1982 Anayasası'nın genel esasları: başlangıç, devletin nitelikleri ve değiştirilemez maddeler

Kurucu Meclis'ten halkoylamasına uzanan hazırlanıştan md. 1–11'in genel esaslarına, seçim ilkelerinden Anayasa'nın nasıl değiştirileceğine kadar; her hüküm madde numarasıyla.

8 durak1982 Anayasası
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
87 sorubu konuda çözebileceğin
ANAYASA · 1982

1982 Anayasası nasıl hazırlandı? Askerî yönetimden halkoylamasına, katı ve ayrıntılı bir metin

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1961 ve 1982 anayasaları arasındaki benzerlik ve farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 müdahalesinden sonra Millî Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlandı ve 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edildi. 1961 Anayasası gibi askerî müdahale sonrası iki kanatlı bir kurucu meclisle hazırlanmış, kuvvetler ayrılığına dayanan ve halkoyuyla kabul edilmiş bir anayasadır; ondan farklı olarak otorite-özgürlük dengesini otorite lehine kurmuş, yürütmeyi güçlendirmiş, en katı ve en ayrıntılı anayasamız olmuştur.

1982 Anayasası ve karşılaştırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1982 Anayasası nasıl hazırlandı ve genel özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: 1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askerî müdahalesinden sonra Millî Güvenlik Konseyi ile Danışma Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlandı. 18 Ekim 1982'de kabul edildi, 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla onaylandı ve 9 Kasım 1982'de Resmî Gazete'de yayımlandı. Yazılı, katı (değiştirilmesi zor) ve ayrıntılı (kazuistik) bir anayasadır; bugün de yürürlüktedir.

Kimlik kartındaki “T.C.”den sandıktaki oy pusulasına kadar pek çok kuralın kaynağı, 1982 sonbaharında halkın önüne konan tek bir metindir.

12 Eylül 1980'de Silahlı Kuvvetler yönetime el koydu; TBMM'nin ve siyasi partilerin faaliyetine son verildi, 1961 Anayasası işlemez hâle geldi. Yeni bir anayasa yazmak için 1981'de 2485 sayılı Kanunla bir Kurucu Meclis oluşturuldu. Bu meclisin iki kanadı vardı: askerî kanat olan Millî Güvenlik Konseyi (MGK) ve sivil kanat olan Danışma Meclisi. Danışma Meclisi'nin üyeleri halk tarafından seçilmemişti; tasarıyı bu meclis hazırladı, son sözü ise MGK söyledi.

Metin 18 Ekim 1982'de kesinleşti ve 7 Kasım 1982'de halkoyuna sunuldu. Oyların yüzde 91'inden fazlası “evet” çıktı; Anayasa, 2709 sayılı kanun olarak 9 Kasım 1982'de Resmî Gazete'de yeniden yayımlanıp yürürlüğe girdi. Aynı oylama bir de cumhurbaşkanı seçimi işlevi gördü: geçici 1. maddeye göre MGK Başkanı Kenan Evren, Anayasa'nın kabulüyle birlikte yedi yıllığına Cumhurbaşkanı sıfatını kazandı. Geçici 16. madde ise mazeretsiz olarak sandığa gitmeyenleri beş yıl boyunca seçimlerden ve adaylıktan yasaklayarak katılımı fiilen zorunlu kıldı.

1961 Anayasası da bir askerî müdahalenin ardından iki kanatlı bir kurucu meclisle hazırlanıp halkoyuyla kabul edilmişti. Bu yüzden 1982 Anayasası, halkoylamasıyla kabul edilen ikinci anayasamızdır. İki anayasanın hazırlanış farklarını ve 1876'dan beri süren anayasa serüvenini Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler sayfasında ayrıntılı gördük.

Genel özellikleri

  • Yazılı ve katı (sert): Tek bir metinde toplanmıştır; değiştirilmesi sıradan bir kanundan çok daha zordur. Değişiklik için Meclis'te nitelikli çoğunluk gerekir (md. 175), ilk üç madde ise hiç değiştirilemez (md. 4).
  • Ayrıntılı (kazuistik): Çerçeve çizmekle yetinmez; normalde kanuna bırakılabilecek pek çok ayrıntıyı kendisi düzenler. Türk anayasaları içinde en uzun ve en ayrıntılı olanıdır.
  • Otorite ağırlıklı başlangıç: İlk hâliyle devlet otoritesini özgürlüklerin önünde tutan sert bir denge kurdu; yürütmeyi, özellikle Cumhurbaşkanı'nı güçlendirdi. Sonraki değişiklikler (en kapsamlıları 1995, 2001, 2010 ve 2017) bu dengeyi defalarca yeniden ayarladı.
  • Değiştirilemez çekirdek genişledi: 1924 ve 1961 anayasalarında yalnız devlet şeklinin Cumhuriyet olduğu hükmü korunuyordu; 1982'de korunan hükümler üç maddeye çıktı.
  • Halkoylaması anayasal kurum oldu: Anayasa değişikliklerinin halkoyuna sunulması ilk kez anayasa metninde düzenlendi (md. 175).

Metnin yapısı

Anayasa bir Başlangıç ile açılır, ardından 177 madde ve 21 geçici madde gelir; bunlar yedi kısma ayrılır. Bu sayfanın konusu, Anayasa'nın omurgası olan Birinci Kısım'dır: md. 1–11, “Genel Esaslar”.

Başlangıç, 177 madde ve 21 geçici madde yedi kısma dağılır. Madde aralıkları sınavda kısım adıyla eşleştirilerek sorulur.Görsel: Sınav Defteri

Maddelerin üstündeki kısa başlıklara (ör. “Devletin şekli”) kenar başlığı denir. Anayasa'nın 176. maddesine göre kenar başlıkları yalnız maddenin konusunu ve maddeler arasındaki sırayı gösterir; Anayasa metninden sayılmaz. Başlangıç ise tam tersine metne dahildir. Bu ikisi aynı maddede yan yana durduğu için sınavda sık sık birbirine karıştırılır.

Akılda kalsın: Madde aralıklarını sınır maddelerle tut: 11'de esaslar, 74'te haklar, 160'ta organlar, 173'te para biter; 174 tek başına inkılap kanunlarıdır, 175 değiştirmeyi anlatır. Hazırlanış için üç tarih: 18 Ekim kabul, 7 Kasım halkoylaması, 9 Kasım yayım.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'nın özelliklerinden biri değildir?” Tuzak şık genellikle “yumuşak” ya da “çerçeve” anayasa nitelemesidir; bu ikisi 1921 Teşkilât-ı Esasiye'ye aittir.

Tuzakİkinci tuzak hazırlanış sürecindedir: Danışma Meclisi seçimle oluşmadı, metni seçilmiş bir meclis kabul etmedi. Üçüncüsü md. 176'dır: “kenar başlıkları Anayasa metnine dahildir” ifadesi yanlıştır.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Metnin Kurucu Meclis'te kabul edilmesi
  2. 12 Eylül askerî müdahalesi
  3. Resmî Gazete'de yayımlanıp yürürlüğe girmesi
  4. Kurucu Meclis'in (MGK + Danışma Meclisi) oluşturulması
  5. Halkoylaması

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'nın genel özellikleri arasında yer almaz?

✓ A. 1982 Anayasası, nitelikli çoğunluk isteyen değiştirme usulüyle katı (sert) bir anayasadır; tek yumuşak anayasa 1921 Teşkilât-ı Esasiye'dir. B doğrudur: en ayrıntılı (kazuistik) anayasamızdır; C doğrudur: 1961'den sonra halkoyuyla kabul edilen ikinci anayasadır; D doğrudur: değiştirilemez madde sayısı üçe çıktı.
ANAYASA · BAŞLANGIÇ · MD. 1–4

Değiştirilemez maddeler ve Başlangıç: Anayasa'nın dokunulmaz çekirdeği

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası'nda hangi yıl hangi değişiklikler yapıldı?Bağlantılı konudan (Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1982 Anayasası birçok kez değiştirildi. Sınavda en çok sorulanlar 1987 (siyasi yasakların kaldırılması, md. 175'in bugünkü hâli), 1995 (seçmen yaşının 18'e inmesi, yurt dışında oy), 2001 (genel sınırlamanın kaldırılması, seçim kanunlarında bir yıl kuralı), 2004 (ölüm cezasının tamamen kaldırılması, md. 90'a eklenen andlaşma hükmü), 2007 (Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi), 2010 (Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, Kamu Denetçiliği Kurumu) ve 2017 (Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi) değişiklikleridir.

1982 sonrası değişiklikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1982 Anayasası'nın değiştirilemez maddeleri hangileridir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 4. maddesine göre 1. maddedeki devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hükmü, 2. maddedeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3. maddenin tamamı (ülke ve millet bütünlüğü, dilin Türkçe olması, bayrak, İstiklal Marşı, başkent Ankara) değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Başlangıç metni Anayasa'ya dahildir ama bu korumanın içinde değildir.

Bir binada tadilat yapılırken bazı duvarlar yıkılabilir, taşıyıcı kolonlara ise dokunulmaz. Anayasa'nın taşıyıcı kolonları ilk üç maddesidir.

Başlangıç: Anayasa'nın ruhu

Anayasa maddelerle değil, uzun bir giriş metniyle açılır. Başlangıç, Anayasa'nın hangi düşünceyle yazıldığını anlatır. Metne göre Anayasa, Atatürk'ün milliyetçilik anlayışı ile ilke ve inkılapları doğrultusunda ve çağdaş medeniyet düzeyine ulaşma hedefiyle hazırlanmıştır. Millet iradesinin mutlak üstünlüğünü ve egemenliğin kayıtsız şartsız Türk Milleti'ne ait olduğunu, millet adına yetki kullananların hürriyetçi demokrasinin ve hukuk düzeninin dışına çıkamayacağını vurgular.

Başlangıç'ın sınavda en çok alıntılanan cümleleri şunlardır: kuvvetler ayrımı, devlet organları arasında bir üstünlük sıralaması değil, medeni bir iş bölümü ve iş birliğidir; üstünlük yalnız Anayasa'da ve kanunlardadır. Laikliğin gereği olarak kutsal din duyguları devlet işlerine ve politikaya karıştırılamaz. Her Türk vatandaşı onurlu bir hayat sürdürme ve maddi-manevi varlığını geliştirme hakkına doğuştan sahiptir; vatandaşlar millî sevinçte ve kederde, nimette ve külfette ortaktır. Metin, Atatürk'ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesiyle barış vurgusunu da taşır.

Başlangıç süs değildir: Anayasa'nın 176. maddesi onu metne dahil sayar, yani bağlayıcıdır ve maddeler yorumlanırken yol gösterir. Türk anayasa tarihinde başlangıç metni ilk kez 1961 Anayasası'nda yer aldı. Ancak 2. madde Başlangıç'a atıf yapsa da Başlangıç, 4. maddenin koruduğu hükümler arasında sayılmaz; bu yüzden değiştirilebilir. Nitekim 1995'te (4121 sayılı Kanun) yeniden düzenlendi, 2001'de (4709 sayılı Kanun) “Hiçbir düşünce ve mülahaza” ibaresi “Hiçbir faaliyet” biçiminde değiştirildi.

İlk üç madde

Madde 1 tek cümledir: “Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.” Cumhuriyet, hukukumuza 29 Ekim 1923'te 1921 Teşkilât-ı Esasiye'sinde yapılan değişiklikle girmişti. Madde 2 Cumhuriyetin niteliklerini sayar; onları sonraki duraklarda tek tek açacağız. Madde 3 ise devletin kimlik kartıdır: Türkiye Devleti ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür; yani devlet üniterdir, federasyon ya da özerk bölgelere bölünemez. Dili Türkçedir; bayrağı, şekli kanununda belirtilen beyaz ay yıldızlı al bayraktır; millî marşı İstiklal Marşıdır; başkenti Ankara'dır.

Madde 4: koruma kalkanı

4. madde bu üç maddeyi kilit altına alır: korunan hükümler değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez. “Teklif edilemez” sözü önemlidir; 600 milletvekilinin tamamı aynı fikirde olsa bile bu hükümleri değiştirmeye yönelik bir teklif Meclis'e verilemez. Neden bu kadar katı? Çünkü bu maddeler devletin varlık şartıdır: şekli, temel nitelikleri ve bütünlüğü değişirse ortada aynı devlet kalmaz. Korumanın kapsamına da dikkat: 1. maddenin tamamı değil, yalnız devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hükmü; 2. maddede Cumhuriyetin nitelikleri; 3. madde ise bütünüyle korunur.

4. madde kendisini korunanlar arasında saymaz. Ancak öğretide ağır basan görüşe göre 4. madde de değiştirilemez; aksi hâlde önce 4. madde kaldırılıp ardından ilk üç madde rahatça değiştirilebilir ve yasak dolanılmış olurdu. Sınav dilinde bu yüzden “değiştirilemez hükümler: md. 1, 2, 3 ve bunları koruyan md. 4” denir.

Korunan çekirdek ilk üç maddedir; Başlangıç ve egemenlik dahil öteki genel esaslar, ağır da olsa bir usulle değiştirilebilir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: İlk üç maddeyi üç kelimeyle kodla: Şekil (md. 1) → Nitelik (md. 2) → Simge (md. 3: bütünlük, dil, bayrak, marş, başkent). Egemenlik 6. maddededir ve çekirdeğin dışında kalır; “millî egemenlik çok önemli, o hâlde değiştirilemez” mantığı sınavın kurduğu tuzaktır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi değiştirilmesi teklif dahi edilemeyecek hükümler arasında yer almaz?” Şıklarda dil, bayrak, başkent, laiklik gibi korunan öğelerin yanına egemenlik (md. 6), devletin temel amaç ve görevleri (md. 5), Başlangıç ya da vatandaşlık (md. 66) konur; cevap bunlardan biridir.

TuzakBir de ince tuzak vardır: bayrağın şekli kanunda belirlenir, ama “beyaz ay yıldızlı al bayrak” hükmü 3. maddededir ve değiştirilemez.

⇄Bilgi eşleştirme madde ve konu

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre değiştirilmesi teklif dahi edilemeyecek hükümler arasında yer almaz?

✓ C. Egemenlik 6. maddededir; 4. maddenin koruduğu ilk üç madde arasında değildir. A dil 3. maddededir, değiştirilemez; B millî marş da 3. maddede sayılır, değiştirilemez; D laiklik 2. maddedeki Cumhuriyetin niteliklerindendir, değiştirilemez.
ANAYASA · MD. 2

Cumhuriyetin nitelikleri (md. 2): tek cümlede devletin kimliği

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1924 Anayasası'nın özellikleri nelerdir, 1928, 1934 ve 1937 değişiklikleriyle ne değişti?Bağlantılı konudan (Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1924 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu), II. TBMM'nin 20 Nisan 1924'te kabul ettiği, Cumhuriyet ilan edildikten sonra yapılan ilk anayasadır. Kanun-i Esasi'yi ve 1921 Anayasası'nı kaldırarak iki anayasalı döneme son verdi ve 1961'e kadar yürürlükte kaldı. Katı bir anayasadır; kuvvetler birliğini korurken yürütmeyi Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullandıran karma bir sistem kurdu. 1928'de “devletin dini İslam'dır” hükmü çıkarıldı, 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı, 1937'de laiklik dahil altı ilke anayasaya girdi.

1924 Anayasası ve değişiklikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1982 Anayasası'na göre Türkiye Cumhuriyeti'nin nitelikleri nelerdir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 2. maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti; toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, Başlangıç'ta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. Bu nitelikler 4. madde gereği değiştirilemez.

Anayasa'nın 2. maddesi tek bir cümledir; ama o cümlenin her parçası ayrı bir sınav sorusudur.

Cümleyi ikiye bölerek okumak işi kolaylaştırır. İlk dört öge devletin hangi ruhla ve neye bağlı kalarak hareket edeceğini söyler; son dört öge ise devletin türünü tanımlar. Bu durakta ilk grubu açıyoruz; demokratik, laik, sosyal ve hukuk devleti nitelikleri sonraki duraklarda ayrı ayrı ele alınacak.

2. maddenin cümlesi iki katmanlıdır: üstteki dört öge yön gösterir, alttaki dört öge devletin türünü belirler.Görsel: Sınav Defteri

Toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı

Bu üçlü bir kurum değil, bir ölçüdür: devlet her işleminde toplumu kutuplaştırmadan, vatandaşlar arasındaki bağı güçlendirerek ve hakkaniyetle hareket etmelidir. Örneğin bir afet bölgesine yapılan yardım, millî dayanışmanın; vergi yükünün herkesin gücüne göre dağıtılması adalet anlayışının gündelik karşılığıdır.

İnsan haklarına saygılı devlet

1961 Anayasası devleti insan haklarına dayanan devlet olarak tanımlamıştı; 1982 Anayasası ise insan haklarına saygılı ifadesini seçti. Fark küçük görünür ama anlamlıdır: “dayanan” hakları devletin temeli yapar, “saygılı” ise devletin bu haklara saygı göstermesini ister. Saygının somut güvenceleri Anayasa'nın içindedir: temel haklar kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmezdir (md. 12) ve ancak kanunla sınırlanabilir (md. 13). Türkiye 1987'de Avrupa İnsan Hakları Komisyonu'na bireysel başvuru hakkını tanıdı; 2004'ten beri de temel haklara ilişkin uluslararası andlaşmalar ile kanunlar çatışırsa andlaşma esas alınır (md. 90). Hakların ayrıntısı temel hak ve hürriyetler sayfasında.

Atatürk milliyetçiliğine bağlı devlet

Milliyetçilik, öteki Atatürk ilkeleriyle birlikte 1937'de 1924 Anayasası'na girdi. Atatürk milliyetçiliği ırka, dine ya da mezhebe dayanmaz; ortak kültüre, ortak tarihe ve birlikte yaşama isteğine dayanan, kapsayıcı bir millet anlayışıdır. Anayasa bu anlayışı 66. maddede hukuki bir bağa çevirir: “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.” Yani Türklük, Anayasa'da kan bağıyla değil vatandaşlık bağıyla tanımlanır.

Bu ilkenin Anayasa'daki yansımaları zincir gibidir: resmî dilin Türkçe olması (md. 3), devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün, yani üniter olması (md. 3) ve vatandaşlık bağıyla bağlı herkesin Türk sayılması (md. 66). Başlangıç da hiçbir faaliyetin Atatürk milliyetçiliği, ilke ve inkılapları karşısında korunma göremeyeceğini söyler; 174. madde ise inkılap kanunlarını anayasal koruma altına alır (laiklik durağında göreceğiz).

Başlangıç'ta belirtilen temel ilkelere dayanan devlet

2. madde Başlangıç'ı doğrudan devletin niteliklerine bağlar. Böylece Başlangıç'taki ilkeler (millî egemenlik, hürriyetçi demokrasi, kuvvetler ayrımı, laiklik…) yalnız bir giriş yazısı olarak kalmaz, devletin kimliğinin parçası olur. Hatırlarsan Başlangıç'ın kendisi değiştirilebilir; değiştirilemeyen, 2. maddedeki bu niteliktir.

Akılda kalsın: 1961 dayanır, 1982 saygı gösterir. Atatürk milliyetçiliğinin Anayasa'daki üç izi: dil (Türkçe), bütünlük (üniter devlet), vatandaşlık (md. 66: vatandaşlık bağıyla bağlı herkes Türktür). Milliyetçilik ve laiklik Anayasa'ya aynı yıl girdi: 1937.
Sınavda

Nasıl sorulurBirinci kalıp ifade avıdır: “1982 Anayasası'nda insan haklarına dayanan devlet ilkesi yer alır” cümlesi yanlıştır. İkinci kalıp yansıma sorusudur: “Hangisi Atatürk milliyetçiliğine bağlılığın sonucu değildir?” Şıklarda dil, üniter yapı ve vatandaşlık tanımının yanına seçim ilkeleri ya da yargı bağımsızlığı gibi başka bir niteliğe ait düzenleme konur.

TuzakÜçüncü tuzak, milliyetçiliği ırk ya da soy temeline oturtan şıktır.

▭Boşluk doldurma

1961 Anayasası devleti insan haklarına devlet olarak tanımlarken 1982 Anayasası insan haklarına devlet ifadesini kullanır.

saygılıbağlıdayananuygun

?Soru çöz

1982 Anayasası'ndaki aşağıdaki düzenlemelerden hangisi “Atatürk milliyetçiliğine bağlı devlet” niteliğinin bir yansıması olarak gösterilemez?

✓ B. Seçimlerin yargı denetiminde yapılması milliyetçilikle değil, demokratik devlet ve hukuk devleti ilkeleriyle ilgilidir. A dil birliği, C vatandaşlık bağına dayanan Türklük tanımı, D ülke ve millet bütünlüğü (üniter yapı) Atatürk milliyetçiliğinin Anayasa'daki yansımalarıdır.
ANAYASA · MD. 6–9 · MD. 67

Demokratik devlet: egemenlik milletin, yetki organların, sandık ilkelerin

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, I. TBMM'nin 20 Ocak 1921'de kabul ettiği, yeni Türk devletinin ilk anayasasıdır. Millî egemenliği ilk kez anayasaya yazdı; yasama ve yürütme yetkilerini Meclis'te toplayarak kuvvetler birliğine dayanan meclis hükümeti sistemini kurdu. 23 madde ve bir ek maddeden oluşan kısa, çerçeve ve tarihimizdeki tek yumuşak anayasadır; temel haklara ve yargıya yer vermez, Kanun-i Esasi'yi de yürürlükten kaldırmamıştır.

1921 Teşkilât-ı Esasiye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1982 Anayasası'na göre egemenlik kime aittir ve seçimler hangi ilkelere göre yapılır?

Kısa cevap: Egemenlik, 6. madde gereği kayıtsız şartsız millete aittir; millet onu yetkili organlar eliyle kullanır: yasama yetkisi TBMM'nindir ve devredilemez (md. 7), yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı'nındır (md. 8), yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır (md. 9). Seçimler ve halkoylaması serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır (md. 67).

Egemenliği bir tapu gibi düşün: tapu milletin adınadır, ama milletin vekâlet verdiği organlar onu Anayasa'nın çizdiği sınırlar içinde kullanır.

Egemenlik (md. 6)

Demokratik devletin özü, iktidarın kaynağının halk olmasıdır. Anayasa bunu açık bir cümleyle kurar: egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir. “Kayıtsız şartsız” sözü, egemenliğin bir hanedan, bir sınıf ya da dinî bir otoriteyle paylaşılmadığını anlatır. Millet egemenliği doğrudan değil, Anayasa'nın gösterdiği yetkili organlar eliyle kullanır.

Madde iki yasakla devam eder. Egemenliğin kullanılması hiçbir surette bir kişiye, zümreye ya da sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse ya da organ da kaynağını Anayasa'dan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz. Örneğin bir bakanlık, Anayasa ve kanunların vermediği bir cezayı kendi kararıyla icat edemez. Bu maddenin değiştirilemez çekirdekte olmadığını önceki durakta görmüştük.

Üç yetki, üç madde (md. 7–9)

Üç yetki, üç madde
YetkiKime ait?İnce ayrıntı
Yasama (md. 7)TBMM, Türk Milleti adınaDevredilemez
Yürütme (md. 8)Cumhurbaşkanı“Yetki ve görev” denir; “Türk Milleti adına” geçmez; 2017 öncesi “Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu”
Yargı (md. 9)Bağımsız ve tarafsız mahkemeler, Türk Milleti adına“Tarafsız” sözcüğü 2017'de eklendi

Demokrasinin olmazsa olmazları

Bir rejimin demokrasi sayılması için seçim yapılması yetmez. Yönetimi belirleyen makamlar seçimle gelmeli, seçimler belirli aralıklarla tekrarlanmalı ve serbest olmalıdır. Birden çok parti yarışmalı, muhalefetin bir gün iktidara gelme imkânı bulunmalı, temel hak ve hürriyetler de tanınıp güvenceye alınmalıdır. Bu şartların sandıktaki karşılığı, 67. maddedeki seçim ilkeleridir.

Seçim ilkeleri (md. 67)

Seçim ilkeleri (md. 67) ve ilk uygulama yılları
İlkeAnlamıİlk uygulama
Serbest oyBaskısız oy; ama katılımı sağlamak için kanunla para cezası dahil tedbir alınabilir (serbestliğin sınırı)—
Eşit oyHer seçmenin tek ve eşit değerde oyu—
Tek dereceli seçimSeçmen temsilcisini doğrudan seçer1946
Gizli oy, açık sayım ve dökümOy gizli verilir, sayım herkesin önünde yapılır1950 (1946'da açık oy, gizli sayım)
Yargı yönetim ve denetimiSeçimleri yargı organları yönetir; en üstte YSK, kararları kesin1950
Genel oyServet, öğrenim, cinsiyet şartı yokKadınlar: 1930 belediye, 1933 muhtarlık, 1934 milletvekilliği
Akılda kalsın: İlk uygulama yılları sıralı bir merdivendir: kadına oy 1930–1933–1934 → tek derece 1946 → gizli oy, açık sayım ve yargı denetimi 1950. 7–9. maddeler için iki ince fark: “Türk Milleti adına” ifadesi yasama ve yargıda geçer, yürütmede geçmez; “yetki ve görev” ikilisi ise yalnız yürütmede vardır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Oy kullanmayana para cezası verilmesi hangi seçim ilkesine getirilmiş bir sınırlamadır?” Cevap serbest oydur; genel oy ile karıştırılır. “1946 seçimlerinde hangi ilke yoktu?” sorusunun cevabı gizli oy ve açık sayımdır. 7–9. maddelerde ise “yasama yetkisi gerektiğinde Cumhurbaşkanı'na devredilebilir” ya da “yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu'nundur” gibi eski düzen ifadeleri yanlış şık olarak kullanılır.

⇄Bilgi eşleştirme seçim ilkeleri

?Soru çöz

1982 Anayasası'nın 7, 8 ve 9. maddeleri dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. 8. maddeye göre yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır ve yerine getirilir. A yasama yetkisi TBMM'nindir ve devredilemez (md. 7); B mahkemelerin kullandığı yetki yargıdır, yürütme değil (md. 9); C yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerindir, Cumhurbaşkanı ve TBMM kullanamaz.
SİYASİ HAKLAR · MD. 67–69

Seçmen, sandık ve parti: kimler oy kullanamaz, bir yıl kuralı neden var?

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDemokrasi nedir, doğrudan, temsilî ve yarı doğrudan demokrasi arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Demokrasi, egemenliğin halka ait olduğu ve yönetimin halkın iradesine dayandığı yönetim biçimidir. Temel ilkeleri millî egemenlik, özgürlük, eşitlik, çoğulculuk, katılım, serbest ve düzenli seçimler, hukukun üstünlüğü ve kuvvetler ayrılığı ile temel hak ve hürriyetlerin güvencesidir. Halkın kararları kendisinin aldığı biçim doğrudan, temsilciler eliyle aldığı biçim temsilî, ikisini birleştiren biçim yarı doğrudan demokrasidir. Yarı doğrudan demokrasinin araçları halkoylaması (referandum), halk vetosu, halk girişimi ve geri çağırmadır; Türkiye temsilî bir demokrasidir ve bu araçlardan yalnız halkoylamasını kullanır.

Demokrasi: ilkeler ve türler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kimler oy kullanamaz ve seçim kanunlarındaki bir yıl kuralı nedir?

Kısa cevap: On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir (md. 67). Silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlar dışındaki suçlardan ceza infaz kurumunda bulunan hükümlüler oy kullanamaz. Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdikleri tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.

Seçim gününe kadar 18 yaşını dolduran bir üniversite öğrencisi sandığa gider; aynı yaştaki bir harp okulu öğrencisi gidemez. Aradaki farkı Anayasa'nın 67. maddesi çizer.

Kim seçmendir?

Anayasa'ya göre 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir; bu hakların kullanılması kanunla düzenlenir (md. 67). 298 sayılı Kanun'a göre kısıtlılar ve kamu hizmetinden yasaklı olanlar seçmen olamaz. Oy kullanabilmek için ayrıca seçmen kütüğüne kayıtlı olmak gerekir.

Oy kullanamayanlar ve kullanabilenler

Anayasa üç grubu sandıktan uzak tutar: silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarındaki hükümlüler. İlk ikisinde amaç, orduyu siyasi rekabetin dışında tutmaktır. Hükümlülerde ise ayrım suçun niteliğine göre yapılır: dikkatsizlikle (taksirle) işlenen bir trafik kazası yüzünden cezaevinde olan biri oy kullanabilir.

Buna karşılık tutuklular oy kullanır, çünkü henüz hakkında kesin hüküm yoktur ve masum sayılır; cezaevinde ve tutukevinde sandık güvenliği için alınacak tedbirleri YSK belirler. Subay ve astsubaylar da oy kullanabilir; yasak yalnız er ve erbaşlar içindir. Yurt dışındaki vatandaşlar için Anayasa, oy kullanabilmelerini sağlayacak tedbirleri kanuna bırakır; 298 sayılı Kanun'a göre bu seçmenler milletvekili genel seçiminde, Cumhurbaşkanı seçiminde ve halkoylamasında oy verebilir, yerel seçimlerde veremez.

Temsilde adalet, yönetimde istikrar ve bir yıl kuralı

Seçim kanunları temsilde adalet ile yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracak biçimde düzenlenir (1995 değişikliği). İlki, Meclis'in seçmen tercihlerini olabildiğince doğru yansıtmasını; ikincisi, hükûmet kurabilecek ve ayakta kalabilecek bir çoğunluğun oluşmasını ister. Bu ikisi çoğu zaman birbirini çeker; seçim barajı tartışmalarının kökü buradadır.

2001'de eklenen kural ise sınavın gözdesidir: seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdikleri tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz. Neden? Seçimden kısa süre önce iktidardaki çoğunluğun kuralları kendi lehine değiştirmesini engellemek ve herkesin oyunun kurallarını önceden bilmesini sağlamak için. Bu kuralın Anayasa'nın kendisinde yazan tek istisnası, 2017 değişikliğinin geçici 21. maddesidir: değişiklikten sonra birlikte yapılacak ilk milletvekili ve Cumhurbaşkanlığı seçimi bu kuraldan muaf tutuldu.

Siyasi partiler (md. 68–69)

Anayasa siyasi partileri demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları sayar. Partiler önceden izin almadan kurulur; parti üyeliğinin alt sınırı 18 yaştır. Siyasi Partiler Kanunu'na göre bir parti, üye olma yeterliğine sahip en az 30 Türk vatandaşı tarafından kurulur; genel merkezi Ankara'dadır, yurt dışı temsilcilikleri tüzüğünde belirtilen yerlerde bulunur.

Tarafsız kalması gereken bazı gruplar partiye üye olamaz: hâkimler ve savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı organlarının mensupları, memurlar, yaptıkları iş bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri (ör. sözleşmeli personel), Silahlı Kuvvetler mensupları ve yükseköğretim öncesi öğrenciler. Yükseköğretim elemanlarının üyeliği ancak kanunla düzenlenebilir ve bunlar partinin yalnız merkez organlarında görev alabilir; yükseköğretim öğrencilerinin üyelik esasları da kanunla belirlenir. Kamuda çalışan işçiler ise partiye üye olabilir.

Oy kullanmak ile partiye üye olmak ayrı süzgeçlerdir
GrupOy kullanır mı?Partiye üye olabilir mi?
Silah altındaki er ve erbaşHayırHayır
Askerî öğrenciHayırHayır
Subay, astsubayEvetHayır
Hâkim, savcıEvetHayır
MemurEvetHayır
18 yaşındaki lise öğrencisiEvetHayır (yükseköğretim öncesi öğrenci)
Kamuda çalışan işçiEvetEvet

Partilerin tüzük, program ve eylemleri devletin bağımsızlığına, ülke ve millet bütünlüğüne, insan haklarına, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyete aykırı olamaz. Partiler ticari faaliyete giremez; mali denetimlerini Sayıştay'ın yardımıyla Anayasa Mahkemesi yapar. Kapatma davasını Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar, Anayasa Mahkemesi toplantıya katılanların üçte iki oyuyla karar verir; temelli kapatma yerine partiyi Devlet yardımından yoksun bırakabilir.

Ek bilgi: kapatmanın sonuçları ve yabancı yardım

Temelli kapatılan parti başka bir adla yeniden kurulamaz; kapatılmaya sebep olan üyeler beş yıl boyunca başka bir partide kurucu, üye, yönetici ya da denetçi olamaz. Yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan ya da Türk uyruğunda olmayan kişilerden maddi yardım alan parti temelli kapatılır.

Devlet, partilere yeterli düzeyde ve hakça mali yardım yapar (md. 68). Siyasi Partiler Kanunu'na göre Hazine yardımı, son milletvekili genel seçiminde genel barajı (bugün yüzde 7) aşan partilere ve geçerli oyların yüzde 3'ünden fazlasını alan partilere verilir. Siyasi hakların bütününe kişinin sosyal ve siyasi hakları sayfasında yeniden bakacağız.

Akılda kalsın: Oy yasağını tek cümleyle tut: “Kışlada ve harp okulunda sandık yok; tutukluya var, hükümlüye yok (taksirli hariç).” Parti üyeliği ise ayrı bir süzgeçtir: subay, hâkim, memur ve 18 yaşındaki lise öğrencisi oy kullanır ama partiye üye olamaz. Sayılar: üyelik 18, kurucu 30, yasak 5 yıl, kapatma kararı 2/3, seçim kanunu 1 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hem oy kullanamayan hem de siyasi partiye üye olamayan” grup sorulur: cevap askerî öğrenci ya da silah altındaki erdir; subay ve hâkim oy kullandığı için elenir.

TuzakBir yıl kuralında süre “altı ay” ya da “iki yıl” diye değiştirilir, kuralın yılı (2001) 1995 ile karıştırılır. Partilerde kapatma davasını açanın Anayasa Mahkemesi değil Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı olduğu, mali denetimin Sayıştay değil Anayasa Mahkemesi tarafından yapıldığı unutulmamalı.

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi seçimlerde oy kullanamaz?

✓ A. 67. maddeye göre silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlar dışındaki suçlardan cezaevindeki hükümlüler oy kullanamaz. B tutuklu hükümlü değildir, oy kullanır; C yasak taksirli suç hükümlülerini kapsamaz; D yasak er ve erbaşlar içindir, muvazzaf subay oy kullanır.

▭Boşluk doldurma

Bir siyasi partiye üye olmak için en az yaşını doldurmuş olmak gerekir. Seçim kanunlarındaki değişiklikler, yürürlüğe girdikleri tarihten itibaren yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.

21bir18iki
ANAYASA · MD. 2 · MD. 5 · MD. 24

Laik ve sosyal devlet: inanca tarafsız, ihtiyaca duyarlı devlet

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1961 Anayasası'nın özellikleri nelerdir ve hangi kurumları getirmiştir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinden sonra Millî Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlandı ve 9 Temmuz 1961'de halkoylamasıyla kabul edildi; halkoyuyla kabul edilen ilk anayasamızdır. Kuvvetler ayrılığını ve parlamenter sistemi benimsedi, iki meclisli bir TBMM kurdu, Anayasa Mahkemesi'ni oluşturdu. Sosyal devlet, hukuk devleti ve sosyal-ekonomik haklar ilk kez anayasaya girdi.

1961 Anayasası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Laik devlet ve sosyal devlet ilkesi ne anlama gelir?

Kısa cevap: Laik devlet, resmî bir dini olmayan, bütün inançlara eşit mesafede duran ve hukukunu din kurallarına dayandırmayan devlettir; laiklik Anayasa'ya 1937'de girdi. Sosyal devlet, herkesin insanca yaşamasını güvenceye almayı görev edinen devlettir; ilk kez 1961 Anayasası'nda yer aldı ve 1982 Anayasası'nın 5. maddesindeki temel amaç ve görevlerle somutlaşır.

Devlet sana hangi inanca sahip olduğunu sormaz; ama işsiz kaldığında ya da hastalandığında hâlini sorar. Laik devlet ile sosyal devletin farkı kabaca budur.

Laik devlet

Laikliğin iki yüzü vardır: din ve vicdan hürriyeti ile din ve devlet işlerinin ayrılığı. Bunun pratikteki anlamı şudur: devletin resmî bir dini yoktur; devlet bütün dinlere karşı tarafsızdır ve hangi inançtan olursa olsun vatandaşlarına eşit davranır; din kurumları ile devlet kurumları birbirinden ayrıdır; kanunlar ve yönetim din kurallarına göre değil, akla ve toplumun ihtiyacına göre yapılır. Anayasa bu son noktayı açıkça yasaklar: kimse devletin sosyal, ekonomik, siyasi ya da hukuki temel düzenini kısmen de olsa din kurallarına dayandırmak için dini istismar edemez (md. 24).

Din hürriyetini düzenleyen 24. madde iki katmanlıdır. Herkes vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir; kişinin iç dünyasındaki inanç sınırlanamaz. İnancın dışa vurumu olan ibadet, dinî ayin ve törenler ise 14. maddeye (hakların kötüye kullanılması yasağı) aykırı olmamak şartıyla serbesttir; yani sınırlanabilir. Kimse ibadete katılmaya ya da inancını açıklamaya zorlanamaz, inancı yüzünden kınanamaz. Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretimde zorunlu derstir; bunun dışındaki din eğitimi kişinin kendi isteğine, küçüklerde kanuni temsilcisinin talebine bağlıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı da genel idare içinde, laiklik ilkesi doğrultusunda ve bütün siyasi görüşlerin dışında kalarak görev yapar (md. 136).

Türk laikliğinin anayasal yolculuğu adım adımdır: 1924 Anayasası'ndaki “Devletin dini İslam'dır” hükmü 1928'de çıkarıldı; şer'i hükümlerin uygulanması TBMM'nin görevleri arasından kaldırıldı ve milletvekili yemini dinî ifadelerden arındırıldı. 1937'de laiklik, öteki Atatürk ilkeleriyle birlikte Anayasa'ya girdi (ayrıntısı anayasal gelişmeler sayfasında). Bugün 174. madde, Türk toplumunu çağdaş uygarlık seviyesine çıkarmayı ve laikliği korumayı amaçlayan sekiz inkılap kanununun Anayasa'ya aykırı sayılamayacağını söyler: Tevhid-i Tedrisat, Şapka İktisası, tekke ve zaviyelerin kapatılması, medeni nikâh esası, uluslararası rakamlar, Türk harfleri, lakap ve unvanların kaldırılması, bazı kisvelerin giyilemeyeceği.

Sosyal devlet ve devletin temel amaç ve görevleri (md. 5)

Sosyal devlet, piyasanın kendi hâline bırakıldığında koruyamadığı kesimleri gözeten devlettir: işsizi, yaşlıyı, engelliyi, düşük gelirliyi. Amacı sosyal adaleti ve toplumsal barışı sağlamak, herkesin insanca yaşayabileceği en düşük hayat standardını güvenceye almak, millî geliri artırıp adil dağıtmak, istihdamı artırmak, fırsat eşitliği yaratmak ve çalışanları korumaktır. Bu ilke ve sosyal-ekonomik haklar Anayasa'ya ilk kez 1961'de girdi.

1982 Anayasası'nın 5. maddesi sosyal devletin yol haritası gibidir. Devletin temel amaç ve görevleri; Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamaktır. Devlet ayrıca kişinin temel hak ve hürriyetlerini sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak biçimde sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışır. Örneğin engelli bir öğrenci için okula rampa yapılması, “engeli kaldırma” görevinin en somut hâlidir. Bu görevlerin bir sınırı da vardır: devlet sosyal ve ekonomik görevlerini mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir (md. 65).

Laik devlet ile sosyal devlet
Laik devletSosyal devlet
ÖzüDin ve devlet işlerinin ayrılığı; bütün inançlara eşit mesafeHerkese insanca yaşam; sosyal adalet ve toplumsal barış
Anayasaya girişi1937 (1928'de “Devletin dini İslam'dır” çıkarıldı)1961
Dayanak maddelermd. 24 (din hürriyeti), 136 (Diyanet), 174 (inkılap kanunları)md. 5 (temel amaç ve görevler), 65 (mali kaynak sınırı)
Araçlar ve görünümDin kültürü zorunlu ders; Diyanet genel idare içinde; dini istismar yasağıVergi adaleti, kamulaştırma, devletleştirme, planlama, sosyal haklar
Sınırİnanç sınırlanamaz, ibadet sınırlanabilirMali kaynakların yeterliliği
Akılda kalsın: Laiklikte ayrım: inanç sınırsız, ibadet sınırlanabilir. Yıllar: laiklik 1937, sosyal devlet ve sosyal haklar 1961. Sosyal devletin araçları “para toplar, mülk alır, plan yapar, hak tanır”: vergi, kamulaştırma ve devletleştirme, planlama, sosyal haklar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi laik devletin unsurlarından biri değildir?” sorusunda doğru şıkların arasına “devletin bir dini resmî din olarak benimsemesi” ya da “belli bir inancın mensuplarına ayrıcalık tanınması” konur.

TuzakSosyal devlet sorusunda ise özelleştirme en sık kullanılan çeldiricidir: kamu varlığını özel kesime devretmek, devletleştirmenin tersidir ve sosyal devletin aracı sayılmaz. 5. maddede “kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğu” ifadesine dikkat; refahı yalnız topluma bağlayan şık eksiktir.

⇄Bilgi eşleştirme sosyal devletin araçları

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi laik devlet anlayışıyla bağdaşmaz?

✓ C. Laik devletin resmî dini yoktur ve hukuk düzenini din kurallarına dayandıramaz (md. 24). A inançlara tarafsızlık, B inancı açıklamaya zorlanmama, D din ve devlet kurumlarının ayrılığı laikliğin unsurlarıdır; üçü de laiklikle bağdaşır.
ANAYASA · MD. 2 · MD. 10–11

Hukuk devleti: kuralı koyan da kurala uyar; eşitlik ve Anayasa'nın üstünlüğü

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSened-i İttifak, Tanzimat ve Islahat fermanlarının anayasacılık açısından önemi nedir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı'da anayasal gelişmelerin ilk halkası 1808 Sened-i İttifak'tır: padişahın yetkisini kendi isteği dışında, ayanlarla yapılan bir sözleşmeyle sınırlayan ilk belgedir. 1839 Tanzimat Fermanı'yla padişah ilk kez kendi iradesiyle kanunların üstünlüğünü kabul etti; 1856 Islahat Fermanı ise gayrimüslimlere eşit haklar tanıdı. Üçü de anayasa değildir; ilk anayasa 1876 Kanun-i Esasi'dir.

Sened-i İttifak, Tanzimat, Islahat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hukuk devletinin gerekleri nelerdir ve Anayasa'nın üstünlüğü ne demektir?

Kısa cevap: Hukuk devleti, bütün işlem ve eylemleri hukuka bağlı olan, bunları yargı denetimine açan ve vatandaşına hukuki güvenlik sağlayan devlettir. Anayasa'nın 10. maddesine göre herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir; 11. maddesine göre Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluş ve kişileri bağlar ve kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz.

Belediyenin bakımsız bıraktığı bir çukura düşüp yaralanan kişi, belediyeye dava açar ve zararını alır. Hukuk devleti, devletin de hesap verdiği yerde başlar.

Hukuk devletinin gerekleri

Polis devletinde kural koyan, kendini kuralın üstünde görür; hukuk devletinde ise devlet de kendi koyduğu kurala uyar ve bunu bağımsız bir yargıç denetler. Vatandaş, yarın neyle karşılaşacağını bugünden bilebilmelidir; buna hukuki güvenlik denir. Bu fikir Anayasa'da şu güvencelerle somutlaşır:

  • Anayasa'nın üstünlüğü ve bağlayıcılığı (md. 11) ve kanunların Anayasa'ya uygunluğunun Anayasa Mahkemesi'nce denetlenmesi (md. 148).
  • Kuvvetler ayrılığı: yasama, yürütme ve yargının ayrı organlarca kullanılması (Başlangıç, md. 7–9).
  • Bağımsız yargı ve hâkimlik teminatı: hâkimler görevlerinde bağımsızdır (md. 138), azlolunamaz ve kendileri istemedikçe Anayasa'da gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz (md. 139).
  • İdarenin yargısal denetimi: idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır (md. 125).
  • İdarenin mali sorumluluğu: idare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür (md. 125).
  • Temel hakların ancak kanunla sınırlanması (md. 13) ve idarenin kanuniliği: idare, yetkisini kanundan alır; ne yapacağı önceden bellidir.
  • Hak arama hürriyeti ve adil yargılanma (md. 36).
  • Kanuni hâkim güvencesi: hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz; olaydan sonra o olaya özel mahkeme kurulamaz (md. 37).

Yargı yolunun kapalı olduğu kararlar

“İdarenin her işlemine karşı yargı yolu açıktır” kuralının Anayasa'da yazılı istisnaları vardır; sınavın en sevdiği listelerden biridir.

Yargı yolu kapalı (kesin) kararlar
KararMadde
Yüksek Seçim Kurulu kararları79
YAŞ'ın terfi işlemleri ve kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma kararları (diğer ilişik kesmeler yargıya açık)125
HSK kararları (meslekten çıkarma hariç)159
Spor federasyonu kararlarında Tahkim Kurulu59
Kamu Görevlileri Hakem Kurulu ve Yüksek Hakem Kurulu53, 54
Sayıştay'ın kesin hükümleri (idari yargıya gidilemez)160

Eski düzende bu listenin başında “Cumhurbaşkanı'nın tek başına yapacağı işlemler” ve Yüksek Askerî Şûra'nın bütün kararları vardı. YAŞ'ın ilişik kesme kararları 2010'da yargıya açıldı; Cumhurbaşkanı'nın tek başına yaptığı işlemlere ilişkin istisna ise 2017'de metinden çıkarıldı.

Kanun önünde eşitlik (md. 10)

Eşitlik, herkese aynı muameleyi yapmak değil, aynı durumdakilere aynı kuralı uygulamaktır. Bu yüzden 18 yaşındakinin oy kullanıp 16 yaşındakinin kullanamaması eşitliği bozmaz; durumları farklıdır. Anayasa ayrıca belirli kişi ve gruplar lehine alınacak tedbirlerin eşitliğe aykırı sayılmayacağını söyler; buna pozitif ayrımcılık denir. 2004'te “kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir” cümlesi eklendi ve devlete bu eşitliği yaşama geçirme yükümlülüğü verildi; 2010'da bu amaçla alınacak tedbirlerin eşitliğe aykırı yorumlanamayacağı yazıldı. Yine 2010'da çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmadı.

Maddenin son iki fıkrası iki yönden güvence verir: hiçbir kişiye, aileye, zümreye ya da sınıfa imtiyaz tanınamaz; devlet organları ve idare makamları da bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uymak zorundadır.

Anayasa'nın bağlayıcılığı ve üstünlüğü (md. 11)

11. madde iki ayrı şey söyler. Bağlayıcılık: Anayasa yalnız devleti değil, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluşları ve kişileri de bağlayan temel hukuk kuralıdır. Üstünlük: Anayasa normlar sıralamasının en tepesindedir; kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz. Bu üstünlüğün bekçisi Anayasa Mahkemesi'dir; ayrıntısı yüksek mahkemeler sayfasında.

Akılda kalsın: Pozitif ayrımcılık listesi: Kadın (2004 eşit hak, 2010 tedbir), çocuk, yaşlı, özürlü, şehit dul ve yetimi, malul ve gazi (2010). Yargı yolu kapalı kararları kurum adlarıyla tut: YSK, YAŞ (terfi ve kadrosuzluk), HSK (meslekten çıkarma hariç), hakem kurulları, spor tahkimi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hukuk devletinin gereklerinden hangisi değildir?” sorusunda çeldirici, kulağa güzel gelen ama denetimi kaldıran şıktır: “yasama işlemlerinin yargı denetimi dışında tutulması”, “idarenin takdir yetkisinin sınırsız olması” gibi.

TuzakYargı yolu sorusunda tuzak HSK'nın meslekten çıkarma kararıdır: bu karar yargıya açıktır. Eşitlik sorusunda ise “kadınlar lehine alınan tedbirler eşitlik ilkesine aykırıdır” ifadesi yanlıştır.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi hukuk devleti ilkesinin gereklerinden biri değildir?

✓ B. Hukuk devletinde kanunlar da Anayasa'ya uygunluk bakımından Anayasa Mahkemesi'nce denetlenir (md. 11, 148). A idareye karşı yargı yolu, C hâkim bağımsızlığı ve teminatı, D idarenin zararı ödemesi (mali sorumluluk) hukuk devletinin gerekleridir.

▭Boşluk doldurma

“Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.” hükmü Anayasa'nın . maddesindedir. Hâkimler ve Savcılar Kurulu kararlarından yalnız cezasına ilişkin olanlara karşı yargı yolu açıktır.

uyarma11meslekten çıkarma6
ANAYASA · MD. 175

Anayasa nasıl değişir? Teklif üçte bir, kabul beşte üç, sonra halkoylaması

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaYazılı ve yazısız, katı ve yumuşak, çerçeve ve kazuistik anayasa nedir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasalar üç ölçüte göre ayrılır. Biçimine göre yazılı (resmî bir metinde toplanmış) ya da yazısız (İngiltere gibi teamüllere ve dağınık kanunlara dayanan); değiştirilme usulüne göre yumuşak (kanunla aynı usulle değişen) ya da katı/sert (özel çoğunluk ve usul isteyen); ayrıntı düzeyine göre çerçeve (yalnız ana hatları çizen) ya da kazuistik (ayrıntılı). Türk anayasalarının hepsi yazılıdır; 1921 Teşkilât-ı Esasiye tek yumuşak ve tek çerçeve anayasamızdır, 1924, 1961 ve 1982 anayasaları katı ve kazuistiktir.

Anayasa türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1982 Anayasası nasıl değiştirilir, teklif ve kabul için kaç oy gerekir?

Kısa cevap: Anayasa değişikliği TBMM üye tamsayısının en az üçte biri (600 üyeli Meclis'te 200 milletvekili) tarafından yazıyla teklif edilir, Genel Kurulda iki kez görüşülür ve gizli oyla en az beşte üç (360) çoğunlukla kabul edilir (md. 175). 360–399 oyla kabul edilen değişiklik, Cumhurbaşkanı iade etmezse halkoylamasına sunulur; üçte iki (400) ve üzeri oyla kabul edilen değişikliği Cumhurbaşkanı yayımlatabilir ya da halkoyuna sunabilir. Halkoylamasında geçerli oyların yarısından fazlası “evet” olmalıdır.

Bir kanun teklifini tek bir milletvekili verebilir; Anayasa değişikliği için ise en az 200 imza gerekir. Katı anayasa, işte bu farkın adıdır.

Anayasa, siyasi çoğunluk değiştikçe kolayca değişmesin diye ağır bir usule bağlanmıştır. Bugünkü 175. madde 1987'de yapılan değişiklikle bu biçimini aldı. Usulü adım adım izleyelim; sayılar TBMM'nin 600 üyesi üzerinden hesaplanır (md. 75).

Teklif, görüşme ve kabul

Değişikliği TBMM üye tamsayısının en az üçte biri, yani 200 milletvekili yazıyla teklif eder. Cumhurbaşkanı'nın anayasa değişikliği teklif etme yetkisi yoktur. Teklif Genel Kurulda iki kez görüşülür ve ivedilikle (hızlandırılmış usulle) görüşülemez. Kabul için gizli oyla en az beşte üç, yani 360 oy gerekir. Bu maddedeki özel kurallar dışında teklifin görüşülmesi, kanunlarla ilgili hükümlere tabidir.

Cumhurbaşkanı ve halkoylaması

Kabul edilen kanun Cumhurbaşkanı'na gider ve yol, alınan oya göre ikiye ayrılır:

  • 360–399 oy (3/5 ile 2/3 arası): Cumhurbaşkanı kanunu bir daha görüşülmek üzere Meclis'e iade edebilir. İade etmezse kanun halkoyuna sunulmak üzere Resmî Gazete'de yayımlanır; halkoylaması zorunludur.
  • 400 ve üzeri oy (2/3 ve fazlası): Cumhurbaşkanı kanunu iade edebilir, doğrudan yayımlatabilir ya da kanunun tamamını veya gerekli gördüğü maddelerini halkoyuna sunabilir. Halkoylaması burada Cumhurbaşkanı'nın takdirindedir.
  • İadeden sonra: Meclis iade edilen kanunu üye tamsayısının üçte ikisiyle aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı bu kanunu halkoyuna sunabilir.

Halkoylamasında değişikliğin yürürlüğe girmesi için geçerli oyların yarısından fazlasının “evet” olması gerekir. Meclis, kabul sırasında hangi maddelerin birlikte, hangilerinin ayrı ayrı oylanacağını da karara bağlar. Bu usulle yapılan halkoylamalarına örnekler 1987, 2007 (Cumhurbaşkanı'nın halk tarafından seçilmesi), 2010 (12 Eylül) ve 2017 (16 Nisan, Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi) oylamalarıdır.

Teklif için 200, kabul için 360 oy gerekir. 360 ile 399 arası halkoylamasını zorunlu kılar; 400 ve üzeri, kararı Cumhurbaşkanı'na bırakır.Görsel: Sınav Defteri

Anayasa Mahkemesi'nin denetimi

Anayasa Mahkemesi anayasa değişikliklerini yalnız şekil bakımından denetler; içeriğin doğru ya da yanlış olduğuna bakmaz. Şekil denetimi üç noktayla sınırlıdır: teklif çoğunluğu, oylama çoğunluğu ve ivedilikle görüşülmeme şartı. Denetimi Cumhurbaşkanı ya da TBMM üyelerinin beşte biri (120 milletvekili) isteyebilir; dava, kanunun yayımından itibaren on gün içinde açılmalıdır (md. 148). İptal kararı için toplantıya katılan üyelerin üçte iki oyu gerekir (md. 149). Hatırlarsan ilk üç madde için bu usul hiç işlemez: 4. madde onların değiştirilmesini teklif bile ettirmez.

Akılda kalsın: Kesirleri sıraya diz, 600 ile çarp: 1/5 = 120 (AYM'ye dava, 10 gün) · 1/3 = 200 (teklif) · 3/5 = 360 (kabul; 399'a kadar zorunlu halkoylaması) · 2/3 = 400 (halkoylaması Cumhurbaşkanı'nın takdirinde). Halkoylamasında ölçü üye sayısı değil, geçerli oyların yarısından fazlasıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurHesap sorusu: “Meclis 375 oyla kabul etti, Cumhurbaşkanı iade etmedi; ne olur?” Cevap: zorunlu halkoylaması. “410 oyla kabul edilen değişiklik mutlaka halkoyuna sunulur” ifadesi yanlıştır; halkoylaması isteğe bağlıdır.

TuzakCumhurbaşkanı'na teklif yetkisi vermek, Anayasa Mahkemesi'ne esas denetimi yüklemek, oylamayı “açık oy” yapmak ve halkoylamasında “seçmenlerin salt çoğunluğu” demek.

↕Sıralama değişikliğin yolu

  1. Gizli oyla en az beşte üç çoğunlukla kabul
  2. Halkoylamasında geçerli oyların yarısından fazlasıyla onay
  3. Üye tamsayısının en az üçte biriyle yazılı teklif
  4. Kanunun Cumhurbaşkanı'na gönderilmesi
  5. Genel Kurulda iki kez görüşme

?Soru çöz

TBMM'de bir Anayasa değişikliği teklifi gizli oylamada 375 oyla kabul edilmiş, Cumhurbaşkanı da kanunu Meclis'e iade etmemiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. 375 oy beşte üçü (360) aşar ama üçte iki (400) eşiğinin altında kalır; Cumhurbaşkanı iade etmezse halkoylaması zorunludur (md. 175). A halkoyu olmadan yayım ancak 400 ve üzeri oyda mümkündür; B 360 eşiği aşıldığı için teklif reddedilmiş sayılmaz; C halkoyuna sunup sunmama serbestliği 400 ve üzeri oyda vardır.

⇄Karma yoklama hangi madde?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1924 Anayasası ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. 1924 Anayasası anayasanın üstünlüğünü açıkça kabul etti ama bunu güvenceye alacak bir yargı organı kurmadı; Anayasa Mahkemesi 1961'in kurumudur. B doğrudur, anayasanın üstünlüğü açıkça yazıldı; C doğrudur, yorum yetkisi Meclis'teydi; D doğrudur, Cumhuriyet hükmü değiştirilemezdi.Kaynak: Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler · 1924 Anayasası ve değişiklikleri

?Soru 2

Türk Ticaret Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi tacir olmanın sonuçlarından biri değildir?

✓ D. Tacir yalnız ticari borçları için değil, her türlü borcu için iflasa tabidir; şıktaki “yalnız” sözcüğü kuralı daraltıyor. A defter tutma, B unvan ve sicil, C basiretli iş insanı gibi davranma yükümlülüğü tacirin sayılan sonuçlarıdır; bunları seçen, “değildir” köküne göre doğru bilgiyi işaretlemiş olur.Kaynak: Ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı · Ticaret hukuku: tacir ve esnaf

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi ilk kez 1961 Anayasası ile anayasal düzenlemeye kavuşan kurumlardan biri değildir?

✓ D. Devlet Denetleme Kurulu ilk kez 1982 Anayasası'nda yer aldı. A Millî Güvenlik Kurulu, B Anayasa Mahkemesi ve C Devlet Planlama Teşkilatı 1961 Anayasası'nın düzenlediği kurumlardır.Kaynak: Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler · 1961 Anayasası

?Soru 4

1909 yılında Kanun-i Esasi'de yapılan değişikliklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. 1909 değişiklikleri padişahın yetkilerini daraltıp Meclis'i güçlendirdi, ama egemenlik padişahta kaldı; millî egemenlik ilk kez 1921'de yazıldı. A doğrudur, hükümet Meclis-i Mebusan'a sorumlu oldu; B doğrudur, fesih Âyan onayına bağlandı; C doğrudur, kanun teklifi meclislere de tanındı.Kaynak: Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler · II. Meşrutiyet ve 1909 değişiklikleri

?Soru 5

Türk Ticaret Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi bir sermaye şirketidir?

✓ C. Anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket sermaye şirketidir. A kollektif şirket şahıs şirketidir; B (sermayesi paylara bölünmemiş) komandit şirket de şahıs şirketidir; D adi ortaklık TBK'da düzenlenir, ticaret şirketi değildir ve tüzel kişiliği yoktur.Kaynak: Ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı · Ticaret şirketleri ve kıymetli evrak

?Soru 6

Yabancı bir devletin ordusunda izinsiz gönüllü askerlik yapan bir Türk vatandaşının vatandaşlığı hangi yolla ve kimin kararıyla sona erdirilebilir?

✓ B. Kişinin isteği dışında, Türkiye'nin çıkarlarına aykırı davranış yüzünden vatandaşlığın sona erdirilmesi kaybettirmedir ve Cumhurbaşkanı kararıyla olur. Çıkma kişinin kendi isteğiyle olur (A); iptal yalan beyanla kazanılan vatandaşlık içindir (C); vatandaşlık kararlarını mahkeme değil idare verir, mahkeme yalnız denetler (D).Kaynak: Ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı · Vatandaşlığın kaybı

?Soru 7

1876 Kanun-i Esasi'nin ilk metniyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kanun-i Esasi'nin ilk metninde hükümet (Heyet-i Vükelâ) padişaha karşı sorumluydu; Meclis'e sorumluluk 1909 değişikliğidir. B doğrudur, temel haklar ilk kez anayasa düzeyinde yazıldı; C doğrudur, Âyan'ı padişah atar, Mebusan'ı halk seçer; D doğrudur, değişiklik sıradan kanundan zor usule bağlandı.Kaynak: Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler · Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi şekli anlamda anayasa kavramını açıklayan bir ifadedir?

✓ A. Şekli anlamda anayasa biçime bakar: adı, yapılış ve değiştirilme usulü onu kanunlardan ayırır. B, C ve D içeriği ölçü alan maddi anlamda anayasayı anlatır: B organ düzenleyen kanun hükmü, C teamül kuralları, D seçim kanunları konusu gereği anayasal sayılır.Kaynak: Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri · Anayasa kavramı ve anayasacılık

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi bir anayasanın katı (sert) anayasa sayılmasına yol açan özellikler arasında yer almaz?

✓ D. Ayrıntılı ve çok maddeli olmak anayasayı kazuistik yapar, katı yapmaz; katılık değiştirme usulüyle ilgilidir. A nitelikli çoğunluk, B değiştirilemez hükümler, C halkoylaması şartı değiştirme usulünü ağırlaştırdığı için katılık nedenidir.Kaynak: Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri · Anayasa türleri

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi demokrasinin temel ilkeleri arasında gösterilemez?

✓ C. Anayasa, egemenliğin kullanılmasının hiçbir surette bir kişiye, zümreye ya da sınıfa bırakılamayacağını söyler (md. 6); bu demokrasiyle bağdaşmaz. A çoğulculuk, B yönetenlerin hukukla bağlılığı (hukukun üstünlüğü), D serbest seçimlerle iktidarın yenilenmesi demokrasinin temel ilkeleridir.Kaynak: Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri · Demokrasi: ilkeler ve türler
87
Daha fazla soru çözmek ister misin?Anayasa tarihi ve temel haklar konusundan 87 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →