TBMM'nin kuruluşu ve seçimler: seçilme yeterliliğinden dokunulmazlığa

Yasama yetkisinin özelliklerinden 600 milletvekilinin seçilme şartlarına, seçimlerin yenilenmesi, ertelenmesi ve ara seçimden YSK ve d'Hondt sistemine, sorumsuzluk, dokunulmazlık ve üyeliğin düşmesine kadar; her hüküm madde numarası, süresi ve oylama sayısıyla.

8 durak1982 Anayasası
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
79 sorubu konuda çözebileceğin
YASAMA · MD. 7 · MD. 75

TBMM'nin kuruluşu: yasama yetkisinin dört özelliği ve 600 milletvekili

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, I. TBMM'nin 20 Ocak 1921'de kabul ettiği, yeni Türk devletinin ilk anayasasıdır. Millî egemenliği ilk kez anayasaya yazdı; yasama ve yürütme yetkilerini Meclis'te toplayarak kuvvetler birliğine dayanan meclis hükümeti sistemini kurdu. 23 madde ve bir ek maddeden oluşan kısa, çerçeve ve tarihimizdeki tek yumuşak anayasadır; temel haklara ve yargıya yer vermez, Kanun-i Esasi'yi de yürürlükten kaldırmamıştır.

1921 Teşkilât-ı Esasiye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

TBMM kaç milletvekilinden oluşur ve yasama yetkisinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 75. maddesine göre Türkiye Büyük Millet Meclisi, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur; sayı 2017 değişikliğiyle 550'den 600'e çıkarıldı. Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir ve devredilemez (md. 7); bu yetki genel, asli, devredilmez ve süreklidir.

Trafik cezasından vergi oranına, okul takviminden emeklilik yaşına kadar hayatımızı çevreleyen kuralların çoğu, Ankara'daki tek bir salonda oylanarak doğar.

Anayasa, Cumhuriyetin temel organlarını Üçüncü Kısım'da (md. 75–160) yasama, yürütme ve yargı sırasıyla düzenler; sıralamada ilk sırayı yasamaya vermesi tesadüf değildir. Egemenliğin sahibi olan millet, onu en doğrudan biçimde seçtiği temsilciler eliyle kullanır. Hatırlarsan 7. madde yasama yetkisini Türk Milleti adına TBMM'ye vermiş ve bu yetkinin devredilemeyeceğini söylemişti; ayrıntısını 1982 Anayasası'nın genel esasları sayfasında görmüştük.

Yasama yetkisinin dört özelliği

Yasama yetkisinin dört özelliği
ÖzellikAnlamıAnahtar
GenellikAnayasa'ya aykırı olmamak şartıyla her konuyu, dilediği ayrıntıda kanunla düzenleyebilirHer konu
AslilikYetkisini doğrudan Anayasa'dan alır; başka organın izin ya da çerçevesini beklemeden ilk elden düzenlerİlk el
DevredilmezlikKanun yapma yetkisi başka bir organa bırakılamaz (md. 7)Devir yok
SüreklilikTatilde olağanüstü toplantı; seçim yenilense de eski Meclis yenisi gelene kadar sürer; savaşta ertelemeye Meclis karar verirKesinti yok

600 milletvekili (md. 75)

Anayasa'ya göre TBMM, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur. Sayının Anayasa'da yazması önemlidir: milletvekili sayısını değiştirmek için kanun yetmez, Anayasa değişikliği gerekir. Bu sayı da bir gecede oluşmadı. 1982'nin ilk metninde Meclis 400 üyeliydi; 1987'de 450'ye, 1995'te 550'ye, 2017'de ise 600'e çıkarıldı. Bugün Anayasa'daki bütün nitelikli çoğunluklar (200, 301, 360, 400) bu 600 üzerinden hesaplanır.

600 sandalye illere nasıl dağıtılır?

Toplam sayıyı Anayasa koyar, dağıtımı ise 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu yapar. Önce her ile bir milletvekili verilir; kalan sandalyeler son genel nüfus sayımına göre illerin nüfusuyla orantılı paylaştırılır (2839 md. 4). Böylece en küçük il de Meclis'te temsil edilir, kalabalık iller ise nüfusları ölçüsünde daha fazla milletvekili çıkarır. Çıkaracağı milletvekili sayısı 18'e kadar olan il tek seçim çevresidir; 19–35 arası olanlar iki, 36 ve üstü olanlar üç seçim çevresine bölünür. Seçim çevrelerini ve her çevrenin çıkaracağı milletvekili sayısını, nüfus sayımı sonuçlarının açıklanmasından itibaren en geç altı ay içinde Yüksek Seçim Kurulu tespit ederek ilan eder (2839 md. 5).

Akılda kalsın: Meclis'in büyüme merdiveni: 400 → 450 → 550 → 600; yılları 1982 → 1987 → 1995 → 2017. Toplam sayıyı Anayasa belirler, illere dağılımı kanundaki formüle göre YSK ilan eder. Yasama yetkisinin özelliklerini dört kelimeyle tut: her konu (genellik), ilk el (aslilik), devir yok (devredilmezlik), kesinti yok (süreklilik).
Sınavda

Nasıl sorulur“TBMM'nin Anayasa'ya aykırı olmamak kaydıyla her konuyu dilediği ayrıntıda düzenleyebilmesi hangi özelliğidir?” Cevap genelliktir; aslilik ile karıştırılır. Aslilikte vurgu ayrıntı değil, aracısız ve ilk elden düzenlemedir.

TuzakSayı sorularında ise çeldirici 550'dir (2017 öncesi) ya da 1982'nin ilk metnindeki 400. “Milletvekillerinin illere dağılımını Anayasa belirler” ifadesi yanlıştır; Anayasa yalnız toplam sayıyı koyar.

⇄Bilgi eşleştirme yasama yetkisinin özellikleri

↕Sıralama milletvekili sayısı, eskiden yeniye

  1. 550 milletvekili
  2. 400 milletvekili (1982'nin ilk metni)
  3. 600 milletvekili
  4. 450 milletvekili
YASAMA · MD. 76

Milletvekili seçilme şartları (md. 76): 18 yaş, ilkokul, askerlik ve affın bile kurtarmadığı suçlar

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa'ya göre siyasi haklar ve ödevler nelerdir? Türk vatandaşlığı, vergi ödevi, dilekçe hakkı ve kamu denetçisi nasıl düzenlenmiştir?Bağlantılı konudan (Temel haklar tek tek). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 66. maddesine göre Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkes Türk'tür; anne ya da babası Türk olan çocuk Türk'tür ve bir Türk ancak vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemi varsa vatandaşlıktan çıkarılabilir. Siyasi haklar ve ödevler bölümü ayrıca seçme-seçilme (md. 67), siyasi partiler (md. 68–69), kamu hizmetine girme ve mal bildirimi (md. 70–71), vatan hizmeti (md. 72), vergi ödevi (md. 73) ile dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkını (md. 74) düzenler; Kamu Başdenetçisini TBMM gizli oyla dört yıl için seçer.

Siyasi haklar ve ödevler (md. 66–74)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Milletvekili seçilme şartları nelerdir, kimler milletvekili seçilemez?

Kısa cevap: Anayasa'nın 76. maddesine göre 18 yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir. En az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezası alanlar ve affa uğramış olsalar bile zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, terör gibi suçlardan hüküm giyenler seçilemez. Hâkimler, savcılar, memurlar, öğretim elemanları ve Silahlı Kuvvetler mensupları görevlerinden çekilmedikçe aday olamaz.

Seçim gününden önce 18 yaşını dolduran bir üniversite öğrencisi bugün hem oy verebilir hem de aday olabilir; 2017'ye kadar bunun için 25 yaşını beklemesi gerekiyordu.

Aranan şartlar

Milletvekili adayının üç olumlu özelliği taşıması gerekir: Türk vatandaşı olmak, 18 yaşını doldurmuş olmak ve en az ilkokul mezunu olmak. Yaş sınırı Anayasa'nın ilk metninde 30'du; 2006'da 25'e, 2017'de 18'e indirildi. Böylece seçme yaşı ile seçilme yaşı eşitlendi. İlkokul şartı ise 1982'den beri metinde durur; değişen bir şey yoktur. Dördüncü şart askerlikle ilişiği olmamaktır. 2017'den önce metin “yükümlü olduğu askerlik hizmetini yapmamış olanlar” diyordu; değişiklik, 18'e inen seçilme yaşıyla uyum için yapıldı: askerliğini henüz yapmamış ama askerlikle ilgili bir aykırılığı bulunmayan bir genç de artık aday olabilir.

Kimler seçilemez?

Anayasa iki tür engel koyar. Birincisi hukuki ehliyet ve kamu hizmeti engelidir: kısıtlılar (vesayet altındakiler) ve mahkeme kararıyla kamu hizmetinden yasaklananlar seçilemez. İkincisi ceza engelidir ve kendi içinde ikiye ayrılır. Taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezası alanlar seçilemez; ama dikkatsizlikle, örneğin bir trafik kazasıyla işlenen suçtan alınan ceza ne kadar uzun olursa olsun engel sayılmaz. Bu engeli genel af ortadan kaldırabilir.

Bazı suçlar ise sicili kalıcı olarak lekeler: affa uğramış olsalar bile zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı suçlar; kaçakçılık, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma ve terör eylemlerine katılma ya da bunları tahrik ve teşvik suçlarından hüküm giyenler milletvekili seçilemez. Burada cezanın süresine bakılmaz. Neden bu kadar sert? Çünkü bu suçlar doğrudan kamuya ve güvene karşı işlenir; millet adına kanun yapacak birinin bu güveni bir kez kırmış olması, af ile bile onarılmış sayılmaz.

Soldaki dört şartı taşımak yetmez; ortadaki engellerden biri varsa kişi seçilemez, sağdakiler ise önce görevinden ayrılmak zorundadır. Kamuda çalışan işçi bu listede yoktur.Görsel: Sınav Defteri

Aday olmak için görevden çekilmesi gerekenler

Bazı meslekler tarafsızlık ister; bu kişilerin aynı anda hem görevde kalıp hem de siyasi yarışa girmesi kabul edilmez. Anayasa'ya göre hâkimler ve savcılar, yüksek yargı organlarının mensupları, yükseköğretim kurumlarındaki öğretim elemanları, YÖK üyeleri, kamu kurumlarının memur statüsündeki görevlileri, yaptıkları iş bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları görevlerinden çekilmedikçe aday olamaz ve seçilemez. Listede kamuda çalışan işçi yoktur; o, görevinden ayrılmadan aday olabilir.

2839 sayılı Kanun listeyi genişletir ve bir takvime bağlar: RTÜK üyeleri, aday olmak isteyen belediye başkanları, subay ve astsubaylar, siyasi partilerin il ve ilçe yönetim kurulu başkan ve üyeleri, belediye meclisi ve il genel meclisi üyeleri ile meslek kuruluşları, sendikalar ve kamu bankalarının yönetim ve denetim kurullarında görev alanlar da ayrılma isteğinde bulunmalıdır. Bu istek, genel ve ara seçimlerde seçimin başlangıcından bir ay önce, seçimlerin yenilenmesi kararında ise kararın ilanından itibaren yedi gün içinde yapılır (2839 md. 18). Ayrılan subay ve astsubaylar seçilemeseler de bu isteklerinden vazgeçip Silahlı Kuvvetlere dönemezler (2839 md. 19). Ayrıca bir kişi aynı seçimde hem Cumhurbaşkanlığına hem milletvekilliğine aday olamaz (2839 md. 16).

Akılda kalsın: Şartları “T-18-İ-A” diye tut: Türk, 18 yaş, İlkokul, Askerlikle ilişik yok. Ceza engelinde iki kova vardır: süreye bakılan kova (taksirli hariç toplam 1 yıl; genel af kurtarır) ve süreye bakılmayan kova (yüz kızartıcı, kaçakçılık, ihale, Devlet sırrı, terör; af da kurtarmaz). Taksirli suç hiçbir kovaya girmez.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi milletvekili seçilmeye engel değildir?” sorusunda doğru cevap çoğu zaman taksirli suçtan alınmış uzun bir cezadır; şık “trafik kazası nedeniyle üç yıl hapis” diye gelir.

Tuzakİkinci tuzak eğitim şartıdır: “lise mezunu olmak” ya da “yükseköğrenim” yazan şık yanlıştır; yükseköğrenim şartı Cumhurbaşkanı adayları için aranır (md. 101). Üçüncüsü yaşta saklıdır: 25 ve 30 eski düzendir. Görevden çekilme sorularında ise “kamu kurumunda çalışan işçi” ya da “özel sektör çalışanı” istifa etmeden aday olabilenlerdir.

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi milletvekili seçilmeye engel değildir?

✓ B. 76. madde toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezasını engel sayarken taksirli suçları açıkça dışarıda bırakır. A kısıtlılık ve D askerlikle ilişik seçilme engelidir; C rüşvet, affa uğranmış olsa bile seçilmeyi engelleyen suçlardandır.

▭Boşluk doldurma

Milletvekili seçilebilmek için en az mezunu olmak ve yaşını doldurmuş olmak gerekir.

lise18ilkokul25
YASAMA · MD. 77 · MD. 78 · MD. 116

Seçim dönemi, seçimlerin yenilenmesi ve ertelenmesi: beş yıl, 3/5 ve savaş şartı

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası'na göre egemenlik kime aittir ve seçimler hangi ilkelere göre yapılır?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Egemenlik, 6. madde gereği kayıtsız şartsız millete aittir; millet onu yetkili organlar eliyle kullanır: yasama yetkisi TBMM'nindir ve devredilemez (md. 7), yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı'nındır (md. 8), yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır (md. 9). Seçimler ve halkoylaması serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır (md. 67).

Egemenlik ve seçim ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

TBMM seçimleri kaç yılda bir yapılır, seçimlerin yenilenmesine ve ertelenmesine kim karar verir?

Kısa cevap: TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır (md. 77). Seçimlerin yenilenmesine TBMM üye tamsayısının beşte üçüyle (360) ya da Cumhurbaşkanı gerekçe göstermeden karar verebilir; her iki durumda da Meclis ve Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır (md. 116). Seçimler yalnız savaş sebebiyle, TBMM kararıyla bir yıl geriye bırakılabilir (md. 78).

2017'den beri Türkiye'de sandık başına giden seçmen aynı gün iki pusula kullanır: biri Meclis için, biri Cumhurbaşkanı için. Bu eşzamanlılık, Anayasa'nın bilinçli bir tercihidir.

Olağan seçim dönemi (md. 77)

Anayasa'ya göre TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır. 2839 sayılı Kanun günü de belirler: bir önceki seçimden itibaren beş yılın dolmasından önceki son pazar oy verilir; seçim takvimi bundan geriye doğru 60 gün önce başlar (2839 md. 6). Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir; milletvekilliğinde dönem sınırı yoktur, sınır yalnız Cumhurbaşkanı için vardır (en fazla iki defa, md. 101). Cumhurbaşkanlığı seçiminde ilk oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa 101. maddedeki usulle ikinci oylama yapılır; ayrıntısı Cumhurbaşkanı sayfasında.

Dönem süresinin de bir geçmişi var: 1982'nin ilk metninde Meclis beş yıl için seçiliyordu; 2007 değişikliği bunu dört yıla indirdi, 2017 değişikliği ise Cumhurbaşkanlığı seçimiyle eşleyerek yeniden beş yıla çıkardı. Eşlemenin amacı, yasama ile yürütmenin aynı halk iradesinden doğması ve birbirini kilitleyen farklı çoğunlukların ortaya çıkmamasıdır.

Seçimlerin yenilenmesi (md. 116)

Beş yıl dolmadan sandığa gidilmesine iki makam karar verebilir. Birincisi Meclis'tir: TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla, yani en az 360 oyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. İkincisi Cumhurbaşkanı'dır: o da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir ve bunun için Anayasa bir gerekçe ya da şart aramaz. Kim karar verirse versin sonuç aynıdır: TBMM genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır. Yani Cumhurbaşkanı Meclis'i seçime götürürse kendisi de sandığa gider; Meclis kendini feshederse Cumhurbaşkanı'nı da seçime götürür. Bu karşılıklılık, iki organın birbirine karşı bu silahı hafifçe kullanmasını engeller.

Yenileme kararından sonra hiçbir boşluk oluşmaz: eski Meclis ve Cumhurbaşkanı, yenileri göreve başlayana kadar yetkilerini kullanmaya devam eder; yeni seçilenlerin görev süresi de yeniden beş yıldır. Seçim tarihini Meclis kararında Meclis belirler; Cumhurbaşkanı kararında ise kararın verildiği günden sonraki 90. günü izleyen ilk pazar oy verilir (2839 md. 8).

İki ince kural daha var. Cumhurbaşkanı'nın ikinci döneminde seçimlerin yenilenmesine Meclis karar verirse Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir. Bu imkân, kararı Cumhurbaşkanı'nın kendisi verdiğinde doğmaz; aksi hâlde her Cumhurbaşkanı ikinci döneminin sonunda erken seçim kararı alarak süresini uzatabilirdi. Ayrıca Meclis'in hakkında soruşturma açmaya karar verdiği bir Cumhurbaşkanı, seçimlerin yenilenmesine karar veremez (md. 105); yargılanma ihtimaliyle karşılaşan bir Cumhurbaşkanı'nın Meclis'i dağıtarak süreci durdurmasının önüne geçilir.

Seçimlerin geriye bırakılması (md. 78)

Seçimler ertelenebilir mi? Anayasa yalnız tek bir sebebe izin verir: savaş. Savaş sebebiyle yeni seçimlerin yapılmasına imkân görülmezse TBMM, seçimlerin bir yıl geriye bırakılmasına karar verebilir. Sebep ortadan kalkmamışsa aynı usulle bu karar tekrarlanabilir. Doğal afet, salgın, olağanüstü hâl ya da ekonomik kriz erteleme sebebi değildir. Kararı veren de Cumhurbaşkanı değil, Meclis'tir.

Seçim takvimi: kim karar verir?
İşlemKim karar verir?Kural
Olağan seçimAnayasa5 yılda bir, TBMM + CB aynı gün
Yenileme (Meclis)TBMMÜye tamsayısının 3/5'i = 360 · tarihi Meclis belirler
Yenileme (CB)CumhurbaşkanıGerekçe yok · 90. günden sonraki ilk pazar · soruşturma kararı varsa alamaz
ErtelemeTBMMYalnız savaş · 1 yıl · tekrarlanabilir
Akılda kalsın: Her yenilemede iki seçim birlikte yapılır; CB'ye “bir defa daha” hakkı yalnız Meclis kararı verir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Seçimlerin geriye bırakılmasına imkân veren tek sebep” sorusunda şıklara olağanüstü hâl, deprem ve seferberlik konur; doğru cevap savaştır.

TuzakYenilemede çoğunluk sorulur: “salt çoğunluk (301)” ya da “üçte iki (400)” çeldiricidir, doğrusu beşte üç (360). En sevilen kalıp ise ikinci dönem kuralıdır: “Cumhurbaşkanı ikinci döneminde seçimleri kendisi yenilerse tekrar aday olabilir” ifadesi yanlıştır. “Seçimlerin yenilenmesine karar verilince Meclis'in görevi sona erer” ifadesi de yanlıştır; süreklilik gereği yeni Meclis gelene kadar devam eder.

⇄Bilgi eşleştirme seçim takvimi kuralları

?Soru çöz

1982 Anayasası'nın 116. maddesine göre seçimlerin yenilenmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Ek adaylık hakkını yalnız Meclis'in yenileme kararı doğurur. A Cumhurbaşkanı seçimleri kendisi yenilerse yeniden aday olamaz; B Meclis bu kararı salt çoğunlukla değil, beşte üç (360) ile alır; C eski Meclis, yenisi göreve başlayana kadar görevini sürdürür.
YASAMA · MD. 78 · MD. 79

Ara seçim ve YSK: boşalan sandalyeler, 30 ay kuralı ve seçimlerin hakemi

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimler oy kullanamaz ve seçim kanunlarındaki bir yıl kuralı nedir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir (md. 67). Silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlar dışındaki suçlardan ceza infaz kurumunda bulunan hükümlüler oy kullanamaz. Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdikleri tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.

Seçmenlik ve siyasi partiler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ara seçim ne zaman yapılır ve Yüksek Seçim Kurulu nasıl oluşur?

Kısa cevap: TBMM üyeliklerinde boşalma olursa ara seçime gidilir; ara seçim her seçim döneminde bir defa yapılır, genel seçimden 30 ay geçmeden ve genel seçime bir yıl kala yapılamaz. Boşalan üyelikler üye tamsayısının yüzde beşini (30) bulursa ara seçimin üç ay içinde yapılmasına karar verilir; bir ilin hiç milletvekili kalmazsa, boşalmayı izleyen 90 günden sonraki ilk pazar ara seçim yapılır (md. 78). Seçimleri, Yargıtay ve Danıştaydan seçilen 7 asıl, 4 yedek üyeli Yüksek Seçim Kurulu yönetir ve denetler; kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamaz (md. 79).

Bir milletvekili hayatını kaybettiğinde ya da bakan olarak atandığında sandalyesi boş kalır; ama her boş sandalye için sandık kurulmaz.

Ara seçim: sınırlı bir onarım (md. 78)

Ara seçim, iki genel seçim arasında boşalan sandalyeleri doldurmak için yalnız o sandalyelerin bulunduğu yerlerde yapılan seçimdir. Anayasa bunu kolay bir yol olarak görmez; çünkü sık yapılan ara seçimler hem pahalıdır hem de Meclis'i sürekli seçim havasında tutar. Bu yüzden üç fren koyar: ara seçim her seçim döneminde bir defa yapılır, genel seçimden 30 ay geçmedikçe yapılamaz ve genel seçimlere bir yıl kala yapılamaz.

İki durumda frenler gevşer; amaç Meclis'in yirmide birinin boş kalmaması ve hiçbir ilin temsilsiz kalmamasıdır.

Ara seçim kuralları (md. 78)
DurumKural
Olağan boşalmaDönemde bir defa; genel seçimden 30 ay geçmeden ve genel seçime 1 yıl kala yapılmaz
Boşalma üye tamsayısının %5'ine (30) ulaşırsa3 ay içinde yapılmasına karar verilir; 30 ay beklenmez, ama son 1 yılda yine yapılmaz
Bir ilin ya da seçim çevresinin hiç milletvekili kalmazsa (2002)Boşalmayı izleyen 90 günden sonraki ilk pazar; bir defa, 30 ay ve son yıl sınırları uygulanmaz

Seçimlerin yönetimi ve denetimi (md. 79)

Genel esaslar sayfasında gördüğümüz gibi seçimler yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılır (md. 67, 79). Bu ilkenin zirvesindeki kurum Yüksek Seçim Kuruludur. Seçimin başlangıcından bitimine kadar seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüğüyle ilgili bütün işlemleri yapar ve yaptırır; seçim süresince ve sonrasında bütün yolsuzluk, şikâyet ve itirazları inceleyip kesin karara bağlar; milletvekillerinin ve Cumhurbaşkanlığı seçiminin tutanaklarını kabul eder. Cumhurbaşkanlığı tutanakları 2007'de, Cumhurbaşkanı'nın halk tarafından seçilmesine geçilirken eklendi. Anayasa değişikliklerine ilişkin halkoylamaları ve Cumhurbaşkanı seçimi de milletvekili seçimlerindeki hükümlere göre yönetilir.

Kurul 7 asıl ve 4 yedek, toplam 11 üyeden oluşur. Üyelerin altısını Yargıtay, beşini Danıştay Genel Kurulu kendi üyeleri arasından, üye tamsayılarının salt çoğunluğunun gizli oyuyla seçer. Seçilen 11 üye, yine salt çoğunluk ve gizli oyla aralarından bir başkan ve bir başkanvekili seçer. Ardından Yargıtay ve Danıştaydan gelenler arasından ad çekmeyle ikişer yedek ayrılır; başkan ve başkanvekili bu kuraya girmez. Kanuna göre üyelerin görev süresi altı yıldır ve süresi biten üye yeniden seçilebilir. YSK'nın ve öteki seçim kurullarının görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.

YSK kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamaz; sonuçların bir an önce kesinleşmesi gerekir, aksi hâlde seçilmiş Meclis aylarca dava bekleyebilirdi. İlginç bir ayrıntı daha: YSK yargıçlardan oluşan bir kurul olduğu hâlde Anayasa'da yargı bölümünde değil, yasama bölümünde (md. 79) düzenlenir.

Akılda kalsın: Ara seçimin sayıları: 1 defa · 30 ay · son 1 yıl yok · %5 = 30 sandalye → 3 ay içinde · il boşalırsa 90 günden sonraki ilk pazar, sınırsız. YSK'yı “6 Yargıtay + 5 Danıştay = 11; yedekler ikişer ikişer kurayla, kalan 7 asıl” diye kur. Yedek dört kişidir, çünkü iki yüksek mahkemenin her birinden iki yedek ayrılır.
Sınavda

Nasıl sorulur“YSK'nın asıl üye sayısı kaçtır?” sorusunda 11 çeldiricidir; 11 toplamdır, asıl üye 7'dir. “YSK üyelerinin bir kısmını TBMM ya da Cumhurbaşkanı seçer” ifadesi yanlıştır; hepsi Yargıtay ve Danıştay genel kurullarından gelir. Ara seçimde ise “her yasama yılında bir” ve “genel seçimden 24 ay sonra” gibi değiştirilmiş sayılar kullanılır. Bir ilin bütün sandalyeleri boşaldığında “30 ay kuralı uygulanır” şıkkı yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Genel seçimden ay geçmedikçe ara seçime gidilemez. Ancak boşalan üyeliklerin sayısı üye tamsayısının yüzde bulursa ara seçimin üç ay içinde yapılmasına karar verilir.

onotuzyirmi dörtbeş

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre Yüksek Seçim Kurulu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. 79. madde YSK kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamayacağını açıkça yazar. B kurul 11 değil, 7 asıl ve 4 yedek üyedir; C üyelerin tamamını Yargıtay (6) ve Danıştay (5) genel kurulları seçer; D halkoylamalarını da milletvekili seçimi hükümlerine göre YSK yönetir.
SEÇİM SİSTEMİ · 2839 SAYILI KANUN

Seçim sistemi: d'Hondt yöntemi, yüzde 7 ülke barajı ve seçim ittifakı

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDemokrasi nedir, doğrudan, temsilî ve yarı doğrudan demokrasi arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Demokrasi, egemenliğin halka ait olduğu ve yönetimin halkın iradesine dayandığı yönetim biçimidir. Temel ilkeleri millî egemenlik, özgürlük, eşitlik, çoğulculuk, katılım, serbest ve düzenli seçimler, hukukun üstünlüğü ve kuvvetler ayrılığı ile temel hak ve hürriyetlerin güvencesidir. Halkın kararları kendisinin aldığı biçim doğrudan, temsilciler eliyle aldığı biçim temsilî, ikisini birleştiren biçim yarı doğrudan demokrasidir. Yarı doğrudan demokrasinin araçları halkoylaması (referandum), halk vetosu, halk girişimi ve geri çağırmadır; Türkiye temsilî bir demokrasidir ve bu araçlardan yalnız halkoylamasını kullanır.

Demokrasi: ilkeler ve türler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de milletvekili seçimlerinde hangi seçim sistemi uygulanır, seçim barajı yüzde kaçtır?

Kısa cevap: Seçim sistemi Anayasa'da değil, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nda belirlenir: milletvekilleri nispi temsil esasına göre, ülke barajlı d'Hondt yöntemiyle seçilir. Genel seçimlerde ülke genelinde geçerli oyların yüzde 7'sini geçemeyen partiler milletvekili çıkaramaz (2022'den önce yüzde 10). İttifak yapan partilerde baraj, ittifakın toplam oyuna göre hesaplanır.

Aynı oy dağılımı, farklı bir hesap yöntemiyle bambaşka bir Meclis üretebilir; bu yüzden seçim sistemi siyasetin en çok tartışılan teknik konusudur.

Anayasa susuyor, kanun konuşuyor

Anayasa seçim sistemini adıyla saymaz. Yalnız iki pusula verir: seçimler 67. maddedeki ilkelere göre yapılır ve seçim kanunları temsilde adalet ile yönetimde istikrarı bağdaştıracak biçimde düzenlenir (genel esaslar sayfasında gördük). Gerisini 2839 sayılı Kanun belirler: milletvekili seçimi tek derecelidir ve nispi temsil sistemine göre, genel, eşit ve gizli oyla, bütün yurtta aynı günde yapılır (2839 md. 2). Nispi temsil, her partinin aldığı oy oranında sandalye kazanmasını hedefler.

Ülke barajı (2839 md. 33)

Genel seçimlerde ülke genelinde, ara seçimlerde ise seçim yapılan çevrelerin tümünde geçerli oyların yüzde yedisini geçemeyen partiler milletvekili çıkaramaz. Baraj uzun yıllar yüzde 10'du; 2022'de yüzde 7'ye indirildi. Barajın mantığı yönetimde istikrardır: Meclis'in çok sayıda küçük partiye bölünmesini önlemek. Bedeli ise temsilde adaletten verilir; barajın altında kalan partilerin oyları sandalyeye dönüşmez. Bağımsız adaylar ülke barajına tabi değildir; kendi seçim çevresindeki oyla yarışırlar. Ama bir partinin listesinde yer alan bağımsız aday, o partinin barajı geçmesine bağlıdır.

d'Hondt yöntemi (2839 md. 34)

Barajı geçen partilerin her seçim çevresindeki oyları sırayla 1'e, 2'ye, 3'e… bölünür; bölme işlemi çevrenin çıkaracağı milletvekili sayısına kadar sürer. Ortaya çıkan bütün paylar, bağımsız adayların oylarıyla birlikte büyükten küçüğe dizilir ve en büyük paylardan başlayarak çevrenin sandalye sayısı kadar milletvekilliği dağıtılır. Son sandalye için eşit paylar çıkarsa ad çekilir.

Oyların yüzde 53'ünü alan A partisi sandalyelerin yarısını alır; d'Hondt büyük partileri hafifçe kayırır. Sayılar örnek amaçlıdır.Görsel: Sınav Defteri

Seçim ittifakı (2839 md. 12/A)

2018'den beri seçime katılma yeterliliği olan partiler ittifak yaparak seçime girebilir. İttifakı oluşturan partiler kendi aday listelerini ayrı ayrı verir, oy pusulasında yan yana yer alır ve genel başkanların imzaladığı protokolü seçimin başlangıcından itibaren en geç yedi gün içinde YSK'ya teslim eder. Ülke barajı hesabında ittifaktaki partilerin toplam oyu esas alınır; bu partiler için ayrıca baraj hesabı yapılmaz. Böylece kendi başına yüzde 7'nin altında kalan bir parti, ittifakı barajı aştığında milletvekili çıkarabilir. 2022'den beri sandalyeler ise ittifakın toplam oyuyla değil, ittifaktaki her partinin o çevrede aldığı kendi oyuyla d'Hondt hesabına sokularak dağıtılır.

Akılda kalsın: Üç katlı bir yapı düşün: Anayasa ilkeyi koyar (temsilde adalet + yönetimde istikrar), 2839 sistemi seçer (nispi temsil, d'Hondt), baraj filtreyi takar (yüzde 7; 2022 öncesi yüzde 10). İttifakta kural “barajda birlikte, sandalyede ayrı”: baraj toplam oyla, sandalye her partinin kendi oyuyla.
Sınavda

Nasıl sorulur“Seçim sistemi hangi normda düzenlenmiştir?” sorusunda “Anayasa” şıkkı tuzaktır; doğrusu kanundur (2839). Baraj oranında yüzde 10 eski düzendir. “İttifaktaki her parti ayrıca yüzde 7 barajını geçmelidir” ifadesi yanlıştır. “Bağımsız adaylar da ülke barajına tabidir” ifadesi de yanlıştır. Seçim kanunundaki değişikliklerin bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmayacağını (md. 67) unutma; baraj değişikliği de bu kurala tabidir.

↕Sıralama sandalye dağıtımının adımları

  1. Bütün paylar bağımsız adayların oylarıyla birlikte büyükten küçüğe dizilir
  2. YSK, ülke genelinde yüzde 7 barajını aşan parti ve ittifakları ilan eder
  3. Çevrenin milletvekili sayısı kadar en büyük paya sandalye verilir
  4. Barajı aşan partilerin çevredeki oyları 1, 2, 3… diye bölünür

?Soru çöz

2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'na göre seçim ittifakı ve barajla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. 2839 md. 33'e göre ittifakta baraj, partilerin toplam oyuyla hesaplanır. A ittifaktaki partiler için ayrıca baraj aranmaz; B 2022'den beri sandalyeler tek liste gibi değil, her partinin kendi oyuyla dağıtılır; D bağımsız adaylar ülke barajına tabi değildir.
YASAMA · MD. 80–82

Milletin temsili, andiçme ve üyelikle bağdaşmayan işler (md. 80–82)

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı nedir, meclis hükûmeti sisteminin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hükûmet sistemi, yasama ve yürütme yetkilerinin hangi organlara verildiğini ve bu organların birbirleriyle ilişkisini gösterir. Yetkiler tek elde toplanmışsa kuvvetler birliği vardır: yürütmede (hükümdarda) toplanırsa mutlak monarşi, yasama meclisinde toplanırsa meclis hükûmeti sistemi doğar; Türkiye'de meclis hükûmetini 1921 Teşkilât-ı Esasiye kurdu. Yetkiler ayrı organlara dağıtılmışsa kuvvetler ayrılığı vardır; kuramı sistemleştiren Montesquieu'dür. Sert ayrılık başkanlık, yumuşak ayrılık parlamenter sistemi doğurur.

Kuvvetler birliği ve meclis hükûmeti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Milletvekilleri kimi temsil eder, nasıl ant içer ve hangi işleri yapamaz?

Kısa cevap: TBMM üyeleri seçildikleri bölgeyi ya da kendilerini seçenleri değil, bütün milleti temsil eder (md. 80). Göreve başlarken Meclis'te ant içerler (md. 81). Devlet ve kamu tüzel kişilerinde, bunların ortaklıklarında, kamu yararına çalışan derneklerde, vergi muafiyetli vakıflarda, meslek kuruluşları ve sendikaların yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz, yürütmenin atamasına bağlı bir işle görevlendirilemezler (md. 82).

Kars'tan seçilen bir milletvekilinin oyu, İzmir'deki bir çiftçinin de hayatını değiştirir. Anayasa bu gerçeği tek cümleyle hukuka çevirir.

Bütün milletin temsilcisi (md. 80)

Milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil eder. Bu ilkeye millî temsil denir. Sonucu şudur: seçmen milletvekiline bağlayıcı talimat veremez, onu görev süresi dolmadan geri çağıramaz; milletvekili de yalnız kendi ilinin değil, bütün ülkenin çıkarını gözeterek oy verir. Partisinden istifa etmesi ya da başka bir partiye geçmesi bu yüzden milletvekilliğini düşürmez; sandalye partinin değil, milletin emanetidir.

Milletvekilliği sıfatı ve andiçme (md. 81)

Seçim sonuçları kesinleşince il seçim kurulu, milletvekili seçilene bunu gösteren bir tutanak (mazbata) verir (2839 md. 36); milletvekilliği sıfatı bu tutanakla kazanılır. Ama göreve fiilen başlamak için bir adım daha gerekir: TBMM üyeleri göreve başlarken Meclis'te ant içer. Ant metninde Devletin varlığını ve bağımsızlığını, vatanın ve milletin bölünmez bütünlüğünü, milletin kayıtsız şartsız egemenliğini koruma; hukukun üstünlüğüne, demokratik ve laik Cumhuriyete, Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlı kalma ve Anayasa'ya sadakat sözü vardır; ant “büyük Türk milleti önünde namusum ve şerefim üzerine” içilir.

TBMM önünde ant içen tek kişi milletvekilleri değildir. Cumhurbaşkanı (md. 103), Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar (md. 106, 81. maddedeki biçimde) da göreve başlarken Meclis önünde ant içer; 6328 sayılı Kanun'a göre Kamu Başdenetçisi de Genel Kurul'da andiçerek göreve başlar. Yürütmenin başını ve üyelerini Meclis önünde ant içirmek, yürütmenin milletin temsilcilerine hesap vereceğinin sembolüdür.

Üyelikle bağdaşmayan işler (md. 82)

Bir milletvekili hem kanun yapıp hem de o kanundan çıkar sağlayacak bir kamu kurumunu yönetirse çıkar çatışması doğar. Bu yüzden Anayasa “yasama uyumsuzluğu” denen bir yasaklar listesi koyar. TBMM üyeleri şu yerlerin yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz, vekili olamaz, onlarla ilgili doğrudan ya da dolaylı bir taahhüt işi kabul edemez, temsilcilik ve hakemlik yapamaz:

Yasama uyumsuzluğu: yasak olanlar ve serbest olanlar
Yer ya da işMilletvekili için
Devlet, kamu tüzel kişileri, bağlı kuruluşları ve katıldıkları ortaklıklarYasak: yönetim-denetim kurulu, vekillik, taahhüt, temsilcilik, hakemlik
Kamu yararına çalışan dernekler; Devletten yardım alan, vergi muafiyetli vakıflarYasak
Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (baro, tabip odası), sendikalarYasak
Yürütmenin teklif, atama ya da onayına bağlı işYasak (2017'den beri istisnasız)
Siyasi parti yöneticiliği; özel şirkette ortaklıkSerbest

İkinci yasak kuvvetler ayrılığını korur: milletvekilleri yürütme organının teklif, inha, atama veya onamasına bağlı resmî ya da özel herhangi bir işle görevlendirilemez. Denetleyecekleri yürütmenin emrine girmeleri, denetimi anlamsız kılardı. Eski düzende Bakanlar Kurulu'nun teklifi ve Meclis kararıyla altı ayı geçmeyen geçici bir görev verilebiliyordu; bu istisna 2017'de kaldırıldı. Üyelikle bağdaşmayan öteki görev ve işler kanunla düzenlenir. Örneğin yerel seçimde belediye başkanı seçilen milletvekili iki görevi birlikte yürütemez; 2024 yerel seçimlerinden sonra belediye başkanlığını tercih eden dört milletvekilinin üyeliği bu yolla sona erdi. Bir milletvekili Cumhurbaşkanı yardımcısı ya da bakan olarak atanırsa da üyeliği sona erer (md. 106); bunu üyeliğin sona ermesi durağında göreceğiz.

Akılda kalsın: Yasaklı kurumları “Kamu, Ortak, Dernek-Vakıf, Meslek-Sendika” diye dört kutuda tut; yasak fiiller de dörttür: yönetim-denetim kurulu, vekillik, taahhüt, temsilcilik-hakemlik. Meclis önünde ant içenler: milletvekili, Cumhurbaşkanı, CB yardımcısı, bakan (+ Kamu Başdenetçisi, kanunla). Siyasi parti yöneticiliği yasak değildir; parti genel başkanları zaten çoğu zaman milletvekilidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Millî temsil ilkesinin sonucu hangisidir?” sorusunda doğru cevap, milletvekilinin seçmenlerin talimatıyla bağlı olmaması ya da partisini değiştirince üyeliğinin düşmemesidir. Bağdaşmazlık sorularında yasaklı kurumların yanına “siyasi partinin genel başkanlığı”, “özel bir şirketin ortağı olmak” gibi serbest işler konur. “Milletvekilleri Cumhurbaşkanı'nın atamasıyla geçici olarak kamu görevine getirilebilir” ifadesi yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme madde ve kural

?Soru çöz

1982 Anayasası'nın 82. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi TBMM üyeliğiyle bağdaşmayan işler arasında yer almaz?

✓ B. Siyasi parti yöneticiliği 82. maddedeki yasak listesinde yoktur. A sendikaların, C kamunun katıldığı ortaklıkların ve D devlet yardımı alan, vergi muafiyetli vakıfların yönetim ve denetim kurullarında görev almak 82. maddeyle yasaktır.
YASAMA · MD. 83

Yasama sorumsuzluğu ve yasama dokunulmazlığı (md. 83): biri kalıcı kalkan, öteki geçici

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa'ya göre gözaltı süresi ne kadardır, yaşam hakkının ve zorla çalıştırma yasağının istisnaları nelerdir?Bağlantılı konudan (Temel haklar tek tek). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 17. maddesi herkese yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı tanır ve işkenceyi yasaklar; 18. madde zorla çalıştırmayı ve angaryayı yasaklar. 19. maddeye göre yakalanan ya da tutuklanan kişi, en yakın mahkemeye gönderilme için gereken süre hariç en geç 48 saat içinde hâkimin karşısına getirilir, toplu suçlarda bu tavan 4 gündür; süreler yalnız savaş ve olağanüstü hâlde uzatılabilir.

Yaşam ve kişi özgürlüğü (md. 17–19)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yasama sorumsuzluğu ile yasama dokunulmazlığı arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Yasama sorumsuzluğu, milletvekillerinin Meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşüncelerinden sorumlu tutulamamasıdır; mutlaktır, kaldırılamaz ve üyelik bittikten sonra da sürer. Yasama dokunulmazlığı ise suç işlediği ileri sürülen milletvekilinin Meclis kararı olmadıkça tutulamaması, sorguya çekilememesi, tutuklanamaması ve yargılanamamasıdır; geçicidir ve Meclis kararıyla kaldırılabilir. Ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli ile seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla 14. madde kapsamındaki durumlar dokunulmazlığın dışındadır (md. 83).

Bir milletvekili kürsüde hükûmeti ağır bir dille eleştirdiği için dava edilebilseydi, Meclis'te kimse özgürce konuşamazdı. Anayasa bu korkuyu iki ayrı kalkanla ortadan kaldırır.

Anayasa'nın 83. maddesinin kenar başlığı “Yasama dokunulmazlığı”dır, ama madde aslında iki farklı kurumu birlikte düzenler. Öğretide ikisine birlikte yasama bağışıklıkları denir. Amaçları ortaktır: milletvekilinin görevini baskı ve keyfî kovuşturma korkusu olmadan yapabilmesi. Bu bağışıklıklar milletvekiline tanınmış kişisel ayrıcalıklar değil, Meclis'in bağımsızlığını korumaya yönelik güvencelerdir.

Yasama sorumsuzluğu

TBMM üyeleri Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Meclis'te ileri sürdükleri düşüncelerden sorumlu tutulamaz. Bu koruma Genel Kurul'daki konuşmayı, komisyondaki görüşü, verilen oyu ve önergeyi kapsar. Milletvekili bu sözleri Meclis dışında tekrarlarsa ya da açığa vurursa da kural olarak korunur; ancak o oturumdaki Başkanlık Divanı'nın teklifi üzerine Meclis aksine karar verebilir. Meclis dışında, örneğin bir mitingde ya da televizyon programında ilk kez söylenen sözler ise sorumsuzluğun kapsamında değildir.

Sorumsuzluk mutlaktır: Meclis kararıyla kaldırılamaz, istisnası yoktur. Süreklidir: milletvekilliği sona erse bile, o dönemdeki oy ve sözler nedeniyle eski milletvekili hakkında soruşturma açılamaz. Hem ceza hem hukuk sorumluluğunu ortadan kaldırır; yani sözleri nedeniyle tazminat davası da açılamaz.

Yasama dokunulmazlığı

Seçimden önce ya da sonra bir suç işlediği ileri sürülen milletvekili, Meclis'in kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Burada suçun Meclis çalışmalarıyla ilgisi aranmaz; bir trafik kazası ya da bir dolandırıcılık iddiası da kapsamdadır. Dokunulmazlık suçu ortadan kaldırmaz, yalnız kovuşturmayı erteler. Bu yüzden geçicidir: milletvekilliği sona erince kalkar. Meclis kararıyla kaldırılabilir; istem Anayasa ve Adalet komisyonlarının üyelerinden kurulu Karma Komisyon'da incelenir, Genel Kurul ise Anayasa özel bir çoğunluk aramadığı için toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla karar verir (md. 96; karar yeter sayısı en az 151). Dokunulmazlık yalnız ceza kovuşturmasına karşı korur; milletvekiline borç ya da kira davası açılabilir.

Dokunulmazlığın istisnaları ve ayrıntıları

İki durumda Meclis kararı beklenmez: ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli ve seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla Anayasa'nın 14. maddesindeki durumlar, yani hakların devletin bölünmez bütünlüğünü bozmak ya da demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmak amacıyla kullanılması. Bu hâllerde de yetkili makam durumu hemen ve doğrudan TBMM'ye bildirmek zorundadır. Milletvekili hakkında seçiminden önce ya da sonra verilmiş bir ceza hükmünün infazı üyeliğin sona ermesine bırakılır; bu sürede zamanaşımı işlemez, yani dokunulmazlık cezadan kurtulmanın yolu olamaz. Tekrar seçilen milletvekili için soruşturma, Meclis'in dokunulmazlığı yeniden kaldırmasına bağlıdır. Meclis'teki siyasi parti grupları dokunulmazlık hakkında görüşme yapamaz ve karar alamaz; böylece karar parti disiplinine değil her milletvekilinin vicdanına bırakılır.

Dokunulmazlık yalnız milletvekillerine ait değildir: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, görevleriyle ilgili olmayan suçlarda yasama dokunulmazlığına ilişkin hükümlerden yararlanır (md. 106); görevleriyle ilgili suçlarda ise Meclis soruşturması ve Yüce Divan yolu işler. Dokunulmazlığın kaldırılmasına karşı 7 gün içinde Anayasa Mahkemesi'ne gidilebilir (md. 85); bunu son durakta göreceğiz. Bir tarihsel not: 2016'da Anayasa'ya eklenen geçici 20. madde, o tarihte yetkili mercilere ulaşmış dokunulmazlık dosyaları için Meclis kararı şartını bir defaya mahsus uygulanmaz kıldı.

Sorumsuzluk sözü kalıcı olarak korur, dokunulmazlık kişiyi geçici olarak korur. Sınav sorularının çoğu bu tablonun bir hücresini ters çevirir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Sorumsuzluk = söz, dokunulmazlık = suç. Söz sonsuza kadar korunur, suç yalnız erteleme kazanır. İstisnaları “Ağır-Suçüstü” ve “14-Önceden” diye tut: suçüstü ağır cezalık olmalı, 14. madde soruşturması seçimden önce başlamış olmalı. Dokunulmazlıkta zamanaşımı durur, kalkan parti grubunda tartışılmaz, yeniden seçilene yeniden karar gerekir.
Sınavda

Nasıl sorulurKlasik kalıp: “Yasama sorumsuzluğu ile ilgili hangisi yanlıştır?” Cevap genellikle “Meclis kararıyla kaldırılabilir” ya da “üyelik sona erince biter” şıkkıdır; bu iki özellik dokunulmazlığa aittir. Dokunulmazlıkta “her türlü suçüstü hâli istisnadır” ifadesi yanlıştır, suçüstü ağır cezalık olmalıdır. “Seçimden sonra başlayan 14. madde soruşturmaları” da istisna değildir. “Dokunulmazlık hukuk davalarını da engeller” ve “parti grubu dokunulmazlığın kaldırılmasına karar verebilir” ifadeleri yanlıştır.

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre yasama sorumsuzluğu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Sorumsuzluk sürekli ve mutlaktır; üyelik bittikten sonra da korur. B Meclis kararıyla kaldırılabilmek dokunulmazlığa aittir; C yalnız Meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşünceleri kapsar, Meclis dışını değil; D suçüstü istisnası da dokunulmazlığa aittir.

▭Boşluk doldurma

Ağır cezayı gerektiren hâli ile seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla Anayasa'nın üncü maddesindeki durumlar, yasama dokunulmazlığının dışındadır.

13suçüstügözaltı14

⇄Karar ver sorumsuzluk mu, dokunulmazlık mı?

YASAMA · MD. 84–86

Milletvekilliğinin düşmesi (md. 84), Anayasa Mahkemesi'ne iptal istemi (md. 85) ve ödenek (md. 86)

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMilletvekili seçilme şartları nelerdir, kimler milletvekili seçilemez?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 76. maddesine göre 18 yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir. En az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezası alanlar ve affa uğramış olsalar bile zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, terör gibi suçlardan hüküm giyenler seçilemez. Hâkimler, savcılar, memurlar, öğretim elemanları ve Silahlı Kuvvetler mensupları görevlerinden çekilmedikçe aday olamaz.

Milletvekili seçilme yeterliliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Milletvekilliği hangi durumlarda düşer ve bu kararlara karşı nereye başvurulur?

Kısa cevap: Anayasa'nın 84. maddesine göre milletvekilliği istifa, kesin hüküm giyme, kısıtlanma, üyelikle bağdaşmayan bir işte ısrar ve devamsızlık (bir ayda toplam beş birleşim günü) nedeniyle düşer. Kesin hüküm ve kısıtlanmada düşme mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle olur; devamsızlıkta üye tamsayısının salt çoğunluğu (301) gerekir. Dokunulmazlığın kaldırılması ile istifa, bağdaşmazlık ve devamsızlık nedeniyle düşme kararlarına karşı 7 gün içinde Anayasa Mahkemesi'ne gidilebilir; Mahkeme 15 gün içinde kesin karar verir (md. 85).

Seçmen bir milletvekilini beş yıllığına seçer; ama bu süre, Anayasa'nın saydığı birkaç kapıdan biri açılırsa erken biter.

Kendiliğinden sona erme

Bazı durumlarda üyelik, ayrıca bir oylama yapılmadan sona erer. En açık örnekler ölüm ve seçim döneminin bitmesi ya da seçimlerin yenilenmesiyle yeni Meclis'in göreve başlamasıdır. Kuvvetler ayrılığından doğan iki hâl daha vardır: Cumhurbaşkanı seçilen milletvekilinin üyeliği sona erer (md. 101), Cumhurbaşkanı yardımcısı ya da bakan atanan milletvekilinin üyeliği de sona erer (md. 106). Bir önceki durakta gördüğümüz belediye başkanlığı gibi kanundaki bağdaşmazlıklar da bu yolu açar. Ders kitapları, seçilme yeterliliğinin sonradan kaybedilmesini, örneğin Türk vatandaşlığının yitirilmesini de bu gruba koyar; Anayasa bunun için ayrı bir usul yazmaz.

Milletvekilliğinin düşmesi (md. 84)

Anayasa beş düşme sebebini dört fıkrada sayar ve her birine farklı bir usul bağlar. Usulün sertliği, kararın siyasi çoğunluğa ne kadar açık olduğuna göre değişir.

  • İstifa: Önce Başkanlık Divanı istifanın geçerli olduğunu tespit eder; düşmeye ise Genel Kurul karar verir. Anayasa özel bir çoğunluk aramadığından 96. maddedeki genel kural (toplantıya katılanların salt çoğunluğu) uygulanır. Böylece baskıyla imzalatılmış bir istifanın üyeliği bitirmesi önlenir.
  • Kesin hüküm giyme ve kısıtlanma: Seçilmeye engel bir suçtan kesin hüküm giyen ya da kısıtlanan milletvekilinin üyeliği, kesin mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle düşer. Oylama yapılmaz; Meclis yargı kararını oylayamaz.
  • Bağdaşmayan işte ısrar: 82. maddeye aykırı bir görevi sürdürmekte ısrar eden milletvekili için yetkili komisyon durumu raporla tespit eder; Genel Kurul gizli oyla karar verir (çoğunluk yine md. 96'daki genel kural).
  • Devamsızlık: Meclis çalışmalarına özürsüz ya da izinsiz olarak bir ay içinde toplam beş birleşim günü katılmayan milletvekilinin durumunu Başkanlık Divanı tespit eder; Genel Kurul üye tamsayısının salt çoğunluğuyla (301) düşmeye karar verebilir. En yüksek eşik buradadır, çünkü devamsızlık iddiası muhalefeti susturmak için kolayca kullanılabilecek bir araçtır.

Bazı durumlar ise üyeliği düşürmez: partisinden istifa etmek ya da başka partiye geçmek, TBMM Başkanı seçilmek, dokunulmazlığın kaldırılması. Eski düzende, beyan ve eylemleriyle partisinin temelli kapatılmasına sebep olan milletvekilinin üyeliği de düşerdi; bu fıkra 2010'da kaldırıldı. Bugün böyle bir milletvekiline yalnız 69. maddedeki beş yıllık parti yasağı uygulanır.

Meclis'in oyuyla verilen her karara karşı Anayasa Mahkemesi yolu açıktır; mahkeme kararına dayanan düşmede ise ne oylama ne de iptal istemi vardır.Görsel: Sınav Defteri

İptal istemi (md. 85)

Meclis çoğunluğunun bir milletvekilini haksız yere Meclis dışına itmesine karşı Anayasa bir yargı güvencesi kurar. Dokunulmazlığın kaldırılmasına ya da 84. maddenin birinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarına göre (istifa, bağdaşmazlık, devamsızlık) milletvekilliğinin düşmesine karar verilmişse, Genel Kurul kararının alındığı tarihten başlayarak yedi gün içinde ilgili milletvekili ya da başka herhangi bir milletvekili, kararın Anayasa'ya, kanuna veya İçtüzük'e aykırı olduğu iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir. Mahkeme iptal istemini on beş gün içinde kesin karara bağlar. Kesin hüküm ve kısıtlanma bu listede yoktur; çünkü orada düşme zaten bir mahkeme kararına dayanır.

Ödenek ve yolluklar (md. 86)

Milletvekillerinin ödenek, yolluk ve emeklilik işleri kanunla düzenlenir. Anayasa iki tavan koyar: ödeneğin aylık tutarı en yüksek Devlet memurunun aldığı miktarı, yolluk da ödeneğin yarısını aşamaz. Ödenek ve yollukların en çok üç aylığı önceden ödenebilir. Milletvekilleri ve emeklileri T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilir; üyeliği sona erenlerin bu ilgisi istekleri hâlinde devam eder. Emekli Sandığı'ndan emekli aylığı alan biri milletvekili seçilirse ödenek ve yolluk bu aylığın kesilmesini gerektirmez. Tavanların amacı, milletvekillerinin kendi maaşlarını sınırsızca belirleyebilme yetkisini Anayasa düzeyinde frenlemektir.

Akılda kalsın: Düşmede çoğunluk merdiveni: mahkeme kararı → oylama yok; istifa ve bağdaşmazlık → katılanların salt çoğunluğu (bağdaşmazlıkta gizli); devamsızlık → 301. Devamsızlık formülü “1 ay – 5 birleşim – 301”. İptal istemi “7 gün başvuru, 15 gün karar”; başvuran ilgili milletvekili ya da herhangi bir milletvekilidir. Ödenekte “en yüksek memur – yarısı – üç ay”.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi karara karşı Anayasa Mahkemesi'ne iptal istemiyle başvurulamaz?” Cevap: kesin hüküm veya kısıtlanma nedeniyle düşme. Süre sorularında 7 ile 15 yer değiştirilir; “Danıştaya başvurulur” ya da “yalnız ilgili milletvekili başvurabilir” ifadeleri yanlıştır.

TuzakDevamsızlıkta “üçte iki” veya “toplantıya katılanların salt çoğunluğu” çeldiricidir; doğrusu üye tamsayısının salt çoğunluğu. “Partisinden istifa eden milletvekilinin üyeliği düşer” ifadesi de yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme düşme sebebi ve usul

?Soru çöz

1982 Anayasası'nın 85. maddesine göre aşağıdakilerden hangisine karşı Anayasa Mahkemesi'ne iptal istemiyle başvurulamaz?

✓ D. Kesin hüküm ve kısıtlanmada düşme, mahkeme kararının bildirilmesiyle olur; 85. madde buna karşı başvuru yolu öngörmez. A dokunulmazlığın kaldırılması, B devamsızlık ve C bağdaşmazlıkta ısrar nedeniyle düşme kararlarına karşı AYM'ye başvurulabilir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Anayasa'nın 46. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi, kamulaştırma bedelinin kanunla taksitle ödenmesinin öngörülebileceği amaçlar arasında yer almaz?

✓ D. Taksit yalnız Anayasa'nın saydığı amaçlarda öngörülebilir; sanayi bölgesi bu listede yoktur, bedel peşin ödenir. A tarım reformu, B büyük enerji ve sulama projeleri, C kıyıların korunması ve turizm listede sayılan amaçlardır; iskân ve yeni orman da listededir.Kaynak: Temel haklar tek tek · Aile, eğitim, kamulaştırma (md. 41–47)

?Soru 2

1982 Anayasası'ndaki aşağıdaki düzenlemelerden hangisi “Atatürk milliyetçiliğine bağlı devlet” niteliğinin bir yansıması olarak gösterilemez?

✓ B. Seçimlerin yargı denetiminde yapılması milliyetçilikle değil, demokratik devlet ve hukuk devleti ilkeleriyle ilgilidir. A dil birliği, C vatandaşlık bağına dayanan Türklük tanımı, D ülke ve millet bütünlüğü (üniter yapı) Atatürk milliyetçiliğinin Anayasa'daki yansımalarıdır.Kaynak: 1982 Anayasası'nın genel esasları · Cumhuriyetin nitelikleri

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'nda “Siyasi Haklar ve Ödevler” bölümünde düzenlenmiştir?

✓ B. Vergi ödevi 73. maddededir ve siyasi haklar ve ödevler bölümünde (md. 66–74) yer alır. A mülkiyet hakkı (md. 35) ve D hak arama hürriyeti (md. 36) kişinin hakları, C sendika kurma hakkı (md. 51) sosyal ve ekonomik haklar arasındadır.Kaynak: Temel hak ve hürriyetler · Haklar ve ödevlerin sistematiği

?Soru 4

1982 Anayasası'nın basınla ilgili hükümlerine göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Süreli yayınların kapatılması yalnız belirli yayımlardan mahkûmiyet hâlinde ve mahkeme kararıyla mümkündür; idare kapatma kararı veremez. A doğrudur, basımevi izne ve teminata bağlanamaz (md. 28); C doğrudur, basın araçları suç aleti diye müsadere edilemez (md. 30); D doğrudur, hâkim yedi gün içinde karar verir (md. 32).Kaynak: Temel haklar tek tek · Basın ve yayın (md. 28–32)

?Soru 5

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi seçimlerde oy kullanamaz?

✓ A. 67. maddeye göre silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlar dışındaki suçlardan cezaevindeki hükümlüler oy kullanamaz. B tutuklu hükümlü değildir, oy kullanır; C yasak taksirli suç hükümlülerini kapsamaz; D yasak er ve erbaşlar içindir, muvazzaf subay oy kullanır.Kaynak: 1982 Anayasası'nın genel esasları · Seçmenlik ve siyasi partiler

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'nın genel özellikleri arasında yer almaz?

✓ A. 1982 Anayasası, nitelikli çoğunluk isteyen değiştirme usulüyle katı (sert) bir anayasadır; tek yumuşak anayasa 1921 Teşkilât-ı Esasiye'dir. B doğrudur: en ayrıntılı (kazuistik) anayasamızdır; C doğrudur: 1961'den sonra halkoyuyla kabul edilen ikinci anayasadır; D doğrudur: değiştirilemez madde sayısı üçe çıktı.Kaynak: 1982 Anayasası'nın genel esasları · Hazırlanışı ve genel özellikleri

?Soru 7

Anayasa'nın 74. maddesine göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 74. maddeye göre Kamu Denetçiliği Kurumu TBMM Başkanlığına bağlıdır. A yabancılar dilekçe hakkını şartsız değil, karşılıklılık ve ikamet şartıyla kullanır; C Başdenetçiyi Cumhurbaşkanı değil, TBMM gizli oyla dört yıl için seçer; D bilgi edinme hakkı yalnız vatandaşın değil, herkesindir.Kaynak: Temel haklar tek tek · Siyasi haklar ve ödevler (md. 66–74)

?Soru 8

Aşağıdaki haklardan hangisi, devletten olumlu bir edimde bulunmasını isteme imkânı veren pozitif statü haklarına örnektir?

✓ C. Sosyal güvenlik hakkı (md. 60) devletin bir sistem kurup işletmesini gerektirir; pozitif statü hakkıdır. A konut dokunulmazlığı ve D haberleşme hürriyeti devletin karışmamasını isteyen negatif statü, B seçilme hakkı aktif statü hakkıdır.Kaynak: Temel hak ve hürriyetler · Jellinek'in statü ayrımı

?Soru 9

Anayasa'nın 38. maddesinde yer alan suç ve cezalara ilişkin esaslara göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Hukuka aykırı delil yasağı 2001'de 38. maddeye eklendi. B idare özgürlüğü kısıtlayan yaptırım uygulayamaz (yalnız TSK iç düzeni için kanunla istisna); C ceza sorumluluğu şahsidir, yakınlara yüklenemez; D vatandaş yalnız Uluslararası Ceza Divanı yükümlülüğüyle verilebilir.Kaynak: Temel haklar tek tek · Dernek, toplantı, mülkiyet, hak arama (md. 33–40)

?Soru 10

Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetlerin olağan dönemde sınırlanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bütün haklara uygulanan genel sınırlama sebepleri 2001 değişikliğiyle kaldırıldı; sınırlama yalnız ilgili maddedeki özel sebeplere dayanabilir. A kanunla sınırlama, B ilgili maddedeki sebebe dayanma ve C demokratik toplum düzenine aykırı olmama 13. maddenin güncel hükümleridir.Kaynak: Temel hak ve hürriyetler · Sınırlama (md. 13)
79
Daha fazla soru çözmek ister misin?Yasama konusundan 79 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →