Öğretim ilkeleri: temel kavramlar, hedef sınıflamaları ve öğretim modelleri

Öğretimi planlamanın temel kavramlarını, öğretim ilkelerini, hedeflerin düzey düzey sınıflanmasını ve Bloom, Carroll ve Gagné'nin öğretim modellerini örneklerle öğren.

7 durakAGS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÖĞRETİM

Strateji, yöntem, teknik, taktik: genelden özele dört kavram

Eğitim Bilimleri · Öğretim ilke ve yöntemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEğitim, öğretim, öğretme ve öğrenme arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Eğitimin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öğrenme, bireyde yaşantı yoluyla oluşan nispeten kalıcı davranış değişikliğidir ve bireyin içinde olur. Eğitim bu değişikliği kasıtlı ve istendik yönde gerçekleştirme sürecidir; her yerde olabilir. Öğretim, eğitimin okul gibi bir kurumda planlı ve kontrollü yürütülen bölümüdür. Öğretme, öğretmenin öğrenmeyi kolaylaştırmak için yaptığı rehberlik etkinlikleridir. Ders, öğretimin belirli bir konudaki birimidir.

Eğitim, öğretim, öğrenme farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öğretim stratejisi, yöntemi, tekniği ve taktiği arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Öğretim stratejisi, hedefe ulaşmak için benimsenen genel yaklaşımdır (sunuş, buluş, araştırma-inceleme). Yöntem, stratejiyi uygulamak için izlenen yoldur (anlatım, tartışma, gösterip yaptırma). Teknik, yöntemi sınıfta uygulama biçimidir (beyin fırtınası, rol oynama). Taktik ise öğretmenin kişisel üslubu, anlık ve özgün dokunuşudur. Sıra genelden özele: strateji > yöntem > teknik > taktik.

Aynı “su döngüsü” konusunu anlatan iki öğretmenden biri tahtaya şema çizip anlatır, öteki öğrencilere bir kavanoz, buz ve sıcak su verip “Ne olacak?” diye sorar; ikisi de bir plan izler ama planları farklı düzeylerdedir.

Öğretim, öğrenmeyi gerçekleştirmek için yapılan planlı ve kasıtlı etkinliklerdir. Eğitimin temel kavramları sayfasında gördüğümüz gibi öğretme, bu etkinliklerin öğretmen tarafından yürütülmesidir. Öğretimi planlarken öğretmen dört düzeyde karar verir; bu kavramlar genelden özele bir hiyerarşi oluşturur.

Genelden özele dört kavram
KavramNe demek?Örnekler
StratejiHedefe ulaşmak için benimsenen genel yaklaşım; öğretmenin nereden başlayıp nasıl ilerleyeceğine ilişkin büyük kararSunuş yoluyla, buluş yoluyla, araştırma-inceleme yoluyla öğretim
YöntemStratejiyi gerçekleştirmek için izlenen yolAnlatım, soru-cevap, tartışma, gösterip yaptırma, örnek olay, proje
TeknikYöntemi sınıfta uygulamaya koyma biçimi; daha somut ve kısa süreliBeyin fırtınası, altı şapka, balık kılçığı, rol oynama, drama
TaktikÖğretmenin tekniği kullanırken başvurduğu kişisel, özgün ve anlık dokunuşlarSes tonunu değiştirmek, öğrenciyi adıyla çağırıp göz teması kurmak, espri yapmak

Strateji ile yöntem arasındaki ilişkiyi bir yolculukla düşün: “Deniz yoluyla gideceğim” bir stratejidir; “feribotla” bir yöntem, “güvertede, rüzgârı arkama alarak” bir teknik, “yanıma termosla çay almak” ise kişisel bir taktiktir. Aynı yöntem birden çok stratejide kullanılabilir: soru-cevap hem sunuş hem buluş stratejisinin içinde yer alabilir.

Bu kavramların üstünde bir de öğretim modeli vardır: öğrenmenin nasıl gerçekleştiğine ilişkin bir kurama dayanan, stratejiden değerlendirmeye kadar öğretimin bütününü düzenleyen çerçeve (tam öğrenme, Gagné'nin öğretim olayları gibi). Bu sayfanın son konularında modelleri, stratejileri ve yöntemleri ise Öğretim stratejileri sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Strateji yön, yöntem yol, teknik adım, taktik üslup. Genelden özele sıra: S – Y – T – T. Taktik öğretmene özgüdür ve kitaptan öğrenilmez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin yaptıkları anlatılır; hangisinin strateji, hangisinin yöntem ya da teknik olduğu sorulur. Ya da kavramlar genelden özele sıralatılır.

TuzakYöntem ile tekniği karıştırmaktır: tartışma bir yöntemdir; tartışmayı “panel” ya da “beyin fırtınası” biçiminde yürütmek tekniktir. İkinci tuzak, taktiği bir sınıf yönetimi kuralı sanmaktır; taktik öğretmenin kişisel dokunuşudur.

↕Sıralama genelden özele

  1. Fikirleri eleştirmeden hızla toplamak için beyin fırtınası yaptırmak
  2. Öğrencilerin ilkeyi örneklerden kendilerinin bulmasını hedeflemek
  3. Sessiz kalan öğrenciyi adıyla çağırıp gülümseyerek söz vermek
  4. Konuyu sınıfça tartışarak işlemeye karar vermek

?Soru çöz

Bir öğretmen “Tartışma yöntemiyle işleyeceğimiz bu derste fikirleri altı farklı bakış açısından değerlendireceğiz.” demiş, ders sırasında da dikkati dağılan öğrencilerin sırasının yanına giderek konuşmayı sürdürmüştür. Öğretmenin “altı farklı bakış açısından değerlendirme” uygulaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Altı farklı bakış açısıyla değerlendirme (altı şapka), tartışma yönteminin sınıfta uygulanma biçimidir; tekniktir. A strateji sunuş, buluş, araştırma gibi genel yaklaşımdır; B yöntem öğretmenin adını koyduğu tartışmadır; D dikkati dağılanın yanına gitmek öğretmenin kişisel dokunuşudur, taktik odur.
İLKE · ÖĞRETİM

Öğretim ilkeleri: iyi bir dersin görünmeyen kuralları

Eğitim Bilimleri · Öğretim ilke ve yöntemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Öğretim ilkeleri nelerdir? Somuttan soyuta, bilinenden bilinmeyene ve öğrenciye görelik ilkesi ne demektir?

Kısa cevap: Öğretim ilkeleri, etkili bir öğretim için uyulması gereken genel kurallardır. Başlıcaları öğrenciye görelik, hedefe görelik, aktiflik (yaparak-yaşayarak öğrenme), bilinenden bilinmeyene, somuttan soyuta, basitten karmaşığa, yakından uzağa, hayatilik, bütünlük, açıklık, ekonomiklik, güncellik ve çevreden yararlanmadır. Sınavda çoğunlukla öğretmenin göz ardı ettiği ilke sorulur.

Birinci sınıf öğretmeni “sayı” kavramını tahtaya yazmaz; öğrencilerin elindeki fasulyeleri saydırır, sonra resimle gösterir, en son rakamı yazar.

Öğretim ilkeleri, öğrenmenin nasıl gerçekleştiğine ilişkin bilgilerden çıkarılmış kurallardır; Gelişimin temelleri ve Bilişsel gelişim sayfalarında gördüğümüz gelişim ilkeleri ve Piaget'nin dönemleri bunların önemli bir dayanağıdır. İlkeler birbirinden tamamen bağımsız değildir; iyi bir derste birkaçı aynı anda uygulanır.

Başlıca öğretim ilkeleri
İlkeNe ister?Sınıf örneği
Öğrenciye görelikÖğretimi öğrencilerin hazırbulunuşluğuna, ilgisine, bireysel farklılıklarına göre düzenlemekOkumada zorlanan öğrenciye daha kısa metin ve ek süre vermek
Hedefe görelikYöntem, materyal ve etkinlikleri hedefe uygun seçmekHedef “deney yapabilme” ise deneyi anlatmak yerine yaptırmak
Aktiflik (yaparak-yaşayarak)Öğrencinin öğrenmeye zihinsel ve bedensel olarak katılmasıBitki büyümesini kitaptan değil, saksıda gözlem yaptırarak öğretmek
Bilinenden bilinmeyeneYeni konuyu öğrencinin bildiği konuya dayandırmakÇarpmayı tekrarlı toplama üzerinden öğretmek
Somuttan soyutaÖnce gözle görülür, elle tutulur olanı, sonra kavramı vermekKesri önce elma dilimleriyle, sonra sembolle göstermek
Basitten karmaşığa (kolaydan zora)Az öğeli, kolay olandan çok öğeli, zor olana gitmekÖnce tek basamaklı, sonra çok basamaklı toplama
Yakından uzağaÖğrencinin yakın çevresinden (zaman ve mekân) uzağa gitmekÖnce okulun, sonra mahallenin, sonra ilin haritası
Hayatilik (hayata yakınlık)Öğrenileni gerçek yaşamla ilişkilendirmekYüzdeleri market indirimleri üzerinden işlemek
BütünlükKonuları ve gelişim alanlarını birbiriyle bağlantılı ele almakTürkçe dersinde okunan metni fen konusuyla ilişkilendirmek
AçıklıkÖğrencinin anlayacağı dille, açık ve anlaşılır anlatmakYeni terimi örnekle ve gündelik dille açıklamak
EkonomiklikZaman, emek ve kaynakları en verimli biçimde kullanmakPahalı malzeme yerine atık malzemeyle aynı deneyi yaptırmak
GüncellikKonuları güncel olaylarla ilişkilendirmekDepremden sonraki hafta yer kabuğu konusunu işlemek
Çevreden yararlanmaOkulun yakın çevresini öğrenme kaynağı olarak kullanmakFırına gezi düzenleyip mayalanmayı gözlemek

Bazı ilkeler birbirine çok yakındır. Yakından uzağa yer ve zamanla ilgilidir (mahalleden ülkeye, bugünden geçmişe); bilinenden bilinmeyene ise öğrencinin önceden öğrendiği bilgiyle ilgilidir. Hayatilik konuyu gündelik yaşama bağlar; güncellik ise o günlerde yaşanan bir olaya bağlar.

Akılda kalsın: İlkeyi bulmak için “Öğretmen neyi neye bağladı?” diye sor. Bilgiye bağladıysa bilinenden bilinmeyene, mekâna ya da zamana yakından uzağa, nesneye somuttan soyuta, gündelik hayata hayatilik, son olaylara güncellik.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu öğretmen hangi ilkeyi göz ardı etmiştir?” ya da “hangi ilkeye uygun davranmıştır?” kalıbı en sık olanıdır.

TuzakYakından uzağa ile bilinenden bilinmeyeni karıştırmaktır: mahalleden şehre geçmek yakından uzağa, toplamadan çarpmaya geçmek bilinenden bilinmeyenedir. İkinci tuzak, hayatilik ile güncelliği karıştırmaktır. Bir de bütün sınıfa aynı ödevi aynı sürede verip bireysel farkları görmezden gelen öğretmen öğrenciye görelik ilkesini göz ardı eder.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ve ilke

?Soru çöz

Bir öğretmen, sınıfındaki bütün öğrencilere aynı uzunlukta okuma metni vermiş, metni ders sonuna kadar bitirmeyen öğrencilerin notunu düşürmüştür. Oysa sınıfta okumayı yeni sökmüş ve okuma güçlüğü yaşayan öğrenciler vardır. Bu öğretmenin en çok göz ardı ettiği öğretim ilkesi hangisidir?

✓ A. Öğretmen öğrencilerin hazırbulunuşluk ve okuma hızı farklarını dikkate almadan herkesten aynı performansı beklemiştir; bu öğrenciye görelik ilkesinin ihlalidir. B güncellik konuyu güncel olaylara bağlamaktır; C yakından uzağa mekân ve zamanda yakın çevreden başlamaktır; D ekonomiklik zaman ve kaynağı verimli kullanmaktır, vakadaki sorun bireysel farklılıklar.
MODEL · BLOOM

Bloom'un bilişsel alanı: özgün ve yenilenmiş taksonomi

Eğitim Bilimleri · Öğretim ilke ve yöntemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bloom taksonomisinin bilişsel alan basamakları nelerdir? Özgün ve yenilenmiş Bloom taksonomisi arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Bloom'un özgün bilişsel alan basamakları bilgi, kavrama, uygulama, analiz, sentez ve değerlendirmedir. Anderson ve Krathwohl'un yenilenmiş taksonomisinde basamaklar fiil olarak adlandırılır: hatırlama, anlama, uygulama, çözümleme, değerlendirme, yaratma. En üstteki iki basamak yer değiştirmiş, ayrıca olgusal, kavramsal, işlemsel ve üst bilişsel bilgi boyutu eklenmiştir.

Öğretmen aynı “fotosentez” konusu için beş farklı soru hazırlar: “Tanımını yaz.”, “Kendi cümlelerinle açıkla.”, “Saksı deneyinde ne olur?”, “İki grafiği karşılaştır.”, “Fotosentezi hızlandıracak bir sera tasarla.” Beşi de aynı konuyu, ama beş farklı düzeyde yoklar.

Benjamin Bloom ve arkadaşları, öğretim hedeflerini sınıflamak için üç alan tanımladı: bilişsel (düşünme), duyuşsal (duygu, tutum, değer) ve devinişsel (bedensel beceri). Bilişsel alan basamakları basitten karmaşığa ve aşamalıdır: bir üst basamak alttakileri gerektirir. Hedefler bu basamaklara göre yazılır; ölçme soruları da hedefin basamağına uygun olmalıdır.

İki taksonomide de alt basamaklar üst basamakların ön koşuludur.Görsel: Sınav Defteri
Yenilenmiş taksonomide basamaklar ve tipik eylemler
Basamak (özgün adı)Öğrenci ne yapar?Örnek eylemler
Hatırlama (bilgi)Bilgiyi olduğu gibi tanır ya da hatırlartanımlar, listeler, adlandırır
Anlama (kavrama)Kendi sözcükleriyle açıklar, örnek verir, özetler, yorumlaraçıklar, örnekler, sınıflar, özetler
UygulamaÖğrendiği kural ya da yöntemi yeni bir durumda kullanırhesaplar, çözer, uygular
Çözümleme (analiz)Bütünü öğelerine ayırır, ilişkileri bulurkarşılaştırır, ayırt eder, ilişkilendirir
DeğerlendirmeÖlçütlere göre yargıda bulunureleştirir, savunur, karar verir
Yaratma (sentez)Öğeleri birleştirip özgün bir ürün ortaya koyartasarlar, planlar, üretir

Yenilenmiş taksonomi bir de bilgi boyutu ekler: olgusal (terimler, ayrıntılar), kavramsal (sınıflamalar, ilkeler, kuramlar), işlemsel (nasıl yapılır, yöntem ve teknikler) ve üst bilişsel bilgi (kişinin kendi bilişini bilmesi). Böylece her hedef iki boyutlu bir tabloya yerleştirilebilir: “Fotosentez denklemini hatırlar” olgusal bilgi × hatırlama basamağıdır.

Akılda kalsın: Özgün: Bilgi – Kavrama – Uygulama – Analiz – Sentez – Değerlendirme. Yenilenmiş: Hatırla – Anla – Uygula – Çözümle – Değerlendir – Yarat. Fark üç cümle: adlar fiil oldu, sentez “yaratma” olup en üste çıktı, bilgi boyutu eklendi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hedef ya da soru verilir, hangi basamakta olduğu sorulur.

Tuzak“açıklar” ile “uygular”ı karıştırmaktır: öğrenilen bir kuralı kendi sözleriyle anlatmak anlama, yeni bir problemde kullanmak uygulamadır. İkinci tuzak, “karşılaştırır” fiilini değerlendirme sanmaktır; karşılaştırma çözümlemedir, değerlendirmede bir ölçüte göre yargı vardır.

Sınavda işaretlesoru “Bloom'a göre” diyorsa özgün adları (bilgi, kavrama, analiz, sentez), “yenilenmiş taksonomiye göre” diyorsa fiil adlarını ve yaratmanın en üstte olduğu sırayı esas al.

⇄Bilgi eşleştirme soru ve basamak (yenilenmiş)

?Soru çöz

“Öğrenci, sınıfta tartışılan iki enerji politikasını maliyet, çevreye etki ve sürdürülebilirlik ölçütlerine göre karşılaştırıp hangisinin daha uygun olduğuna gerekçeli karar verir.” Bu hedef yenilenmiş Bloom taksonomisinin hangi basamağındadır?

✓ D. Öğrenci belirli ölçütlere dayanarak bir yargıya, gerekçeli bir karara varıyor; bu değerlendirmedir. A anlama bilgiyi kendi sözleriyle açıklamaktır, yargı içermez; B uygulama bir kural ya da yöntemi yeni durumda kullanmaktır; C yaratmada özgün bir ürün ya da plan ortaya konurdu, burada var olan iki seçenek arasında karar veriliyor.
MODEL · DUYUŞSAL VE DEVİNİŞSEL

Duyuşsal ve devinişsel alan: değeri içselleştirmek, beceriyi otomatikleştirmek

Eğitim Bilimleri · Öğretim ilke ve yöntemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Duyuşsal alan basamakları nelerdir (Krathwohl)? Devinişsel alanın basamakları nelerdir?

Kısa cevap: Duyuşsal alan (Krathwohl) beş basamaktır: alma (girme), tepkide bulunma, değer verme, örgütleme ve bir değer ya da değerler bütünüyle nitelenme; ölçüt, değerin ne kadar içselleştirildiğidir. Devinişsel alan bedensel becerileri kapsar ve uyarılmadan kılavuz denetiminde yapmaya, beceri hâline getirmeye, duruma uydurmaya ve yaratmaya doğru ilerler.

Çevre kulübünde öğretmen ilk hafta geri dönüşüm videosu izletir; birkaç ay sonra bir öğrenci kimse bakmazken bile kâğıtları ayrı kutuya atar, yıl sonunda da bütün kararlarında çevreyi gözeten biri olur.

Duyuşsal alan: değerin içselleşmesi

Duyuşsal alan basamakları (Krathwohl)
BasamakÖğrencide ne görülür?Çevre bilinci örneği
1. Alma (girme)Uyarıcının farkına varır, dikkat eder, almaya isteklidirGeri dönüşüm videosunu dikkatle izler
2. Tepkide bulunmaUyarıcıya karşı istekli tepki verir, etkinliğe katılırÖğretmen isteyince sınıftaki atıkları ayırır
3. Değer vermeDavranışı bir değere bağlar, kendiliğinden ve tutarlı yaparKimse istemese de atıklarını ayırır, arkadaşlarını uyarır
4. ÖrgütlemeDeğerleri karşılaştırır, aralarında öncelik kurup bir sisteme yerleştirirTüketim alışkanlıklarıyla çevre değeri arasında denge kurar
5. Nitelenme (değer ya da değerler bütünüyle)Değer kişiliğin parçası olur, yaşam biçimini belirler; tutarlı ve öngörülebilir davranırHerkes onu çevreye duyarlı biri olarak tanır, kararlarını buna göre verir

Duyuşsal alanda ilerlemeyi belirleyen ölçüt içselleşmedir: davranış önce dışarıdan istendiği için, sonra kendiliğinden, en sonunda kişiliğin bir parçası olarak yapılır. Tepkide bulunma ile değer verme arasındaki ayırıcı ipucu buradadır: tepkide bulunmada istek ya da yönlendirme vardır, değer vermede öğrenci kendiliğinden ve tutarlı davranır.

Devinişsel alan: beceriden ustalığa

Devinişsel alan, kas ve sinir koordinasyonu gerektiren becerileri kapsar: yazı yazmak, mikroskop kullanmak, top sürmek, enstrüman çalmak. Türkiye'deki program geliştirme kaynaklarında yaygın olan sınıflamaya göre basamaklar şunlardır:

  • Uyarılma: Beceriyi izleyip nasıl yapıldığını fark eder, yapmaya hazırlanır.
  • Kılavuz denetiminde yapma: Öğretmenin ya da yönergenin yardımıyla, adım adım ve hatalarla yapar.
  • Beceri hâline getirme: Yardımsız, hızlı, doğru ve neredeyse otomatik yapar.
  • Duruma uydurma: Beceriyi farklı koşullara göre ayarlar (farklı mikroskopla, yağmurlu sahada).
  • Yaratma: Beceriye dayanarak yeni bir hareket ya da yöntem geliştirir.
Ek bilgi: Simpson'ın sınıflaması

Uluslararası kaynaklarda devinişsel alan için en çok Simpson'ın yedi basamaklı sınıflaması kullanılır: algılama, kurulma (hazırlık), kılavuz denetiminde yapma, mekanikleşme, karmaşık açık tepki, uyum ve yaratma. İki sınıflamada da sıra aynı mantıkla ilerler: gözlemden, yardımla yapmaya, otomatik yapmaya, uyarlamaya ve özgün üretime.

Akılda kalsın: Duyuşsal: Al – Tepki ver – Değer ver – Örgütle – Nitelen. Ölçüt içselleşme: istenince yapan tepki, kendiliğinden yapan değer, hayatını buna göre kuran nitelenme. Devinişsel: izle → yardımla yap → otomatik yap → uyarla → yarat.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğrencinin bir değere ilişkin davranışı verilir, duyuşsal alanın hangi basamağında olduğu sorulur; ya da bir beceri hedefinin devinişsel basamağı.

TuzakTepkide bulunma ile değer vermeyi karıştırmaktır: öğretmen istediği için yapıyorsa tepkide bulunma, kendiliğinden ve sürekli yapıyorsa değer vermedir. İkinci tuzak, örgütlemeyi “düzenli olmak” sanmaktır; örgütleme değerler arasında öncelik kurmaktır.

✎Boşluk doldurma duyuşsal ve devinişsel

Öğretmeni istediği için okuma saatinde kitap okuyan öğrenci duyuşsal alanın basamağındadır. Kimse hatırlatmadan her akşam düzenli kitap okuyan ve arkadaşlarına kitap öneren öğrenci basamağındadır. Mikroskobu yardımsız, hızlı ve hatasız ayarlayan öğrenci ise devinişsel alanın basamağındadır.

tepkide bulunma · değer verme · beceri hâline getirme · örgütleme · kılavuz denetiminde yapma

?Soru çöz

Bir öğrenci, hem arkadaşlarına sadık olmayı hem de dürüstlüğü önemsemektedir. Arkadaşının kopya çektiğini gördüğünde iki değeri tartmış, dürüstlüğü daha öncelikli bulup durumu arkadaşıyla konuşmaya karar vermiştir. Öğrencinin davranışı duyuşsal alanın hangi basamağına örnektir?

✓ B. Öğrenci iki değeri karşılaştırıp aralarında öncelik sırası kurmuştur; değerleri bir sisteme yerleştirmek örgütlemedir. A değer vermede tek bir değere bağlılık görülür, değerler arası karşılaştırma yoktur; C tepkide bulunmada istenen davranış isteyerek yapılır; D alma basamağında yalnız uyarıcının farkına varılır.
MODEL · TAM ÖĞRENME

Tam öğrenme ve Carroll'un okulda öğrenme modeli: herkes öğrenebilir, zaman verilirse

Eğitim Bilimleri · Öğretim ilke ve yöntemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bloom'un tam öğrenme modeli nedir? Carroll'un okulda öğrenme modelinde öğrenme düzeyini hangi değişkenler belirler?

Kısa cevap: Carroll'a göre öğrenme düzeyi, öğrenciye ayrılan ve onun harcadığı zamanın, öğrenmesi için gereken zamana oranıdır; uygun zaman ve öğretim verilirse hemen herkes öğrenebilir. Bloom'un tam öğrenme modelinde öğrenmeyi bilişsel giriş davranışları, duyuşsal giriş özellikleri ve öğretim hizmetinin niteliği belirler; her ünitede izleme testi ve ek öğretim yapılır.

Aynı sınıfta kesirleri bir öğrenci iki derste, öteki beş derste öğrenir. Geleneksel sınıf ikisine de üç ders verip geçer; tam öğrenme yaklaşımı ise ikinci öğrenciye iki ders daha ayırır.

Carroll'un okulda öğrenme modeli

John Carroll, öğrenciler arasındaki farkın “öğrenebilen-öğrenemeyen” değil, öğrenmek için gereken zaman farkı olduğunu söyledi. Modelin özü bir orandır:

Pay büyüdükçe ya da payda küçüldükçe öğrenme düzeyi artar.Görsel: Sınav Defteri

Harcanan zamanı iki değişken belirler: öğrencinin öğrenmeye gönüllü olarak ayırdığı zaman, yani sebat, ve öğretmenin ya da programın tanıdığı süre, yani fırsat. Gereken zamanı üç değişken belirler: öğrencinin o işe yeteneği, öğretimi anlama ve ondan yararlanma yeteneği (genel zekâ ve dil becerisine bağlı) ve öğretimin niteliği. Öğretim kötüyse aynı öğrencinin öğrenmesi daha uzun sürer.

Bloom'un tam öğrenme modeli

Bloom, Carroll'un modelinden yola çıkarak tam öğrenme modelini geliştirdi: uygun koşullar sağlanırsa öğrencilerin büyük çoğunluğu öğretilenleri tam öğrenebilir. Modelde öğrenme ürünlerini üç değişken belirler:

  • Bilişsel giriş davranışları: Ünitenin öğrenilmesi için gerekli ön öğrenmeler. Erişideki farkın en büyük kısmını (yaklaşık yarısını) açıkladığı kabul edilir.
  • Duyuşsal giriş özellikleri: Öğrencinin derse, okula ve kendine ilişkin ilgi, tutum ve akademik benlik kavramı.
  • Öğretim hizmetinin niteliği: Dört öğesi vardır: ipucu (neyin, nasıl öğrenileceğinin açıklanması), katılım (öğrencinin etkin katılması), pekiştireç ve dönüt-düzeltme.

Bu değişkenler üç ürünü etkiler: erişi düzeyi, öğrenme hızı ve duyuşsal ürünler (ilgi, tutum). Uygulamada ünite küçük öğrenme birimlerine bölünür; her birimin sonunda öğrenme eksiklerini bulmaya yönelik bir izleme (biçimlendirme) testi yapılır, eksiği olanlara ek öğretim (düzeltme) verilir, tamamlayanlara zenginleştirme etkinlikleri sunulur. Ölçme ve değerlendirme sayfasında bu testin değerlendirme türleri içindeki yerini göreceğiz.

Akılda kalsın: Carroll bir kesir: pay harcanan (sebat + fırsat), payda gereken (yetenek + anlama yeteneği + öğretimin niteliği). Bloom'un üç değişkeni: bilişsel giriş, duyuşsal giriş, öğretimin niteliği; niteliğin dört öğesi: ipucu, katılım, pekiştireç, dönüt-düzeltme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin uygulaması verilir; Carroll'un ya da Bloom'un hangi değişkeniyle ilgili olduğu sorulur.

TuzakSebat ile fırsatı karıştırmaktır: sebat öğrencinin kendi isteğiyle harcadığı zaman, fırsat dışarıdan tanınan süredir. İkinci tuzak, öğretimin niteliğini yalnız “gereken zaman”da değil, harcanan zamanda sanmaktır; Carroll'da öğretimin niteliği gereken zamanı etkiler.

⇄Bilgi eşleştirme hangi değişken?

?Soru çöz

Tam öğrenme modelini uygulayan bir öğretmen, her öğrenme biriminin sonunda kısa bir test yapmakta, testte eksiği görülen öğrencilere bu eksiklere yönelik farklı etkinliklerle yeniden öğretim yapmakta, birimi tamamlayanlara ise zenginleştirme etkinlikleri vermektedir. Öğretmenin uyguladığı bu süreç, öğretim hizmetinin niteliğinin hangi öğesiyle en çok ilgilidir?

✓ C. Birim sonu testiyle eksiklerin belirlenmesi (dönüt) ve ek öğretimle giderilmesi (düzeltme), dönüt-düzeltme öğesidir. A ipucu neyin, nasıl öğrenileceğinin açıklanmasıdır; B katılım öğrencinin sürece etkin katılmasıdır; D duyuşsal giriş özellikleri öğretim hizmetinin değil, öğrencinin ilgi ve tutumudur.
MODEL · GAGNÉ

Gagné'nin dokuz öğretim olayı ve beş öğrenme ürünü

Eğitim Bilimleri · Öğretim ilke ve yöntemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBandura'nın sosyal bilişsel kuramı nedir? Karşılıklı belirleyicilik, model alma süreçleri ve dolaylı pekiştirme ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bilişsel ve sosyal öğrenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bandura'ya göre insan başkalarını gözleyerek, davranışı kendisi yapmadan ve pekiştireç almadan öğrenebilir. Model almanın dört süreci dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme ve güdülenmedir. Modelin ödüllendirildiğini görmek dolaylı pekiştirmedir. Karşılıklı belirleyicilik ise kişi, davranış ve çevrenin birbirini sürekli ve karşılıklı olarak etkilediğini anlatır.

Bandura: gözlem yoluyla öğrenme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gagné'nin öğretim olayları nelerdir? Gagné'ye göre öğrenme ürünleri nelerdir?

Kısa cevap: Gagné, bilgi işleme kuramına dayanarak bir dersin dokuz olayla ilerlemesi gerektiğini söyler: dikkati çekme, hedefi bildirme, ön bilgileri hatırlatma, içeriği sunma, öğrenmeye rehberlik etme, performansı ortaya çıkarma, dönüt verme, performansı değerlendirme, kalıcılığı ve aktarımı sağlama. Ona göre beş öğrenme ürünü sözel bilgi, zihinsel beceriler, bilişsel stratejiler, tutumlar ve devinişsel becerilerdir.

Fen öğretmeni derse karanlık sınıfta bir el feneri yakarak başlar, “Bugün ışığın neden kırıldığını bulacağız.” der ve “Suya batırılan kalemin kırık göründüğünü hatırlıyor musunuz?” diye sorar; ilk üç dakikada Gagné'nin ilk üç olayını yaşatmıştır.

Robert Gagné, öğretimin içsel öğrenme süreçlerini (dikkat, kodlama, geri getirme) desteklemek için dışarıdan düzenlenen olaylar olduğunu söyler. Bilişsel ve sosyal öğrenme sayfasında gördüğümüz bilgi işleme modeli, onun öğretim olaylarının dayanağıdır.

Gagné'nin dokuz öğretim olayı
OlayDesteklediği içsel süreçIşığın kırılması dersinde
1. Dikkati çekmeDikkatKaranlıkta el feneri yakmak
2. Hedefi bildirmeBeklenti“Işığın neden kırıldığını bulacağız.”
3. Ön bilgileri hatırlatmaUzun süreli bellekten geri getirmeSuya batırılan kalemi hatırlatmak
4. Uyarıcı materyali (içeriği) sunmaSeçici algıLazer ve su tankıyla kırılmayı göstermek
5. Öğrenmeye rehberlik etmeAnlamlı kodlamaÖrnekler, ipuçları, şemalar
6. Performansı ortaya çıkarmaTepki vermeÖğrencilere kendi deneyini yaptırmak
7. Dönüt vermePekiştirme“Açıyı doğru ölçtünüz, ama…”
8. Performansı değerlendirmeGeri getirme ipuçlarıKısa bir uygulama sorusu
9. Kalıcılığı ve aktarımı sağlamaGenellemeGökkuşağının oluşumunu açıklamalarını istemek

Beş öğrenme ürünü

Gagné, öğrenilenleri beş türe ayırır ve her birinin farklı koşullarla öğretilmesi gerektiğini söyler: sözel bilgi (olguları, adları bilmek: “Ankara başkenttir”), zihinsel beceriler (ayırt etme, kavram, kural ve problem çözme; sembollerle iş yapmak), bilişsel stratejiler (kendi öğrenmesini ve düşünmesini yönetme yolları), tutumlar (bir şeyi seçme ya da seçmeme eğilimi) ve devinişsel beceriler (bedensel hareketler). Zihinsel beceriler kendi içinde basamaklıdır: ayırt etme → kavram → kural → üst düzey kural (problem çözme).

Akılda kalsın: Dersin ilk üç dakikası: dikkat, hedef, ön bilgi. Ortası: sun, rehberlik et, yaptır, dönüt ver. Sonu: değerlendir, kalıcı ve aktarılır kıl. Gagné'nin ürünleri: sözel bilgi, zihinsel beceri, bilişsel strateji, tutum, devinişsel beceri.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ders akışı verilir; öğretmenin hangi öğretim olayını atladığı ya da hangi davranışın hangi olaya karşılık geldiği sorulur.

Tuzak“performansı ortaya çıkarma” ile “performansı değerlendirme”yi karıştırmaktır: ilki öğrencinin yeni öğrendiğini denemesi (uygulama fırsatı), ikincisi öğrenmenin ölçülmesidir. İkinci tuzak, “hedefi bildirme” ile “ön bilgileri hatırlatma”nın sırasını ters kurmaktır.

↕Sıralama bir dersin akışı

  1. Öğretmen kesirlerde toplamayı pizza modeliyle gösterir.
  2. “Bugün paydaları eşit kesirleri toplamayı öğreneceğiz.” der.
  3. Öğrencilerin çözümlerine tek tek bakıp düzeltici açıklama yapar.
  4. Sınıfa dilimlenmiş bir pizza kutusu getirir.
  5. Öğrencilere üç toplama işlemini kendilerinin yapmasını ister.
  6. “Bir bütünün yarısı ne demekti?” diye geçen haftayı hatırlatır.

?Soru çöz

Bir öğretmen dersin sonunda öğrencilerinden, o gün öğrendikleri olasılık bilgisini kullanarak bir piyango bileti almanın mantıklı olup olmadığını tartışmalarını istemiştir. Öğretmen bu etkinlikle Gagné'nin hangi öğretim olayını gerçekleştirmektedir?

✓ A. Öğrenilen bilginin yeni ve gerçek bir duruma uygulanması aktarımı sağlar; dersin sonunda yapılan bu etkinlik dokuzuncu olaydır. B ön bilgileri hatırlatma dersin başında yeni konu için gerekli eski bilgileri canlandırmaktır; C dikkati çekme ve D hedefi bildirme de dersin açılış olaylarıdır.
MODEL · ÖĞRENME STİLLERİ

Öğrenme stilleri: Kolb'un döngüsü ve dört stil

Eğitim Bilimleri · Öğretim ilke ve yöntemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Öğrenme stili nedir? Kolb'un öğrenme stilleri (değiştiren, özümseyen, ayrıştıran, yerleştiren) nelerdir?

Kısa cevap: Öğrenme stili, bireyin yeni bilgiyi algılarken ve işlerken tercih ettiği yoldur. Kolb'a göre öğrenme dört aşamalı bir döngüdür: somut yaşantı, yansıtıcı gözlem, soyut kavramsallaştırma ve aktif yaşantı. Bu aşamalardan ikisinin birleşimi dört stil verir: değiştiren, özümseyen, ayrıştıran ve yerleştiren. Öğretmen etkinlikleri farklı stillere uygun çeşitlendirir.

Aynı fen deneyinde bir öğrenci hemen malzemeye uzanır, bir başkası önce başkalarını izler, üçüncüsü ilkeyi okumadan başlamak istemez.

Öğrenme stili, bireyin öğrenirken tercih ettiği algılama ve işleme yoludur; yetenek değil, tercihtir. Görsel, işitsel, dokunsal-kinestetik (duyusal tercih) ayrımı yaygındır. Eğitim bilimlerinde en çok sorulan model ise David Kolb'un yaşantısal öğrenme kuramıdır.

Kolb'a göre öğrenme dört aşamalı bir döngüdür: somut yaşantı (hissederek, yaşayarak), yansıtıcı gözlem (izleyerek, düşünerek), soyut kavramsallaştırma (mantıkla, kuramla) ve aktif yaşantı (deneyerek, uygulayarak). Her birey bu döngünün iki aşamasını daha çok tercih eder ve bu tercih onun stilini oluşturur.

Kolb'un dört öğrenme stili
StilBirleşen aşamalarTipik özellikSevdiği etkinlik
DeğiştirenSomut yaşantı + yansıtıcı gözlemDurumlara farklı açılardan bakar, hayal gücü güçlü, insanlarla ilgiliBeyin fırtınası, grup tartışması
ÖzümseyenSoyut kavramsallaştırma + yansıtıcı gözlemKuram ve mantıksal model kurar, fikirlere ilgiliOkuma, anlatım dinleme, kavram haritası
AyrıştıranSoyut kavramsallaştırma + aktif yaşantıKuramı pratik soruna uygular, tek doğru cevabı ararProblem çözme, laboratuvar uygulaması
YerleştirenSomut yaşantı + aktif yaşantıYaparak ve risk alarak öğrenir, sezgiye güvenirProje, saha çalışması, deneme-yanılma

Öğretmen için sonuç, tek bir stile uygun ders yerine farklı stillere hitap eden etkinlikleri birlikte kullanmaktır. Öğrencinin stilini bilmek, ona zayıf olduğu aşamaları da deneyimletmek için de yararlıdır.

Akılda kalsın: İki eksen: hissetmek ↔ düşünmek (somut ↔ soyut), izlemek ↔ yapmak (yansıtıcı ↔ aktif). His + izle = değiştiren; düşün + izle = özümseyen; düşün + yap = ayrıştıran; his + yap = yerleştiren.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin öğrenme tercihleri anlatılır, hangi stilde olduğu sorulur.

TuzakAyrıştıran ile yerleştireni karıştırmaktır: ikisi de yaparak öğrenir; ayrıştıran kuramdan yola çıkar, yerleştiren sezgi ve somut deneyimden. İkinci tuzak, öğrenme stilini değişmez bir yetenek sanmaktır; stil bir tercihtir ve öğrenci farklı aşamalarda gelişebilir.

⇄Bilgi eşleştirme öğrenci ve stil

?Soru çöz

Kolb'a göre somut yaşantı ve aktif yaşantıyı tercih eden, yaparak ve risk alarak öğrenen, sezgilerine güvenen bir öğrencinin öğrenme stili aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Somut yaşantı ve aktif yaşantının birleşimi, yaparak ve sezgiyle öğrenen yerleştiren stildir. A değiştiren somut yaşantıyı yansıtıcı gözlemle birleştirir, izleyerek öğrenir; B özümseyen soyut kavramsallaştırma ve gözlemle kuram kurar; C ayrıştıran yaparak öğrenir ama kuramdan, soyut kavramsallaştırmadan yola çıkar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Okul öncesi öğretmeni Gül Hanım, uyum haftasında annesinden ayrılırken çok ağlayan çocuklar için şunları yapmaktadır: I. Annenin ilk günlerde sınıfta kısa süre kalmasına izin verir. II. Çocuğa her gün aynı karşılama rutinini uygular. III. Çocuğun ağlamasını görmezden gelip onu hemen etkinliğe zorlar. Bu uygulamalardan hangileri bağlanma kuramına göre çocuğun okula uyumunu destekler?

✓ D. Annenin kısa süre sınıfta kalması (I) güvenli üsten kademeli ayrılmayı, tutarlı karşılama rutini (II) öğretmenle yeni bir güven ilişkisi kurmayı sağlar. A eksiktir, II de destekler; B ve C yanlıştır, çünkü duyguyu görmezden gelip zorlamak (III) güven ihtiyacını karşılamaz, ayrılık kaygısını artırır.Kaynak: Kişilik ve ahlak gelişimi · Bağlanma: Bowlby, Ainsworth

?Soru 2

Bir öğretmen, öğrencilerine proje konusunu kendilerinin seçmesine izin vermekte, projeyi küçük ve başarılabilir adımlara bölmekte ve her öğrencinin grupta değer gördüğünü hissetmesine özen göstermektedir. Öğretmenin bu uygulamaları en çok hangi kuramla açıklanır?

✓ D. Konu seçimi özerkliği, başarılabilir adımlar yeterliği, değer görme ilişkili olma ihtiyacını karşılar; bu üç ihtiyaç öz belirleme kuramının temelidir. A yükleme kuramı başarı ve başarısızlığın nedenlerine yapılan açıklamalarla ilgilidir; B gizil öğrenme ödülsüz öğrenilip sonra sergilenen davranıştır; C bağ kuramı deneme-yanılma ve etki yasasını açıklar.Kaynak: Bilişsel ve sosyal öğrenme · Güdülenme kuramları

?Soru 3

Aşağıdaki davranış değişimlerinden hangisi öğrenme sonucu ortaya çıkmıştır?

✓ B. Yüzme, kurs yaşantısıyla kazanılmış ve kalıcı bir davranıştır; bu öğrenmedir. A uykusuzluğun yarattığı geçici bir durumdur, kalıcılık yok; C yürüme olgunlaşmayla gelir, yaşantıdan doğmaz; D ilaç etkisiyle oluşan geçici değişmedir.Kaynak: Davranışçı öğrenme · Öğrenme ve kuram haritası

?Soru 4

Bir öğretmen, öğrencilerinin kesirlerle ilgili problemleri doğru çözdükleri anda yanlarına gidip çözüm yollarını takdir etmekte, böylece doğru çözüm yollarının sınıfta daha sık kullanıldığını gözlemektedir. Bu gözlem Thorndike'ın hangi yasasıyla açıklanır?

✓ A. Doğru çözümün ardından gelen doyum verici sonuç (takdir), o tepkiyi güçlendirmiştir; bu etki yasasıdır. B tekrar yasası bağın kullanılarak güçlenmesidir, burada belirleyici olan sonuç; C hazırbulunuşluk yasası davranmaya hazır olmanın doyumuyla ilgilidir; D ortak öğeler öğrenmenin başka duruma aktarımını açıklar.Kaynak: Davranışçı öğrenme · Thorndike: bağ kuramı ve yasalar

?Soru 5

Lise son sınıftaki Yusuf, iki yıl boyunca robotik, müzik ve gazetecilik kulüplerinde çalışmış, bir mühendislik firmasında staj yapmış ve sonunda yazılım mühendisi olmaya karar vermiştir. Yusuf'un durumu Marcia'ya göre hangi kimlik statüsüyle açıklanır?

✓ B. Yusuf hem seçenekleri araştırmış hem de kendi kararını vermiştir; bu kimlik başarısıdır. A ertelemede araştırma sürer ama karar henüz yoktur; C kapalılıkta karar araştırmadan, başkasının seçimiyle verilir; D dağınıklıkta ne araştırma ne karar vardır.Kaynak: Kişilik ve ahlak gelişimi · Marcia: kimlik statüleri

?Soru 6

Bir öğretmen, okumayı sevmeyen ama resim yapmaya bayılan öğrencisine “Bu hikâyeyi okuyup bitirdiğinde resim atölyesine geçebilirsin.” demektedir. Öğretmenin uyguladığı yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Öğrencinin çok sevdiği etkinlik (resim), az sevdiği etkinliğin (okuma) ardından pekiştireç olarak sunulmuştur; bu Premack ilkesidir. A olumsuz pekiştirmede hoşa gitmeyen bir durum ortadan kalkardı; B ikinci tür cezada hoşa giden alınır ve davranış azalır; D birincil pekiştireçler yiyecek, su gibi biyolojik ihtiyaçlardır, resim yapma bir etkinlik pekiştirecidir.Kaynak: Davranışçı öğrenme · Edimsel koşullanma: pekiştireç, ceza

?Soru 7

Sınavda bir soruyu okuyan öğrenci, cevabı bildiğinden emin olduğu hâlde bir türlü hatırlayamamış; sonraki soruda geçen bir sözcük sayesinde ilk sorunun cevabını hatırlamıştır. Öğrencinin ilk soruda yaşadığı unutma en iyi hangi açıklamayla uyuşur?

✓ A. Bilgi bellekte vardı; uygun ipucu (sonraki sorudaki sözcük) gelince geri getirildi; sorun saklamada değil geri getirmededir. B bozulmada bilgi kullanılmadığı için iz zayıflar, ipucuyla hemen dönmezdi; C ileriye ket vurmada eski bir öğrenme yeniyi engeller, burada çakışan öğrenme yok; D güdülenmiş unutma kaygı veren anıların bastırılmasıdır.Kaynak: Bilişsel ve sosyal öğrenme · Unutma, bellek stratejileri, üst biliş

?Soru 8

Sınıfta yere düşmüş bir cüzdan bulan Elif, cüzdanı sahibine geri vermesinin gerekçesini “Kimse görmese bile, arkadaşlarım ve öğretmenim dürüst bir insan olduğumu düşünsün isterim.” diye açıklamıştır. Kohlberg'e göre Elif'in gerekçesi hangi evreye uygundur?

✓ C. Elif'in ölçütü başkalarının gözünde iyi biri olarak görülmek, yani onaydır; bu 3. evredir. A ceza korkusu yok, “kimse görmese bile” diyor; B gerekçede yasa ya da toplumsal düzen değil, kişilerin onayı var; D yasaların değiştirilebilir sözleşmeler olduğu düşüncesi gerekçede geçmiyor.Kaynak: Kişilik ve ahlak gelişimi · Kohlberg: 3 düzey 6 evre

?Soru 9

Bir öğretmen, sınıf panosunu düzenli tutan öğrencisini sınıfın önünde takdir etmiş; sonraki günlerde başka öğrencilerin de panoya özen gösterdiği görülmüştür. Öğrencilerin davranışındaki bu değişim aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ A. Öğrenciler ödülü kendileri almadan, arkadaşlarının takdir edildiğini görerek davranışa yönelmiştir; bu dolaylı pekiştirmedir. B olumsuz pekiştirmede kişinin kendisinden hoşa gitmeyen bir durum kalkar; C gizil öğrenme ödül olmadan öğrenilip ödül gelince sergilenen davranıştır, burada model var; D üst düzey koşullanma iki uyarıcının eşleşmesiyle istemsiz tepki doğurur.Kaynak: Bilişsel ve sosyal öğrenme · Bandura: gözlem yoluyla öğrenme

?Soru 10

Bir öğretmen, yeni bir konuya başlarken kavramları yedi-sekiz maddelik kısa bölümlere ayırmakta, her bölümden sonra kısa bir ara verip özet yaptırmaktadır. Öğretmen bu uygulamayla en çok bilgi işlemenin hangi özelliğini dikkate almıştır?

✓ D. Bilgiyi küçük parçalara bölmek ve işlemeye zaman tanımak, aynı anda az sayıda birimi tutabilen kısa süreli belleği aşırı yüklememek içindir. A duyusal kayıt geniştir ama uygulamanın amacı onu değil, işlenen bilgiyi düzenlemek; B USB'nin sınırsızlığı parçalamayı gerektirmez; C işlemsel bellek becerilerle ilgilidir, kavram öğretimiyle değil.Kaynak: Bilişsel ve sosyal öğrenme · Bilgi işleme modeli
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Bilimleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →