Anayasa Mahkemesi kaç üyeli, üyelerini kim seçer? On beş koltuğun hikâyesi
KPSS Vatandaşlık · Yargı · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMahkemeler nasıl kurulur, askerî yargı ne zaman kaldırıldı ve bugün askerî mahkeme kurulabilir mi?Bağlantılı konudan (Yargı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Anayasa'nın 142. maddesi, mahkemelerin nasıl kurulacağını, hangi işlere bakacağını, nasıl işleyeceğini ve hangi usulle yargılama yapacağını kanuna bırakır. 2017 Anayasa değişikliği (6771 sayılı Kanun) askerî yargıyı düzenleyen 145. maddeyi, Askerî Yargıtay'ı (md. 156) ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesini (md. 157) yürürlükten kaldırdı; 142. maddeye eklenen yeni fıkrayla disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulması yasaklandı; tek istisna, savaş hâlinde asker kişilerin görevle bağlantılı suçlarını yargılayacak askerî mahkemelerdir.
Mahkemelerin kuruluşu, askerî yargı
✎Konu anlatımı
Anayasa Mahkemesi kaç üyeden oluşur ve üyelerini kim seçer?
Kısa cevap: Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur (md. 146). Üç üyeyi TBMM seçer: ikisini Sayıştay kökenli, birini serbest avukat adaylar arasından. On iki üyeyi Cumhurbaşkanı seçer: üçü Yargıtay, ikisi Danıştay, üçü öğretim üyesi kökenlidir, dördünü ise doğrudan belirler. Üyeler 12 yıl için seçilir, ikinci kez seçilemez ve 65 yaşında emekli olur (md. 147). Başkan ile iki başkanvekilini Mahkeme kendi üyeleri arasından 4 yıllığına seçer.Bir kanunu milletin seçtiği 600 milletvekili yapar; o kanunu yürürlükten kaldırabilen ise on beş kişilik bir mahkemedir. Bu yüzden o on beş kişinin nereden geldiği, sınavın da en sevdiği sorulardan biridir.
Hatırlarsan Anayasa'nın 11. maddesi, Anayasa hükümlerinin herkesi bağlayan temel hukuk kuralları olduğunu söyler. Ama bir kanun Anayasa'ya aykırıysa bunu kim tespit edecek? 1924 Anayasası kanunların Anayasa'ya aykırı olamayacağını yazmış, fakat bunu denetleyecek bir mahkeme kurmamıştı. Boşluğu 1961 Anayasası doldurdu: Anayasa Mahkemesi ilk kez o metinle kuruldu ve 1982 Anayasası onu koruyarak sürdürdü. Yargı ilkeleri ve kanun yolları sayfasında gördüğümüz yargı kollarının hiçbirine bağlı değildir; Anayasa'nın bekçisidir.
On beş üye nereden gelir?
TBMM üç üye seçer. İki koltuk Sayıştay'a ayrılmıştır: Sayıştay Genel Kurulu, boşalan her koltuk için başkan ve üyelerinden üç ismi Meclis'e önerir. Üçüncüsü için baro başkanları, serbest avukatlar arasından üç aday belirler. Meclis bu adaylar arasında gizli oyla seçim yapar: ilk turda üye tamsayısının üçte ikisi (400 oy), ikinci turda salt çoğunluğu (301 oy) aranır. İkinci turda da sonuç çıkmazsa en çok oy alan iki aday üçüncü tura kalır ve orada en fazla oyu alan seçilmiş olur.
Cumhurbaşkanı on iki üye seçer. Üçünü Yargıtay Genel Kurulunun, ikisini Danıştay Genel Kurulunun her boş yer için kendi başkan ve üyeleri arasından gösterdiği üçer aday içinden alır. Üç üye, Yükseköğretim Kurulunun (YÖK'ün kendi üyesi olmayan) hukuk, iktisat ve siyasal bilimler alanındaki öğretim üyeleri arasından gösterdiği üçer adaydan gelir; bu üçünden en az ikisi hukukçu olmalıdır. Kalan dört üyeyi ise aday listesine bağlı kalmadan doğrudan seçer: üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ve Mahkeme'de beş yılı dolduran raportörler bu havuzdadır. Aday gösteren kurullarda her boş yer için en çok oy alan üç kişi aday sayılır.
Neden bu kadar karışık bir formül? Çünkü Anayasa davaları hem yargı tecrübesi hem akademik birikim hem de kamu yönetimi bilgisi ister; farklı kurumlardan gelen üyeler bu çeşitliliği sağlar. Meclis'in seçimde pay alması da Mahkeme'ye seçilmiş bir organ üzerinden demokratik meşruiyet kazandırır. Eski düzende Meclis'in hiç payı yoktu: 1982'nin ilk metninde 11 asıl ve 4 yedek üyenin tamamını Cumhurbaşkanı seçiyordu. 2010 değişikliği yedek üyeliği kaldırdı, Meclis'e üç koltuk verdi ve sayıyı 17'ye çıkardı. Bu 17 üyeden biri Askerî Yargıtay'dan, biri Askerî Yüksek İdare Mahkemesi'nden geliyordu; 2017'de askerî yüksek mahkemeler kaldırılınca bu iki koltuk da düştü ve sayı bugünkü 15'e indi.
Kimler üye olabilir?
Herkes için ortak şart 45 yaşını doldurmuş olmaktır. Sonrası mesleğe göre değişir. Akademisyenden doçentlik ya da profesörlük beklenir. Avukat, hâkim-savcı ve üst kademe yöneticisi için ölçü aynıdır: 20 yıl. Avukat bu süreyi bilfiil avukatlıkla, hâkim ve savcı adaylıkta geçen yılları da sayarak, yönetici ise yükseköğrenim sonrası kamu hizmetinde doldurmuş olmalıdır. Raportörlerde aranan, beş yıllık raportörlüktür.
Görev süresi ve başkanlık
Üyeler 12 yıl için seçilir ve bir kişi Anayasa Mahkemesi'ne iki kez üye seçilemez. Tek dönem kuralının amacı, üyenin “yeniden seçilmek için kimi memnun etmeliyim?” hesabına girmesini önlemektir. Süre dolmasa bile üye 65 yaşını doldurunca emekli olur; 65'ten önce süresi biten üyenin başka bir görevde çalışması ve özlük hakları kanunla düzenlenir. Üyeler asıl görevleri dışında resmî ya da özel hiçbir görev alamaz. Üyelik iki hâlde sona erer: hâkimlik mesleğinden çıkarılmayı gerektiren bir suçtan hüküm giyilirse kendiliğinden; görevin sağlık nedeniyle yapılamayacağı kesin olarak anlaşılırsa Mahkeme üye tamsayısının salt çoğunluğunun kararıyla.
Mahkeme'nin Başkanı ve iki başkanvekili dışarıdan atanmaz. Üyeler kendi aralarından, gizli oyla ve üye tamsayısının salt çoğunluğuyla (en az 8 oy) dört yıllığına seçer; süresi bitenler yeniden seçilebilir. Yani üyelikte ikinci dönem yoktur, başkanlıkta vardır.
Nasıl sorulurEn sık tuzak, aday gösteren kurumla seçen organı karıştırmaktır: Sayıştay'ın adayları TBMM'ye, Yargıtay, Danıştay ve YÖK'ün adayları Cumhurbaşkanı'na gider.
Tuzakİkinci tuzak “Anayasa Mahkemesi Başkanı'nı Cumhurbaşkanı atar” şıkkıdır; Başkan'ı Mahkeme kendisi seçer. Üçüncüsü, “üyeler yeniden seçilebilir” ifadesidir: yeniden seçilebilen başkan ve başkanvekilleridir, üyeler değil. Bir de sayı sorusu gelir: 2017 sonrasında üye sayısı 17 değil 15'tir.
⇄Bilgi eşleştirme kim aday gösterir?
?Soru çöz
1982 Anayasası'na göre Anayasa Mahkemesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?