Freud: id, ego, süperego ve savunma mekanizmaları
Eğitim Bilimleri · Gelişim psikolojisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Freud'a göre id, ego ve süperego nedir? Savunma mekanizmaları nelerdir, sınıfta nasıl görülür?
Kısa cevap: Freud'a göre kişilik üç yapıdan oluşur: id doğuştan gelen dürtülerdir ve haz ilkesiyle çalışır; ego gerçeklik ilkesiyle id'in isteklerini koşullara göre düzenler; süperego toplumun ve anne babanın değerlerinden oluşan vicdandır. Ego, kaygıyla baş etmek için bastırma, yansıtma, yer değiştirme, mantığa bürüme gibi bilinç dışı savunma mekanizmaları kullanır.Teneffüs zili çalmadan öğretmen sınıfa bir paket kurabiye bırakıp çıkar; Emre'nin içinden bir ses “al”, bir başkası “ayıp” der, üçüncüsü de “zil çalınca isteyelim” diye bir yol bulur.
Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud, davranışlarımızın büyük bölümünün bilinç dışı süreçlerden kaynaklandığını savunur. Zihni bir buzdağına benzetir: bilinç görünen küçük uçtur, bilinç öncesi dikkat edince hatırlanabilenler, bilinç dışı ise suyun altındaki büyük kütledir.
Kişiliğin üç yapısı
| Yapı | Çalışma ilkesi | Ne ister? | Emre'nin kurabiye anındaki sesi |
|---|---|---|---|
| Id | Haz ilkesi | Dürtünün hemen doyurulması; doğuştan, tamamen bilinç dışı | “Hemen al!” |
| Ego | Gerçeklik ilkesi | İsteği koşullara uygun, gerçekçi yoldan doyurmak; id ile süperego arasında arabulucu | “Zil çalınca öğretmenden isteyelim.” |
| Süperego | Ahlak ilkesi | Doğru ve iyi olan; vicdan ve ideal benlik. Anne babayla özdeşimle oluşur | “Başkasının malı, ayıp!” |
Sağlıklı kişilikte ego güçlüdür: ne id'in isteklerine teslim olur ne de süperegonun katı yasaklarıyla kişiyi suçluluğa boğar. İd ile süperego çatıştığında ego kaygı yaşar.
Savunma mekanizmaları
Ego, kaygıyla baş etmek için gerçeği bilinç dışı olarak çarpıtan yollar kullanır; bunlara savunma mekanizmaları denir. Ara sıra kullanılmaları normaldir; sorun, sürekli ve tek yol olarak kullanılmalarıdır. YKS psikoloji serisinin kişilik anlatımında da geçen bu kavramlar, eğitim bilimlerinde sınıf vakalarıyla sorulur:
- Bastırma: Kaygı veren bir anıyı ya da isteği bilinç dışına itmek; kaza anını hiç hatırlamamak.
- Yansıtma: Kendi kabul edilemez duygusunu başkasına yüklemek; öğretmenini sevmeyen öğrencinin “Öğretmen benden nefret ediyor” demesi.
- Yer değiştirme: Duyguyu asıl kaynağından daha güvenli bir hedefe yöneltmek; öğretmene kızan öğrencinin sırasını tekmelemesi.
- Mantığa bürüme: Başarısızlığa ya da davranışa kabul edilebilir bir gerekçe bulmak; “Zaten sorular müfredat dışıydı.”
- Gerileme: Önceki bir gelişim döneminin davranışlarına dönmek; kardeşi doğan altı yaşındakinin parmak emmeye başlaması.
- Karşıt tepki geliştirme: Hissettiğinin tersini abartılı biçimde göstermek; kıskandığı yeni öğrenciye aşırı ilgi göstermek.
- Yüceltme: Kabul edilmeyen bir dürtüyü toplumca değerli bir yola yöneltmek; saldırgan enerjisini güreşe aktarmak.
Nasıl sorulurBir öğrenci davranışı verilir; hangi savunma mekanizması ya da hangi kişilik yapısının baskın olduğu sorulur.
TuzakYansıtma ile yer değiştirmeyi karıştırmaktır: yansıtmada duygu başkasına atfedilir (“o bana kızgın”), yer değiştirmede duygu kişide kalır ama hedef değişir (kardeşine bağırmak). İkinci tuzak, egoyu “ahlaklı olan” sanmaktır; ahlak süperegonundur, ego gerçekçidir.
⇄Bilgi eşleştirme savunma mekanizması
?Soru çöz
Teneffüste bir arkadaşıyla tartışan ama ona karşılık veremeyen Kaan, sınıfa dönünce kendisinden küçük olan sıra arkadaşının kalemini yere atmıştır. Kaan'ın davranışı hangi savunma mekanizmasıyla açıklanır?