelere izin verme
3–6Girişimciliğe karşı suçlulukMerakı, sorularını ve oyun girişimlerini cezalandırmama
6–12Çalışkanlığa karşı aşağılık duygusuBaşarı yaşantıları, emeğin takdiri, kıyaslamadan kaçınma
12–18Kimlik kazanmaya karşı rol karmaşasıFarklı rolleri, değerleri, meslekleri deneme fırsatı
Genç yetişkinlikYakınlığa karşı yalıtılmışlıkKimliğini kaybetmeden yakın ve kalıcı ilişki kurabilme
Orta yetişkinlikÜretkenliğe karşı durgunlukSonraki kuşaklara katkı: çocuk yetiştirme, öğretme, üretme
YaşlılıkBenlik bütünlüğüne karşı umutsuzlukYaşamı anlamlı bir bütün olarak kabul edebilme

Okulda Erikson

Okul öncesi öğretmeni girişimcilik dönemindeki çocuğun “Neden?” sorularını geçiştirmez, yeni bir oyun kurma çabasını “dağıttın” diye cezalandırmaz; aksi hâlde çocuk girişimde bulunmayı suçlulukla eşleştirir. İlkokul öğretmeni çalışkanlık dönemindeki öğrenciye başarabileceği görevler verir, ürününü takdir eder ve sınıf içinde sürekli sıralama yapmaktan kaçınır; Mehmet'in “beceremem” cümlesi aşağılık duygusunun işaretidir. Ortaokul ve lise öğretmeni ise kimlik arayışındaki ergene farklı rolleri deneyebileceği kulüpler, projeler, meslek tanıtımları sunar.

Ek bilgi: her dönemin kazandırdığı güç

Erikson her krizin olumlu çözümünden bir “erdem” doğduğunu söyler: güvenden umut, özerklikten irade, girişimcilikten amaç, çalışkanlıktan yeterlik, kimlikten sadakat, yakınlıktan sevgi, üretkenlikten özen, benlik bütünlüğünden bilgelik.

Akılda kalsın: Okul yıllarına denk gelen üç kriz: girişimcilik (okul öncesi), çalışkanlık (ilkokul), kimlik (ergenlik). Freud'dan farkı iki kelimede: sosyal ve yaşam boyu. Gizil döneme Erikson'da çalışkanlık karşılık gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun ya da yetişkinin durumu verilir, hangi krizi yaşadığı sorulur; ya da öğretmenin hangi tutumunun krizin olumlu çözümünü desteklediği.

TuzakÖzerklik ile girişimciliği karıştırmaktır: özerklik “kendi başıma yaparım” (giyinme, yemek), girişimcilik “ben bir şey başlatırım” (oyun kurma, soru sorma) dönemidir. İkinci tuzak, Erikson'un dönemlerini Freud gibi ergenlikte bitirmektir; yetişkinlikte üç dönem daha vardır.

⇄Bilgi eşleştirme hangi kriz?

?Soru çöz

Bir sınıf öğretmeni, her yazılıdan sonra notları sınıfa sırayla okumakta ve son sıradakileri “Sizden bir şey olmaz.” diye eleştirmektedir. Erikson'a göre bu tutum öğrencilerde en çok hangi duygunun gelişmesine yol açabilir?

✓ D. İlkokul çağındaki öğrenci çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu krizindedir; sürekli kıyaslama ve küçümseme “beceremem” inancını, yani aşağılık duygusunu besler. A güvensizlik bebeklikte tutarsız bakımla gelişir; B utanç ve kuşku 1,5–3 yaşta özerklik denemelerinin engellenmesiyle ilgilidir; C rol karmaşası ergenliğin kimlik kriziyle ilgilidir.
KURAM · MARCIA

Marcia'nın kimlik statüleri: araştırma ve bağlanma

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Marcia'nın kimlik statüleri nelerdir? Kimlik başarısı, erteleme, kapalılık ve dağınıklık arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Marcia, Erikson'un kimlik krizini iki ölçütle inceler: seçenekleri araştırma (bunalım yaşama) ve bir seçime bağlanma. Araştırıp karar veren kimlik başarısında, araştırıp henüz karar vermeyen kimlik ertelemesinde, araştırmadan başkalarının seçimini benimseyen kimlik kapalılığında, ne araştıran ne bağlanan ise kimlik dağınıklığındadır. Statüler zamanla değişebilir.

Rehberlik saatinde öğretmen “Mesleğini nasıl seçtin?” diye sorar; dört öğrenciden dört farklı cevap gelir ve her biri Marcia'nın bir kutusuna düşer.

James Marcia, Erikson'un ergenlikteki “kimliğe karşı rol karmaşası” krizini ölçülebilir hâle getirmek için ergenlerle görüşmeler yaptı. İki soruya baktı: Ergen meslek, değerler, inanç gibi konularda seçenekleri araştırmış mı, yani bir bunalım yaşamış mı? Ve bir seçime bağlanmış mı, yani karar verip ona adanmış mı? Bu iki ölçütün birleşimi dört statü verir.

İki soru dört kutu: Seçenekleri araştırdı mı? Bir seçime bağlandı mı?Görsel: Sınav Defteri
  • Kimlik başarısı: “Biyoloji, kimya, edebiyat kulüplerine girdim, hastanede gönüllü çalıştım; hemşire olmaya karar verdim.”
  • Kimlik ertelemesi (moratoryum): “Mühendislik mi, öğretmenlik mi bilmiyorum; ikisinin de yaz okuluna katılıyorum.” Arayış sürüyor, bunalım yoğun.
  • Kimlik kapalılığı (ipotekli kimlik): “Babam da dedem de eczacı; ben de eczacı olacağım, başka bir şey düşünmedim.” Karar var ama araştırma yok.
  • Kimlik dağınıklığı (karmaşası): “Bilmiyorum, düşünmedim, ne olursa olur.” Ne arayış ne bağlılık.

Statüler sabit değildir: kapalılıktaki bir genç üniversitede sorgulamaya başlayıp ertelemeye, oradan başarıya geçebilir. Ergenlik için en sağlıklı yol çoğunlukla ertelemeden başarıya geçmektir. Öğretmenin işi, kapalılıktaki öğrenciye seçenekleri tanıtmak, dağınıklıktaki öğrencinin ilgisini uyandırmak ve ertelemedeki öğrencinin kaygısını normal karşılamaktır. Meslek seçimini Rehberlik sayfasında kariyer kuramlarıyla göreceğiz.

Akılda kalsın: İki soru, dört kutu: Aradı mı? Karar verdi mi? İkisi de evet: başarı. Arıyor, karar yok: erteleme. Aramadan karar: kapalılık. İkisi de hayır: dağınıklık. Kapalılığın işareti “ailem öyle istedi, düşünmedim.”
Sınavda

Nasıl sorulurBir ergenin meslek ya da değer seçimiyle ilgili sözü verilir, hangi statüde olduğu sorulur.

TuzakKimlik kapalılığını kimlik başarısıyla karıştırmaktır: ikisinde de kesin bir karar vardır, ayırıcı olan kararın araştırmayla mı, sorgulamadan mı verildiğidir. İkinci tuzak, ertelemeyi olumsuz bir durum sanmaktır; araştırma süreci kimlik başarısının yoludur.

✎Boşluk doldurma dört öğrenci

“Annem öğretmen, ben de öğretmen olacağım; başka bir şey hiç düşünmedim.” diyen Nil kimlik statüsündedir. Hem hukuk hem psikoloji bölümlerinin tanıtım günlerine gidip henüz karar vermeyen Can kimlik statüsündedir. “Meslek mi? Hiç umurumda değil.” diyen Tuna ise kimlik statüsündedir.

kapalılığı · ertelemesi · dağınıklığı · başarısı · bütünlüğü

?Soru çöz

Lise son sınıftaki Yusuf, iki yıl boyunca robotik, müzik ve gazetecilik kulüplerinde çalışmış, bir mühendislik firmasında staj yapmış ve sonunda yazılım mühendisi olmaya karar vermiştir. Yusuf'un durumu Marcia'ya göre hangi kimlik statüsüyle açıklanır?

✓ B. Yusuf hem seçenekleri araştırmış hem de kendi kararını vermiştir; bu kimlik başarısıdır. A ertelemede araştırma sürer ama karar henüz yoktur; C kapalılıkta karar araştırmadan, başkasının seçimiyle verilir; D dağınıklıkta ne araştırma ne karar vardır.
KURAM · PIAGET AHLAK

Piaget'de ahlak: sonuca bakan çocuktan niyete bakan çocuğa

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPiaget'ye göre şema, özümleme, uyma ve dengeleme nedir? Bilişsel gelişimi hangi etkenler belirler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bilişsel gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Piaget'ye göre çocuk bilgiyi etkin biçimde kurar. Dünyayı anlamak için kullandığı zihinsel kalıplara şema denir. Yeni bilgiyi var olan şemaya yerleştirmek özümleme, şemayı yeni bilgiye göre değiştirmek uymadır. Uyumsuzluğun yarattığı dengesizliği giderme süreci dengelemedir. Gelişimi olgunlaşma, yaşantı, sosyal etkileşim ve dengeleme birlikte belirler.

Piaget: şema, özümleme, uyma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Piaget'nin ahlak gelişimi kuramında dışa bağımlı (heteronom) ve özerk (otonom) ahlak nedir?

Kısa cevap: Piaget'ye göre küçük çocuklar kuralları otoritenin koyduğu değişmez yasalar olarak görür ve davranışı niyetine değil sonucuna göre yargılar; buna dışa bağımlı (heteronom) ahlak denir. Yaklaşık on yaştan sonra çocuk kuralların uzlaşmayla değişebileceğini kavrar, yargısında niyeti dikkate alır; buna özerk (otonom) ahlak denir.

Ana sınıfında bir çocuk, öğretmenine yardım ederken yanlışlıkla beş bardak kırar; bir başkası gizlice kurabiye almaya uzanırken bir bardak kırar. Altı yaşındakilere göre daha suçlu olan birincisidir.

Bilişsel gelişim sayfasında gördüğümüz Piaget, ahlakı da bilişsel gelişimin bir parçası olarak inceledi. Çocuklarla misket oynadı, kuralları nereden öğrendiklerini sordu ve onlara yukarıdaki gibi kısa hikâyeler anlatıp “Hangisi daha yaramaz?” diye sordu.

Piaget'nin ahlak gelişimi
Dışa bağımlı (heteronom) ahlakÖzerk (otonom) ahlak
Yaş (yaklaşık)5–1010 ve sonrası
KurallarOtoritenin (anne baba, öğretmen, Allah) koyduğu, değişmezİnsanların uzlaşmasıyla konan, gerekirse değiştirilebilen
Yargı ölçütüSonuç: ne kadar zarar verdi?Niyet: ne amaçla yaptı?
Ceza anlayışıSert ceza adildir; suç kendiliğinden cezalandırılır (içkin adalet)Ceza suçla ilişkili, telafi edici olmalı
Bardak hikâyesiBeş bardak kıran daha suçluGizlice kurabiye almaya çalışan daha suçlu

Bu iki dönemden önce, yaklaşık beş yaşına kadar çocuk kurallara pek ilgi göstermez; oyunları kendi kafasına göre oynar. Bu evre ahlak öncesi evre olarak anılır. İçkin adalet, kötü davranışın kendiliğinden cezalandırılacağı inancıdır: yalan söyledikten sonra düşüp dizini yaralayan çocuk “Yalan söylediğim için oldu.” der.

Neden değişir?

Piaget'ye göre dışa bağımlı ahlaktan özerk ahlaka geçişi iki şey sağlar: bilişsel gelişim (benmerkezciliğin azalması, başkasının bakış açısını alabilme) ve eşit akranlarla etkileşim. Yetişkin-çocuk ilişkisinde kural tek yönlü gelir; akranlar arasında ise kurallar tartışılır, uzlaşılır, değiştirilir. Bu yüzden sınıf kurallarını öğrencilerle birlikte belirlemek, özerk ahlakı destekleyen bir uygulamadır.

Akılda kalsın: Dışa bağımlı: “kural kutsaldır, zarara bakılır.” Özerk: “kural anlaşmadır, niyete bakılır.” Düşünce benmerkezcilikten kurtuldukça ve akranlarla kural tartışıldıkça özerkliğe geçilir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun ahlaki yargısı verilir, Piaget'ye göre hangi evrede olduğu sorulur. “Kim daha çok zarar verdiyse o daha suçludur”, “Bu kuralı öğretmen koydu, değişemez” dışa bağımlı; “Ama o bilerek yapmadı”, “Hepimiz kabul edersek kuralı değiştirebiliriz” özerk ahlaktır.

Tuzakİçkin adaleti özerk ahlaka yazmaktır; o, dışa bağımlı ahlakın özelliğidir.

⇄Bilgi eşleştirme çocuk ne diyor?

?Soru çöz

Bir ilkokul öğretmeni, sınıf kurallarını yılın ilk haftasında öğrencilerle tartışarak belirlemekte, gerekirse dönem ortasında öğrencilerin önerisiyle kuralları yeniden düzenlemektedir. Piaget'ye göre bu uygulama öğrencilerde öncelikle neyi destekler?

✓ A. Kuralların akranlarla tartışılıp uzlaşmayla konması ve değişebilmesi, Piaget'ye göre özerk ahlakı geliştiren yaşantıdır. B içkin adalet dışa bağımlı ahlakın özelliğidir, bu uygulama onu zayıflatır; C sonuca göre yargı dışa bağımlı ahlaka aittir; D kuralların değişmezliği de dışa bağımlıdır, uygulama tersini öğretir.
DÖNEM · KOHLBERG

Kohlberg'in ahlak gelişimi: üç düzey, altı evre

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kohlberg'in ahlak gelişimi evreleri nelerdir? Gelenek öncesi, geleneksel ve gelenek sonrası düzey nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Kohlberg ahlaki yargıyı üç düzey ve altı evrede inceler. Gelenek öncesi düzeyde ceza-itaat ve saf çıkarcı yönelim; geleneksel düzeyde iyi çocuk ve kanun-düzen yönelimi; gelenek sonrası düzeyde sosyal sözleşme ve evrensel ahlak ilkeleri vardır. Evreyi kişinin verdiği karar değil, kararın gerekçesi belirler.

Öğretmen sınıfa bir ikilem getirir: “Eşi ölümcül hastadır, eczacı ilacı fahiş fiyata satıyor; Heinz parayı bulamayınca ilacı çalmalı mı?” Sınıfın yarısı “evet”, yarısı “hayır” der; Kohlberg ise yalnız “neden?” sorusuna bakar.

Lawrence Kohlberg, Piaget'nin çalışmasını genişletti. Farklı yaşlardaki kişilere Heinz ikilemi gibi ahlaki ikilemler sundu ve verdikleri gerekçeleri sınıfladı. Ona göre evreler evrensel ve sıralıdır, atlanmaz; ama herkes son evrelere ulaşmaz. Yetişkinlerin çoğu geleneksel düzeyde kalır, altıncı evre ise çok nadirdir.

Kohlberg'in düzey ve evreleri (Heinz ikilemine örnek gerekçeler)
DüzeyEvreDoğru olan…Örnek gerekçe
Gelenek öncesi
(çoğunlukla 9 yaş altı)
1. Ceza ve itaat yönelimiCeza almamak için otoriteye uymak“Çalmamalı, hapse girer.”
2. Saf çıkarcı (araçsal) yönelimİşine yarayan; karşılıklı çıkar“Çalmalı, karısı ölürse yemeğini kim yapacak?”
Geleneksel
(ergenlerin ve yetişkinlerin çoğu)
3. İyi çocuk (kişilerarası uyum) yönelimiBaşkalarının onayını kazanmak, iyi biri olarak görülmek“Çalmalı, iyi bir eş bunu yapar; herkes onu anlar.”
4. Kanun ve düzen yönelimiYasaya ve göreve uymak; toplumsal düzeni korumak“Çalmamalı; herkes böyle yaparsa düzen bozulur.”
Gelenek sonrası
(az sayıda yetişkin)
5. Sosyal sözleşme yönelimiYasalar toplum yararı için yapılmış anlaşmalardır; haklara aykırıysa değiştirilmeli“Yaşam hakkı mülkiyet hakkından önce gelir; yasa bunu gözetmeli.”
6. Evrensel ahlak ilkeleri yönelimiVicdanın benimsediği evrensel ilkeler: adalet, insan onuru“Her insanın yaşamı eşit değerdedir; kim olursa olsun çalmalı.”

Tablodaki örneklerde aynı karar (“çalmalı”) farklı evrelerden gelebilir; aynı evre de iki farklı karar üretebilir. Sınavda evreyi bulmanın tek yolu gerekçeye bakmaktır: ceza korkusu mu, çıkar mı, onay mı, yasa mı, toplumsal sözleşme mi, evrensel ilke mi?

Sınıfta Kohlberg

Kohlberg'e göre ahlaki gelişim, kişi kendi evresinin bir üstündeki akıl yürütmeyle karşılaşınca ve bir çelişki yaşayınca ilerler. Bu yüzden öğretmen sınıfta ahlaki ikilem tartışmaları düzenler, öğrencilerin gerekçelerini dinler ve onlara bir üst evreden gerekçeler sunar. Doğru cevabı dikte etmek değil, gerekçeyi sorgulatmak amaçtır.

Ek bilgi: Gilligan'ın eleştirisi

Carol Gilligan, Kohlberg'in ilk çalışmalarının yalnız erkeklerle yapıldığını ve kuramın adalet ve kural odaklı olduğunu belirtti. Ona göre birçok kişi, özellikle kadınlar, ahlaki sorunlarda ilişkileri ve başkalarının ihtiyaçlarını gözeten bir “bakım (özen) ahlakı” ile düşünür; bu, daha düşük bir evre değil, farklı bir bakış açısıdır.

Akılda kalsın: Düzey adlarını topluma göre düşün: gelenek öncesi “ben” (ceza, çıkar), geleneksel “biz” (onay, yasa), gelenek sonrası “ilke” (sözleşme, evrensel vicdan). Evreyi karar değil gerekçe belirler.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin ya da yetişkinin ahlaki gerekçesi verilir, hangi evrede olduğu sorulur.

TuzakTuzak 1: 3. evre ile 4. evreyi karıştırmak; “arkadaşlarım ne der” onay arayışıdır (3), “kural kuraldır, düzen bozulur” yasa odaklıdır (4). Tuzak 2: 2. evre ile 1. evreyi karıştırmak; ceza korkusu 1, “bana ne faydası var” 2. evredir. Tuzak 3: 4. ve 5. evreyi karıştırmak; yasayı mutlak gören 4, yasanın değiştirilebilir bir sözleşme olduğunu söyleyen 5. evredir.

↕Sıralama kopya çekmemenin gerekçesi

  1. “Okulun sınav yönetmeliği açık; kurala herkes uymalı.”
  2. “Kopya vermem, o da bana hiç yardım etmedi.”
  3. “Ölçme kuralları hepimizin adil değerlendirilmesi için kabul edildi; adil değilse birlikte değiştiririz.”
  4. “Kopya çekmem, yakalanırsam sıfır alırım.”
  5. “Öğretmenim ve ailem kopya çektiğimi duyarsa beni kötü biri sanır.”

?Soru çöz

Sınıfta yere düşmüş bir cüzdan bulan Elif, cüzdanı sahibine geri vermesinin gerekçesini “Kimse görmese bile, arkadaşlarım ve öğretmenim dürüst bir insan olduğumu düşünsün isterim.” diye açıklamıştır. Kohlberg'e göre Elif'in gerekçesi hangi evreye uygundur?

✓ C. Elif'in ölçütü başkalarının gözünde iyi biri olarak görülmek, yani onaydır; bu 3. evredir. A ceza korkusu yok, “kimse görmese bile” diyor; B gerekçede yasa ya da toplumsal düzen değil, kişilerin onayı var; D yasaların değiştirilebilir sözleşmeler olduğu düşüncesi gerekçede geçmiyor.
KURAM · BAĞLANMA

Bağlanma: Bowlby, Ainsworth ve okula başlama

Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGelişim, büyüme, olgunlaşma ve hazırbulunuşluk arasındaki fark nedir? Kritik dönem ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Gelişimin temelleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gelişim, döllenmeden ölüme kadar süren düzenli ve sistemli değişimdir. Büyüme boy ve kilodaki nicel artış, olgunlaşma kalıtımla belirlenen bir yapının işlev görecek düzeye gelmesidir. Hazırbulunuşluk, yeni bir öğrenme için gereken olgunlaşma ve ön öğrenmelerin birlikte var olmasıdır. Kritik dönem, bir özelliğin en kolay kazanıldığı sınırlı zaman aralığıdır.

Büyüme, olgunlaşma, hazırbulunuşluk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağlanma kuramı nedir? Ainsworth'ün güvenli, kaygılı-kararsız ve kaçınan bağlanma türleri nelerdir?

Kısa cevap: Bowlby'ye göre bağlanma, bebekle ona bakım veren kişi arasında kurulan, güven ve yakınlık arayan güçlü duygusal bağdır. Ainsworth “yabancı durum” deneyiyle bağlanmayı güvenli, kaygılı-kararsız ve kaçınan olarak sınıflamış; sonradan dağınık (düzensiz) bağlanma eklenmiştir. Güvenli bağlanan çocuk bakım vereni güvenli üs olarak kullanıp çevreyi keşfeder.

Okulun ilk günü ana sınıfının kapısında üç çocuk vardır: biri annesine sarılıp ağlar ama kısa sürede oyuna katılır, biri saatlerce yatışmaz, üçüncüsü annesi gidince başını bile çevirmez.

İngiliz psikiyatrist John Bowlby, bebeğin bakım veren kişiye yakın durma eğiliminin doğuştan geldiğini ve hayatta kalmaya hizmet ettiğini savundu. Bebeğin bakım verenle kurduğu bu duygusal bağa bağlanma denir. Bağlanma yalnız beslenmeyle açıklanmaz: Harlow'un yavru maymunlarla yaptığı deneyde yavrular, süt veren tel “anne” yerine yumuşak kumaş kaplı “anne”ye sarılmayı tercih etmişti; temas ve güven, beslenmeden daha belirleyiciydi.

Bowlby'ye göre bebek, ilk yıllarda bakım verenle yaşadıklarından bir içsel çalışan model oluşturur: “İhtiyacım olduğunda biri gelir mi? Ben sevilmeye değer miyim?” Bu model sonraki ilişkilerin, öğretmen ve arkadaş ilişkilerinin de şablonu olur.

Ainsworth'ün yabancı durum deneyi

Mary Ainsworth, bir yaş civarındaki bebekleri anneleriyle bir oyun odasına aldı. Odaya bir yabancı girdi, anne kısa süre çıktı, sonra geri döndü. Bebeğin en çok annesi döndüğündeki tepkisine baktı.

Bağlanma türleri
TürAnne ayrılıncaAnne dönünceOkulda olası görünüm
GüvenliÜzülür, ağlayabilirSevinçle yaklaşır, çabuk yatışır, oyuna dönerOkula görece kolay uyum; öğretmenden yardım ister, keşfe açıktır
Kaygılı-kararsız (direnen)Çok yoğun sıkıntıHem yaklaşır hem öfkelenir, kolay yatışmazUzun süren ayrılık kaygısı, öğretmene aşırı yapışma
KaçınanBelirgin tepki yokGörmezden gelir, uzak dururYardım istemez, duygularını göstermez
Dağınık (düzensiz)Tutarsız tepkilerDonakalma, yaklaşıp kaçma gibi çelişkili davranışÖngörülemeyen davranışlar; çoğunlukla zor yaşantılarla ilişkili

Dördüncü tür Ainsworth'ün ilk sınıflamasında yoktu; sonradan Mary Main ve arkadaşları tarafından eklendi. Bağlanmanın ilk yıllar için bir duyarlı dönemi olduğu düşünülür; Gelişimin temelleri sayfasında gördüğümüz kritik ve duyarlı dönem kavramını hatırla. Ama sonraki güvenli ilişkiler, örneğin sıcak ve tutarlı bir öğretmen, güvensiz bağlanmanın etkilerini hafifletebilir.

Akılda kalsın: Ayrılıkta değil dönüşte bak: sevinip yatışırsa güvenli, hem sarılıp hem öfkelenirse kaygılı-kararsız, görmezden gelirse kaçınan. Güvenli bağlanan çocuk anneyi güvenli üs yapıp çevreyi keşfeder.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun ayrılık ve kavuşma tepkisi anlatılır, bağlanma türü sorulur; ya da okula uyum sürecinde öğretmenin ne yapması gerektiği.

TuzakAyrılırken hiç ağlamayan çocuğu “en güvenli” sanmaktır; kavuşmada da ilgisizse bu kaçınan bağlanmadır. İkinci tuzak, güvenli bağlanan çocuğun ayrılıkta hiç üzülmediğini düşünmektir; üzülür ama çabuk yatışır.

✎Boşluk doldurma kavuşma anı

Annesi odaya dönünce ona koşup sarılan, birkaç dakikada yatışıp oyuncaklarına dönen bebek bağlanmıştır. Annesi dönünce ona bakmayıp oyuncağıyla oynamayı sürdüren bebek bağlanmaya örnektir. Annesine hem sarılıp hem onu iten, uzun süre yatışmayan bebek ise bağlanmayı gösterir.

güvenli · kaçınan · kaygılı-kararsız · ertelenmiş · özerk

?Soru çöz

Okul öncesi öğretmeni Gül Hanım, uyum haftasında annesinden ayrılırken çok ağlayan çocuklar için şunları yapmaktadır: I. Annenin ilk günlerde sınıfta kısa süre kalmasına izin verir. II. Çocuğa her gün aynı karşılama rutinini uygular. III. Çocuğun ağlamasını görmezden gelip onu hemen etkinliğe zorlar. Bu uygulamalardan hangileri bağlanma kuramına göre çocuğun okula uyumunu destekler?

✓ D. Annenin kısa süre sınıfta kalması (I) güvenli üsten kademeli ayrılmayı, tutarlı karşılama rutini (II) öğretmenle yeni bir güven ilişkisi kurmayı sağlar. A eksiktir, II de destekler; B ve C yanlıştır, çünkü duyguyu görmezden gelip zorlamak (III) güven ihtiyacını karşılamaz, ayrılık kaygısını artırır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Beş yaşındaki Ali'nin önünde eşit miktarda hamurdan iki top vardır. Öğretmen toplardan birini uzun bir sosis biçimine getirince Ali, “Bunda daha çok hamur var, çünkü daha uzun.” der. Ali'nin bu yanıtı aşağıdakilerden hangisiyle açıklanamaz?

✓ D. Ali hamurun var olduğunu biliyor; nesne kalıcılığı duyusal-motor dönemde zaten kazanılmıştır, sorun miktarı yargılamadadır. A doğru açıklamadır, Ali yalnız uzunluğa odaklanmıştır; B doğrudur, sosisi zihinde yeniden topa çeviremiyor; C doğrudur, biçim değişince miktarın korunduğunu kavrayamıyor.Kaynak: Bilişsel gelişim · Duyusal-motor ve işlem öncesi

?Soru 2

Eğitim hakkını düzenleyen uluslararası insan hakları belgelerinin ortak noktası aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Beyanname ve Çocuk Hakları Sözleşmesi ilköğretimin zorunlu ve parasız olmasını açıkça ister; bu, eğitim hakkının ortak çekirdeğidir. A yükseköğretim zorunlu değildir, yeteneğe göre herkese eşit açıktır; B belgeler özel okulları yasaklamaz, ana babanın tercih hakkını tanır; C eğitim dilini belgeler belirlemez, devletler kendi mevzuatıyla düzenler.Kaynak: Eğitim mevzuatı · İnsan hakları hukukunda eğitim hakkı

?Soru 3

Belediye, bir mahalledeki tek halk kütüphanesini kapatmış; bu mahallede yaşayan öğrencilerin kitap okuma alışkanlığı sonraki yıllarda belirgin biçimde azalmıştır. Bronfenbrenner'e göre öğrencileri etkileyen bu karar hangi sistemde yer alır?

✓ C. Kararı alan belediye meclisinde öğrenciler yer almaz ama karar onları dolaylı olarak etkilemiştir; bu ekzosistemdir. A mikrosistem öğrencinin doğrudan içinde olduğu aile, sınıf gibi ortamlardır; B mezosistem iki mikrosistem arasındaki ilişkidir, ortada böyle bir bağ yok; D kronosistem zamanın ve yaşam geçişlerinin etkisidir, burada bir yerel karar söz konusu.Kaynak: Gelişimin temelleri · Bronfenbrenner: ekolojik sistemler

?Soru 4

Fen bilimleri öğretmeni, öğrencilerine önce “Ağır cisim mi daha hızlı düşer?” diye sormuş; çoğunluk “ağır olan” deyince havası boşaltılmış bir tüpte tüy ile bozuk paranın aynı anda düştüğü videoyu izletmiştir. Öğretmen bu etkinlikle Piaget'nin hangi sürecini başlatmayı amaçlamaktadır?

✓ B. Video öğrencilerin beklentisiyle çelişir, zihinsel dengesizlik yaratır; öğrenciler şemalarını değiştirerek yeniden dengeye ulaşır. A örgütleme şemaları üst yapıda birleştirmektir, burada çelişki yaratılıyor; C nesne kalıcılığı bebeklik döneminde edinilir; D özümlemede bilgi var olan şemaya oturur, burada amaç şemanın sarsılmasıdır.Kaynak: Bilişsel gelişim · Piaget: şema, özümleme, uyma

?Soru 5

Bir araştırmacı, 2026'da 20, 40 ve 60 yaşındaki üç gruba dijital okuryazarlık testi uygulamış ve puanın yaşla düştüğü sonucuna varmıştır. Bu sonuca yöneltilebilecek en güçlü eleştiri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bu kesitsel bir araştırmadır; 60 yaşındakiler dijital teknolojiyle yetişkinlikte tanışmıştır, fark kuşak (kohort) etkisinden doğabilir. A katılımcı kaybı ve C test alışkanlığı boylamsal araştırmanın sorunlarıdır, burada ölçüm bir kez yapılmış; D tek bireyi inceleyen örnek olay çalışmasıdır, burada üç grup var.Kaynak: Gelişimin temelleri · Araştırma yöntemleri

?Soru 6

Yirmi aylık Mert, parka gitmek istediğinde “Mert park!”, suyunu döktüğünde “Su gitti!” demektedir. Mert'in dil gelişimi hangi aşamadadır?

✓ A. Mert anlam taşıyan iki kelimeyi ek ve bağlaç kullanmadan yan yana getiriyor; bu telgrafik konuşmadır. B babıldama anlamsız hece tekrarlarıdır; C tek kelime döneminde tek kelime bütün cümleyi taşır, burada iki kelime var; D agulama ilk aylardaki ünlü ağırlıklı seslerdir.Kaynak: Bilişsel gelişim · Dil gelişimi

?Soru 7

1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kanun'un 58. maddesi bu okulların MEB izni olmadan açılamayacağını açıkça söyler. B yanlıştır, m.16'ya göre veliler hiçbir surette bağışa zorlanamaz; C yanlıştır, m.58'e göre diğer bakanlıkların okulları da MEB'in gözetim ve denetimine tabidir; D yanlıştır, m.50/A'ya göre izin aralıksız iki aydır, kalan tatilde meslekle ilgili çalışmalara katılmak zorunludur.Kaynak: Eğitim mevzuatı · 1739: öğretmen, okul ve MEB hükümleri

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi gelişimde kalıtım ile çevrenin etkileşimine en uygun örnektir?

✓ D. Kalıtım uzun boy için bir yatkınlık çizmiş, beslenme koşulları (çevre) bu yatkınlığın gerçekleşmesini engellemiştir; ikisi birlikte sonucu belirlemiştir. A ve C ağırlıklı kalıtsal özelliklerdir, çevre etkisi görünmez; B konuşulan dil tamamen çevreyle öğrenilir, kalıtımın payı yoktur.Kaynak: Gelişimin temelleri · Kalıtım-çevre, gelişim alanları

?Soru 9

Bruner'in görüşleri dikkate alındığında aşağıdaki öğretmen davranışlarından hangisi en uygundur?

✓ B. Kavram eylemselden (su doldurma) imgesele (çizim), imgeselden sembolike (formül) doğru sunulmuştur. A Bruner'e göre her konu uygun biçimde her yaşta öğretilebilir, sarmal düzenlenir; C küçük yaşta doğrudan sembolik sunum, eylemsel ve imgesel basamakları atlar; D temsil biçimleri birikir, yetişkinde de birlikte kullanılır.Kaynak: Bilişsel gelişim · Bruner: temsil biçimleri

?Soru 10

7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu'na göre hazırlık eğitimini başarıyla tamamlayan öğretmen adayları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kanun'un 15. maddesine göre başarılı adaylar 657'nin 4/B maddesi kapsamında sözleşmeli öğretmen olur ve üç yıl başka yere atanamaz. A yanlıştır, kadroya geçiş üç yıl sonra talep hâlinde yapılır ve adaylık hükümleri uygulanmaz; C yanlıştır, atama puanı teorik %40 + uygulamalı %60'tır; D yanlıştır, yerleştirme atama puanı ve tercihlere göre yapılır, kura yalnız ikinci tercih döneminde yerleşemeyenler içindir.Kaynak: Eğitim mevzuatı · 7528: Akademi ve hazırlık eğitimi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →