Cumhurbaşkanı olmanın şartları: yürütmenin tek başı için dört anahtar
KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi nedir ve özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türkiye'de 1876 Kanun-ı Esasi meşruti monarşi, 1921 Teşkilât-ı Esasiye meclis hükûmeti, 1924 Anayasası meclis hükûmeti ile parlamenter sistemin karışımı olan karma sistem, 1961 ve 1982 anayasaları parlamenter sistem kurdu. 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen 6771 sayılı Kanun'la Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçildi; değişiklikler 24 Haziran 2018 seçimlerinin ardından tümüyle yürürlüğe girdi. Bu sistemde yürütme tek başlıdır ve Cumhurbaşkanı'na aittir (md. 8, 104); Cumhurbaşkanı halk tarafından beş yıllığına ve en fazla iki kez seçilir (md. 101); Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmıştır.
Türkiye ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi
✎Konu anlatımı
Cumhurbaşkanı olabilmek için hangi şartlar gerekir?
Kısa cevap: Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı'na aittir (Anayasa md. 8); Cumhurbaşkanı aynı zamanda Devletin başıdır (md. 104). Cumhurbaşkanı; kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliği bulunan Türk vatandaşları içinden doğrudan halkın oyuyla seçilir. Görev süresi beş yıldır ve bir kişi en fazla iki kez seçilebilir (md. 101).2018'den beri Türkiye'de devleti temsil eden kişi ile hükûmeti yöneten kişi aynıdır; Anayasa o koltuğa kimin oturabileceğini dört şartla süzer.
Yürütme kimin elinde? (md. 8 ve 104)
Anayasa'nın 8. maddesi yürütmeyi tek bir makama bağlar: yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından, Anayasa'ya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir. “Görev” kelimesi bilerek oradadır; yürütme, istenirse kullanılan bir imkân değil, aksatılmaması gereken bir ödevdir. “Anayasaya ve kanunlara uygun olarak” kaydı da yürütmenin sınırını çizer: Cumhurbaşkanı kanunun üstünde değil, içinde hareket eder.
104. madde Cumhurbaşkanı'na iki şapka giydirir. Birincisi devlet başkanlığıdır: Cumhurbaşkanı Devletin başı olarak Türkiye Cumhuriyeti'ni ve milletin birliğini temsil eder; Anayasa'nın uygulanmasını ve devlet organlarının birbiriyle uyum içinde, düzenli işlemesini temin eder. İkincisi hükûmetin başı olmaktır: aynı maddeye göre yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı'na aittir. Parlamenter sistemde bu iki şapka iki ayrı kişideydi; bugün aynı başın üstündedir. Sistemin genel mantığını (başkanlıkla benzerlikleri ve farkları) Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri sayfasında gördük.
Eski düzen: 2017 değişikliğinden önce 8. maddede yürütme “Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu” tarafından kullanılırdı; yürütme çift başlıydı ve günlük siyaseti Başbakan'ın başındaki Bakanlar Kurulu yürütürdü. 104. madde de Cumhurbaşkanı'nın organların uyumlu çalışmasını yalnız “gözetir” diyordu; 2017'den beri “temin eder” deniyor. Gözeten bir hakemden, sonucu sağlamakla yükümlü bir yöneticiye geçiş bu tek kelimede saklıdır.
Dört şart (md. 101)
Cumhurbaşkanı adayında aranan şartların omurgası, milletvekili olabilme şartlarıdır. Anayasa önce adaydan milletvekili seçilme yeterliliği ister (md. 76: on sekiz yaşını doldurmak, en az ilkokul mezunu olmak, kısıtlı olmamak, askerlikle ilişiği bulunmamak, belirli suçlardan hüküm giymemiş olmak vb.; ayrıntısı TBMM'nin kuruluşu ve seçimler sayfasında). Sonra bu çıtanın iki basamağını yükseltir:
| Şart | Milletvekili | Cumhurbaşkanı |
|---|---|---|
| Vatandaşlık | Türk vatandaşı | Türk vatandaşı |
| Yaş | 18 | 40 |
| Öğrenim | En az ilkokul | Yükseköğrenim |
| Diğer | Kısıtlı olmamak, askerlikle ilişiği olmamak, belirli suçlardan hüküm giymemek | Milletvekili seçilme yeterliliği (milletvekili olmak gerekmez) |
| Görev süresi | 5 yıl | 5 yıl, en fazla iki kez (Meclis seçimleri ikinci dönemde yenilerse bir kez daha) |
Dikkat: aday olmak için milletvekili olmak gerekmez, yalnız milletvekili olabilecek nitelikte olmak yeter. Örneğin hiç siyaset yapmamış, 52 yaşında bir üniversite mezunu aday gösterilebilir; buna karşılık 38 yaşında bir profesör, ne kadar donanımlı olursa olsun, yaş şartını karşılamadığı için aday olamaz.
Görev süresi ve iki dönem kuralı
Cumhurbaşkanı'nın görev süresi beş yıldır ve bir kişi en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir (md. 101). Sınırın amacı, gücün tek elde süresiz birikmesini önlemektir. Kuralın tek istisnası 116. maddededir: Cumhurbaşkanı'nın ikinci döneminde seçimlerin yenilenmesine Meclis karar verirse, Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir. Karar Cumhurbaşkanı'ndan gelirse bu imkân doğmaz; aksi hâlde makamdaki kişi kendi süresini kendi kararıyla uzatabilirdi. Seçimlerin yenilenmesi usulü TBMM'nin kuruluşu ve seçimler sayfasında. Makam boşaldığında seçilip kalan süreyi tamamlayan Cumhurbaşkanı için o süre de dönemden sayılmaz (md. 106); bunu dördüncü durakta göreceğiz.
Tarafsızlık ve parti üyeliği
1982 Anayasası'nın ilk metninde 101. maddenin kenar başlığı “Nitelikleri ve tarafsızlığı” idi ve Cumhurbaşkanı seçilen kişinin partisiyle ilişiği kesilirdi. 2017 değişikliği bu hükmü kaldırdı; kenar başlığı da “Adaylık ve seçimi” oldu. Bugün Cumhurbaşkanı seçilen kişinin partisiyle bağı sürebilir. Neden? Çünkü yeni sistemde Cumhurbaşkanı yalnız hakem değil, bir siyasi programı uygulamak üzere seçilen yürütmenin başıdır. Kalan kural şudur: Cumhurbaşkanı seçilen kişi milletvekiliyse TBMM üyeliği sona erer; aynı kişi hem yasamada hem yürütmede oturamaz. Tarafsızlık ise tümüyle silinmedi: 103. maddedeki andın metninde Cumhurbaşkanı, üstlendiği görevi “tarafsızlıkla” yerine getireceğine hâlâ ant içer.
Nasıl sorulur“Cumhurbaşkanı seçilen kişinin partisiyle ilişiği kesilir” ifadesi bugün yanlıştır; eski düzenin kuralıdır.
Tuzakİkinci tuzak, adayın milletvekili olması gerektiğini söyleyen şıktır; aranan, milletvekili seçilme yeterliliğidir. Üçüncüsü iki dönem kuralının istisnasıdır: “Cumhurbaşkanı ikinci döneminde seçimleri yenilerse yeniden aday olabilir” cümlesi yanlıştır, kararı veren Meclis olmalıdır.
⇄Bilgi eşleştirme md. 101'in sayıları
?Soru çöz
1982 Anayasası'nın güncel hâline göre Cumhurbaşkanı'na ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?