Cumhurbaşkanı: seçimi, görev ve yetkileri, sorumluluğu

Kimlerin aday olabileceğinden iki turlu seçime, yasama-yürütme-yargı alanındaki yetkilerden makamın boşalmasına, cezai sorumluluktan yardımcılar, bakanlar ve Devlet Denetleme Kurulu'na kadar; her hüküm güncel Anayasa'nın madde numarasıyla.

7 durak1982 Anayasası
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
83 sorubu konuda çözebileceğin
YÜRÜTME · MD. 8, 101, 104

Cumhurbaşkanı olmanın şartları: yürütmenin tek başı için dört anahtar

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi nedir ve özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de 1876 Kanun-ı Esasi meşruti monarşi, 1921 Teşkilât-ı Esasiye meclis hükûmeti, 1924 Anayasası meclis hükûmeti ile parlamenter sistemin karışımı olan karma sistem, 1961 ve 1982 anayasaları parlamenter sistem kurdu. 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen 6771 sayılı Kanun'la Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçildi; değişiklikler 24 Haziran 2018 seçimlerinin ardından tümüyle yürürlüğe girdi. Bu sistemde yürütme tek başlıdır ve Cumhurbaşkanı'na aittir (md. 8, 104); Cumhurbaşkanı halk tarafından beş yıllığına ve en fazla iki kez seçilir (md. 101); Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmıştır.

Türkiye ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhurbaşkanı olabilmek için hangi şartlar gerekir?

Kısa cevap: Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı'na aittir (Anayasa md. 8); Cumhurbaşkanı aynı zamanda Devletin başıdır (md. 104). Cumhurbaşkanı; kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliği bulunan Türk vatandaşları içinden doğrudan halkın oyuyla seçilir. Görev süresi beş yıldır ve bir kişi en fazla iki kez seçilebilir (md. 101).

2018'den beri Türkiye'de devleti temsil eden kişi ile hükûmeti yöneten kişi aynıdır; Anayasa o koltuğa kimin oturabileceğini dört şartla süzer.

Yürütme kimin elinde? (md. 8 ve 104)

Anayasa'nın 8. maddesi yürütmeyi tek bir makama bağlar: yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından, Anayasa'ya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir. “Görev” kelimesi bilerek oradadır; yürütme, istenirse kullanılan bir imkân değil, aksatılmaması gereken bir ödevdir. “Anayasaya ve kanunlara uygun olarak” kaydı da yürütmenin sınırını çizer: Cumhurbaşkanı kanunun üstünde değil, içinde hareket eder.

104. madde Cumhurbaşkanı'na iki şapka giydirir. Birincisi devlet başkanlığıdır: Cumhurbaşkanı Devletin başı olarak Türkiye Cumhuriyeti'ni ve milletin birliğini temsil eder; Anayasa'nın uygulanmasını ve devlet organlarının birbiriyle uyum içinde, düzenli işlemesini temin eder. İkincisi hükûmetin başı olmaktır: aynı maddeye göre yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı'na aittir. Parlamenter sistemde bu iki şapka iki ayrı kişideydi; bugün aynı başın üstündedir. Sistemin genel mantığını (başkanlıkla benzerlikleri ve farkları) Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri sayfasında gördük.

Eski düzen: 2017 değişikliğinden önce 8. maddede yürütme “Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu” tarafından kullanılırdı; yürütme çift başlıydı ve günlük siyaseti Başbakan'ın başındaki Bakanlar Kurulu yürütürdü. 104. madde de Cumhurbaşkanı'nın organların uyumlu çalışmasını yalnız “gözetir” diyordu; 2017'den beri “temin eder” deniyor. Gözeten bir hakemden, sonucu sağlamakla yükümlü bir yöneticiye geçiş bu tek kelimede saklıdır.

Dört şart (md. 101)

Cumhurbaşkanı adayında aranan şartların omurgası, milletvekili olabilme şartlarıdır. Anayasa önce adaydan milletvekili seçilme yeterliliği ister (md. 76: on sekiz yaşını doldurmak, en az ilkokul mezunu olmak, kısıtlı olmamak, askerlikle ilişiği bulunmamak, belirli suçlardan hüküm giymemiş olmak vb.; ayrıntısı TBMM'nin kuruluşu ve seçimler sayfasında). Sonra bu çıtanın iki basamağını yükseltir:

Milletvekili ile Cumhurbaşkanı: çıta iki basamak yükselir
ŞartMilletvekiliCumhurbaşkanı
VatandaşlıkTürk vatandaşıTürk vatandaşı
Yaş1840
ÖğrenimEn az ilkokulYükseköğrenim
DiğerKısıtlı olmamak, askerlikle ilişiği olmamak, belirli suçlardan hüküm giymemekMilletvekili seçilme yeterliliği (milletvekili olmak gerekmez)
Görev süresi5 yıl5 yıl, en fazla iki kez (Meclis seçimleri ikinci dönemde yenilerse bir kez daha)

Dikkat: aday olmak için milletvekili olmak gerekmez, yalnız milletvekili olabilecek nitelikte olmak yeter. Örneğin hiç siyaset yapmamış, 52 yaşında bir üniversite mezunu aday gösterilebilir; buna karşılık 38 yaşında bir profesör, ne kadar donanımlı olursa olsun, yaş şartını karşılamadığı için aday olamaz.

Görev süresi ve iki dönem kuralı

Cumhurbaşkanı'nın görev süresi beş yıldır ve bir kişi en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir (md. 101). Sınırın amacı, gücün tek elde süresiz birikmesini önlemektir. Kuralın tek istisnası 116. maddededir: Cumhurbaşkanı'nın ikinci döneminde seçimlerin yenilenmesine Meclis karar verirse, Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir. Karar Cumhurbaşkanı'ndan gelirse bu imkân doğmaz; aksi hâlde makamdaki kişi kendi süresini kendi kararıyla uzatabilirdi. Seçimlerin yenilenmesi usulü TBMM'nin kuruluşu ve seçimler sayfasında. Makam boşaldığında seçilip kalan süreyi tamamlayan Cumhurbaşkanı için o süre de dönemden sayılmaz (md. 106); bunu dördüncü durakta göreceğiz.

Tarafsızlık ve parti üyeliği

1982 Anayasası'nın ilk metninde 101. maddenin kenar başlığı “Nitelikleri ve tarafsızlığı” idi ve Cumhurbaşkanı seçilen kişinin partisiyle ilişiği kesilirdi. 2017 değişikliği bu hükmü kaldırdı; kenar başlığı da “Adaylık ve seçimi” oldu. Bugün Cumhurbaşkanı seçilen kişinin partisiyle bağı sürebilir. Neden? Çünkü yeni sistemde Cumhurbaşkanı yalnız hakem değil, bir siyasi programı uygulamak üzere seçilen yürütmenin başıdır. Kalan kural şudur: Cumhurbaşkanı seçilen kişi milletvekiliyse TBMM üyeliği sona erer; aynı kişi hem yasamada hem yürütmede oturamaz. Tarafsızlık ise tümüyle silinmedi: 103. maddedeki andın metninde Cumhurbaşkanı, üstlendiği görevi “tarafsızlıkla” yerine getireceğine hâlâ ant içer.

Akılda kalsın: Milletvekilinden Cumhurbaşkanı'na çıta iki basamak yükselir: 18 → 40 yaş, ilkokul → yükseköğrenim. Süre için 5 + 5, istisna için “Meclis yenilerse bir şans daha”. 2017'nin iki silgisi: Bakanlar Kurulu (md. 8) ve partiyle ilişiğin kesilmesi (md. 101); yerinde kalan: milletvekilliği düşer.
Sınavda

Nasıl sorulur“Cumhurbaşkanı seçilen kişinin partisiyle ilişiği kesilir” ifadesi bugün yanlıştır; eski düzenin kuralıdır.

Tuzakİkinci tuzak, adayın milletvekili olması gerektiğini söyleyen şıktır; aranan, milletvekili seçilme yeterliliğidir. Üçüncüsü iki dönem kuralının istisnasıdır: “Cumhurbaşkanı ikinci döneminde seçimleri yenilerse yeniden aday olabilir” cümlesi yanlıştır, kararı veren Meclis olmalıdır.

⇄Bilgi eşleştirme md. 101'in sayıları

?Soru çöz

1982 Anayasası'nın güncel hâline göre Cumhurbaşkanı'na ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. 101. maddeye göre Cumhurbaşkanı seçilen milletvekilinin TBMM üyeliği sona erer. A partiyle ilişiğin kesilmesi 2017'de kaldırılan eski düzen kuralıdır; B adayda TBMM üyeliği değil, milletvekili seçilme yeterliliği aranır; C Bakanlar Kurulu 2017'de kaldırıldı, yürütme yalnız Cumhurbaşkanı'nındır.
YÜRÜTME · MD. 77, 79, 101, 103

Cumhurbaşkanı nasıl seçilir? Üç kapıdan adaylık, iki turlu sandık ve TBMM önünde ant

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAra seçim ne zaman yapılır ve Yüksek Seçim Kurulu nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (TBMM'nin kuruluşu ve seçimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TBMM üyeliklerinde boşalma olursa ara seçime gidilir; ara seçim her seçim döneminde bir defa yapılır, genel seçimden 30 ay geçmeden ve genel seçime bir yıl kala yapılamaz. Boşalan üyelikler üye tamsayısının yüzde beşini (30) bulursa ara seçimin üç ay içinde yapılmasına karar verilir; bir ilin hiç milletvekili kalmazsa, boşalmayı izleyen 90 günden sonraki ilk pazar ara seçim yapılır (md. 78). Seçimleri, Yargıtay ve Danıştaydan seçilen 7 asıl, 4 yedek üyeli Yüksek Seçim Kurulu yönetir ve denetler; kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamaz (md. 79).

Ara seçim ve Yüksek Seçim Kurulu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhurbaşkanı nasıl seçilir, kimler aday gösterebilir?

Kısa cevap: Cumhurbaşkanlığına siyasi parti grupları, son genel seçimde geçerli oyların tek başına ya da birlikte en az yüzde beşini almış partiler ve en az yüz bin seçmen aday gösterebilir (md. 101). Cumhurbaşkanı genel oyla seçilir; ilk oylamada geçerli oyların salt çoğunluğunu alan kazanır, alınamazsa ilk turdan sonraki ikinci pazar günü en çok oy alan iki aday yeniden yarışır. Seçim tutanaklarını YSK kabul eder (md. 79); seçilen kişi TBMM önünde andiçerek göreve başlar (md. 103).

Bir kişinin Cumhurbaşkanı olabilmesi için önce birinin onu aday göstermesi, sonra halkın yarıdan fazlasının onu seçmesi gerekir; iki adımın da kuralları Anayasa'da yazılıdır.

Adaylığa giden üç kapı

101. madde aday göstermeyi üç ayrı yola bağlar. Birincisi siyasi parti gruplarıdır: Meclis'te grup kurmuş her parti kendi adayını çıkarabilir. İkincisi, en son yapılan milletvekili genel seçiminde toplam geçerli oyların en az yüzde beşini almış partilerdir; bu oranı bir parti tek başına tutturabileceği gibi birkaç parti oylarını toplayıp birlikte de tutturabilir ve ortak aday gösterebilir. Üçüncüsü doğrudan halktır: en az yüz bin seçmen imza vererek bir adayı yarışa sokabilir.

Neden üç kapı? Meclis'te temsil edilen partiler ilk yoldan, Meclis'e giremese de seçmen desteği gösterebilen partiler ikinci yoldan girer; hiçbir partinin desteğini almayan biri ise üçüncü yolla şansını dener. Yüz bin imza şartı bir yandan bağımsız adaya kapı açar, öte yandan ciddi bir toplumsal destek görmeden aday olunmasını önleyen bir süzgeçtir. Aday göstermenin ayrıntıları (imzaların nasıl toplanacağı, takvim) Anayasa'da değil, 101. maddenin son fıkrasının yetki verdiği kanunda, 6271 sayılı Cumhurbaşkanı Seçimi Kanunu'nda düzenlenir.

Adaylık üç kapıdan açılır, seçim en çok iki turda biter. Sınavda en çok tur sayısı, ikinci turun zamanı ve tek aday kalması durumu sorulur.Görsel: Sınav Defteri

Sandık: salt çoğunluk ya da ikinci tur

Seçim genel oyla, yani doğrudan halk tarafından yapılır. TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır (md. 77); böylece seçmen aynı gün hem Meclis'i hem yürütmenin başını belirler. İlk oylamada geçerli oyların salt çoğunluğunu, yani yarısından fazlasını alan aday doğrudan seçilir. Bu çoğunluğu kimse alamazsa ilk turdan sonraki ikinci pazar günü sandık yeniden kurulur; ilk tur pazar günü yapıldığında bu, iki hafta sonrası demektir. İkinci tura yalnız ilk oylamada en çok oy almış iki aday katılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan kazanır.

Neden yarıdan fazlası? Hem devleti hem hükûmeti temsil edecek kişinin seçmenlerin çoğunluğunun desteğine dayanması istenir. Üç adaylı bir yarışta yüzde 40 oyla birinci olan aday, seçmenlerin yüzde 60'ının başka birini tercih ettiği bir tabloda göreve başlamaz; ikinci tur, bu desteğin tek bir isimde toplanmasını sağlar.

İkinci turda beklenmedik durumlar

  • Adaylardan biri çekilirse: İkinci tura kalan adaylardan biri herhangi bir nedenle seçime katılmazsa, boş kalan yer ilk oylamadaki sıraya göre doldurulur; yani üçüncü gelen aday yarışa girer.
  • Tek aday kalırsa: Oylama yine yapılır ama referandum biçiminde: seçmen bu adaya “evet” ya da “hayır” der. Aday geçerli oyların salt çoğunluğunu alırsa seçilir; alamazsa yalnız Cumhurbaşkanı seçimi yenilenir, Meclis seçimi yenilenmez.
  • Seçim tamamlanamazsa: Makam boş bırakılmaz; yenisi göreve başlayıncaya kadar mevcut Cumhurbaşkanı'nın görevi devam eder.

Kesinleşme ve andiçme

Cumhurbaşkanlığı seçiminin genel yönetim ve denetimi de milletvekili seçimlerindeki gibi yargı organlarındadır: Cumhurbaşkanlığı seçim tutanaklarını kabul etmek Yüksek Seçim Kurulu'nun görevidir ve YSK kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamaz (md. 79). Seçim böylece kesinleşir. Seçilen kişi görevine başlarken TBMM önünde andiçer (md. 103). Andın metni milletvekili andına (md. 81) benzer, ama üç yerde ayrılır: Cumhurbaşkanı “Büyük Türk Milleti ve tarih huzurunda” ant içer, Türkiye Cumhuriyeti'nin “şan ve şerefini korumak, yüceltmek” sözü verir ve üstlendiği görevi “tarafsızlıkla” yerine getireceğini söyler. Milletvekili ise yalnız “büyük Türk milleti önünde” ant içer.

Eski düzen: 1982 Anayasası'nın ilk metninde Cumhurbaşkanı'nı TBMM seçerdi; görev süresi yedi yıldı ve aynı kişi ikinci kez seçilemezdi. 2007'de yapılan ve halkoylamasıyla kabul edilen değişiklikle seçim halka geçti, süre beş yıla indi ve iki dönem imkânı geldi; halkın oyuyla ilk seçim 2014'te yapıldı. Meclis'in Cumhurbaşkanı seçmesini düzenleyen 102. madde 2017'de tümüyle yürürlükten kaldırıldı; seçim usulü bugün yalnız 101. maddededir.

Akılda kalsın: Aday gösterme “grup · %5 · 100 bin” üçlüsüdür. Sandık “salt çoğunluk yoksa ikinci pazar, iki aday”. Tek aday kalırsa “evet-hayır”, kaybederse yalnız Cumhurbaşkanı seçimi yenilenir. Kesinleşme YSK'da, ant TBMM'de; andın ayırt edici kelimeleri tarih huzurunda ve tarafsızlıkla.
Sınavda

Nasıl sorulurSayı sorusu: “Kaç seçmen aday gösterebilir?” (en az 100.000), “Partiler hangi oranla aday gösterebilir?” (%5, birlikte de sağlanabilir). Süreç sorusu: “İkinci oylama ne zaman yapılır?” (ilk oylamayı izleyen ikinci pazar).

Tuzakİkinci tura üç aday katılabileceğini, tek aday kalınca oylama yapılmayıp adayın doğrudan seçileceğini ya da tek aday kaybedince Meclis seçiminin de yenileneceğini söyleyen şıklar yanlıştır.

↕Sıralama seçim takvimi

  1. İlk oylamada salt çoğunluğun sağlanamaması
  2. Seçilen kişinin TBMM önünde andiçmesi
  3. Parti grupları, partiler ya da seçmenlerce aday gösterilmesi
  4. İzleyen ikinci pazar günü iki adayla ikinci oylama
  5. Genel oyla ilk oylamanın yapılması

?Soru çöz

Cumhurbaşkanlığı seçiminde ilk oylamada hiçbir aday geçerli oyların salt çoğunluğunu alamamıştır. İkinci oylamaya katılmaya hak kazanan iki adaydan biri, oylamadan önce adaylıktan çekilmiştir. 1982 Anayasası'na göre ikinci oylama nasıl yapılır?

✓ A. 101. maddeye göre ikinci oylamaya katılacak adaylardan biri seçime katılmazsa, boşalan adaylık ilk oylamadaki sıraya göre ikame edilir. B Cumhurbaşkanı'nı Meclis'in seçmesi eski düzende kaldı; C referandum biçimi, ikame edilecek aday da bulunamayıp tek aday kalırsa uygulanır; D ikinci oylamaya üç değil, yalnız iki aday katılır.
YÜRÜTME · MD. 104 VE DAĞINIK HÜKÜMLER

Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri: yasama, yürütme ve yargı alanında tek tek

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası'na göre TBMM'nin görev ve yetkileri nelerdir?Bağlantılı konudan (TBMM'nin görev ve yetkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 87. maddesine göre TBMM kanun koyar, değiştirir ve kaldırır; bütçe ile kesinhesabı görüşüp kabul eder; para basılmasına ve savaş ilanına karar verir; antlaşmaların onaylanmasına uygun bulma kanunuyla yol açar; üye tamsayısının beşte üç (360) çoğunluğuyla genel ve özel af ilanına karar verir ve Anayasa'nın öteki maddelerinde verilen görevleri yerine getirir. Bu işlerin bir bölümü kanunla, bir bölümü parlamento kararıyla yapılır.

Görev ve yetkiler (md. 87)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri nelerdir?

Kısa cevap: Cumhurbaşkanı'nın yetkileri başta 104. madde olmak üzere Anayasa'nın çeşitli maddelerine dağılmıştır. Yasama alanında kanunları yayımlar ya da Meclis'e geri gönderir, AYM'de iptal davası açar, anayasa değişikliklerini halkoyuna sunar ve seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; yürütme alanında yardımcılarını, bakanları ve üst kademe yöneticilerini atar, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarır, olağanüstü hâl ilan eder; yargı alanında Anayasa Mahkemesi'nin 12, HSK'nın 4 üyesini, Danıştay üyelerinin dörtte birini ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ile vekilini seçer.

Cumhurbaşkanı'nın yetkilerini ezberlemenin en kolay yolu, onları hangi kuvvetin bahçesinde kullandığına göre üç sepete koymaktır.

104. madde 2017'de yeniden yazıldı ve yetkileri tek bir düz liste hâlinde sayıyor; maddenin son fıkrası da Cumhurbaşkanı'nın ayrıca Anayasa'da ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevlerini yerine getireceğini söylüyor. Bu yüzden yetkilerin bir kısmı başka maddelerdedir (rektörler md. 130'da, Anayasa Mahkemesi üyeleri md. 146'da…). Eski 104. madde ise yetkileri “yasama ile ilgili”, “yürütme alanına ilişkin” ve “yargı ile ilgili” diye üç başlıkta toplardı. Başlıklar metinden kalktı ama sınav soruları hâlâ bu üçlü sınıflamayla kurulur; biz de öyle düzenliyoruz.

Üç sepet, bir makam. Yürütme sepeti en kalabalık olanıdır; yargı sepetinde ise yalnız seçme ve atama yetkileri vardır.Görsel: Sınav Defteri

Yasama ile ilgili yetkiler

Cumhurbaşkanı kanun yapmaz, ama kanunun doğumuna ve Meclis'in işleyişine dokunan yetkileri vardır. Gerekli görürse yasama yılının ilk günü Meclis'te açılış konuşmasını yapar ve ülkenin iç ve dış siyasetine dair Meclis'e mesaj verir (md. 104). Meclis'in kabul ettiği kanunları on beş gün içinde yayımlar; uygun bulmadıklarını aynı sürede gerekçesiyle bir daha görüşülmek üzere Meclis'e geri gönderir (md. 89, 104). Kanunların ve TBMM İçtüzüğü'nün tümünün ya da belirli hükümlerinin Anayasa'ya şekil veya esas bakımından aykırı olduğunu düşünürse Anayasa Mahkemesi'nde iptal davası açar. Meclis'in kabul ettiği bir anayasa değişikliğini, gerek görürse halkoyuna sunar.

Tatil ya da ara verme sırasında Meclis'i toplantıya çağırır (md. 93), seçimlerin yenilenmesine karar verebilir (md. 116) ve bütçe kanun teklifini mali yılbaşından en az yetmiş beş gün önce Meclis'e sunar (md. 161). Geri gönderme, Meclis'in kararı yok saymak değildir: Meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı onu yayımlamak zorundadır. Kanun yapım sürecinin ve seçimlerin yenilenmesinin ayrıntısı TBMM'nin görev ve yetkileri ile TBMM'nin kuruluşu ve seçimler sayfalarında.

Yürütme ile ilgili yetkiler

Yürütmenin başı olarak Cumhurbaşkanı ekibini kendisi kurar: Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atar ve görevlerine son verir; üst kademe kamu yöneticilerini atar, görevden alır ve bu atamaların usul ve esaslarını Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenler. Dış ilişkilerde yabancı devletlere Türkiye'nin temsilcilerini gönderir, Türkiye'ye gönderilen yabancı temsilcileri kabul eder, milletlerarası andlaşmaları onaylar ve yayımlar. Güvenlik alanında millî güvenlik politikalarını belirler, TBMM adına Türk Silahlı Kuvvetleri'nin Başkomutanlığını temsil eder ve TSK'nın kullanılmasına karar verir (md. 104). Burada bir sınır var: savaş hâli ilanı ile TSK'nın yabancı ülkelere gönderilmesine izin vermek Meclis'in yetkisidir; Meclis tatildeyken ülke ani bir silahlı saldırıya uğrar ve kuvvet kullanmak kaçınılmaz olursa Cumhurbaşkanı da TSK'nın kullanılmasına karar verebilir (md. 92).

Düzenleme yetkisi de bu sepettedir: Cumhurbaşkanı yürütme yetkisinin kapsamına giren konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, kanunların uygulanmasını sağlamak için yönetmelik çıkarabilir (md. 104). Kararnamenin sınırları ve olağanüstü hâl kararnameleri Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl sayfasında. Diğer yürütme yetkileri başka maddelerdedir: Millî Güvenlik Kurulu'na başkanlık eder ve gündemini düzenler (md. 118), olağanüstü hâl ilan edebilir (md. 119), Devlet Denetleme Kurulu'na inceleme ve denetleme yaptırır (md. 108), rektörleri (md. 130) ve YÖK üyelerini (md. 131) seçer. Son olarak sürekli hastalık, sakatlık ve kocama (yaşlılık) sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletir ya da kaldırır. Bu bir yargılama değil, insani gerekçeli bir yürütme tasarrufudur; mahkûmiyet kararını değiştirmez, yalnız cezanın infazını etkiler.

Yargı ile ilgili yetkiler

Yargı bağımsızdır (md. 9, 138); Cumhurbaşkanı hiçbir davaya ya da karara karışamaz. Onun yargıdaki rolü yüksek yargının kadrosunu belirlemeye katılmakla sınırlıdır:

  • Anayasa Mahkemesi: On beş üyenin on ikisini seçer (üçünü TBMM seçer); bunların bir kısmını Yargıtay, Danıştay ve YÖK'ün gösterdiği adaylar arasından belirler (md. 146).
  • Hâkimler ve Savcılar Kurulu: On üç üyenin dördünü seçer (md. 159). Kurulun başkanı Adalet Bakanı'dır; bakanı da Cumhurbaşkanı atadığı için yürütmenin HSK'daki ağırlığı bu yolla artar.
  • Danıştay: Üyelerin dörtte birini seçer; dörtte üçünü HSK seçer (md. 155).
  • Yargıtay: Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekili'ni, Yargıtay Genel Kurulu'nun gösterdiği beşer aday arasından dört yıl için seçer (md. 154). Yargıtay üyelerini ise HSK seçer.

Yüksek mahkemelerin yapısı Yüksek mahkemeler ve HSK sayfasında ayrıntılı. Bu duraktaki yetkilerin büyük kısmı 2017'den önce de vardı; 2017 ile gelen ya da Bakanlar Kurulu'ndan Cumhurbaşkanı'na geçenler aşağıdaki kutuda.

Akılda kalsın: 2017 ile gelenleri bir zincir gibi oku: Cumhurbaşkanı artık ekibini kurar (yardımcı ve bakan atar, görevden alır; üst kademe yöneticileri atar), kural koyar (kararname, yönetmelik), yönü belirler (millî güvenlik politikası, Meclis'e mesaj) ve parayı ister (bütçe teklifi; eskiden Bakanlar Kurulu sunardı). Yargı sayıları: 12 AYM, 4 HSK, 1/4 Danıştay, 1 başsavcı + vekili.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Cumhurbaşkanı'nın yargı ile ilgili yetkilerinden biridir?” sorusunda ceza hafifletme şıkkı tuzaktır; o yürütme alanındadır. “Hangisi Cumhurbaşkanı'nın yetkisi değildir?” sorusunda ise Yargıtay üyelerini (HSK seçer), Danıştay başkanını (Danıştay Genel Kurulu seçer), YSK üyelerini (Yargıtay ve Danıştay seçer) ya da savaş hâli ilanını (TBMM) seçmek doğru cevaptır. Bir de fiil tuzağı var: kanunları yayımlar, andlaşmaları onaylar ve yayımlar; andlaşmayı “uygun bulma” kanunu ise Meclis'indir (md. 90).

▭Boşluk doldurma

Cumhurbaşkanı, on beş üyeli Anayasa Mahkemesi'nin üyesini ve on üç üyeli Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nun üyesini seçer.

12347

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre Cumhurbaşkanı'nın yargı ile ilgili yetkileri arasında yer alır?

✓ C. Danıştay üyelerinin dörtte birini Cumhurbaşkanı, dörtte üçünü HSK seçer (md. 155). A ceza kaldırma yargı değil yürütme alanındaki bir yetkidir; B Yargıtay üyelerini HSK seçer (md. 154); D YSK başkanını kurulun üyeleri kendi aralarından seçer (md. 79).
YÜRÜTME · MD. 106

Cumhurbaşkanına vekâlet ve makamın boşalması: 45 gün ve bir yıl kuralı

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTBMM ne zaman toplanır ve TBMM Başkanı nasıl seçilir?Bağlantılı konudan (TBMM'nin görev ve yetkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TBMM her yıl 1 Ekim'de çağrı beklemeden toplanır ve her yasama yılında en fazla üç ay tatile girebilir; tatil ya da ara verme sırasında Cumhurbaşkanı veya Meclis Başkanı (doğrudan ya da üyelerin beşte birinin yazılı istemiyle) Meclis'i toplantıya çağırır (md. 93). Meclis Başkanı gizli oyla seçilir: ilk iki oylamada üye tamsayısının üçte ikisi (400), üçüncüde salt çoğunluğu (301) aranır, dördüncü oylamada en çok oy alan iki adaydan fazla oy alan seçilir (md. 94). Başkanlık Divanı için bir yasama döneminde iki seçim yapılır; ilk seçilenlerin görev süresi iki yıldır.

Toplanma, tatil ve Başkanlık Divanı (md. 93–94)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhurbaşkanlığı makamı boşalırsa ne olur, Cumhurbaşkanına kim vekâlet eder?

Kısa cevap: Cumhurbaşkanı hastalanır ya da yurt dışına çıkarsa, kısacası görevinden bir süreliğine uzaklaşırsa, yerine Cumhurbaşkanı yardımcısı bakar ve onun yetkilerini kullanır. Makam herhangi bir nedenle boşalırsa kırk beş gün içinde Cumhurbaşkanı seçimi yapılır; o zamana kadar da Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Genel seçime bir yıl ya da daha az kalmışsa TBMM seçimi de birlikte yenilenir; bir yıldan fazla kalmışsa yalnız Cumhurbaşkanı seçilir (md. 106).

Devletin başı bir gün bile boş kalamaz; Anayasa bu yüzden hem kısa bir yokluğu hem de kalıcı bir boşluğu ayrı ayrı çözer.

Geçici ayrılma: vekâlet

Cumhurbaşkanı hastalanabilir ya da resmî bir ziyaret için yurt dışına çıkabilir. Bu gibi geçici ayrılmalarda Cumhurbaşkanı yardımcısı Cumhurbaşkanı'na vekâlet eder ve onun bütün yetkilerini kullanır (md. 106). Anayasa'daki “gibi” kelimesi listenin örnek olduğunu gösterir; geçici ayrılmanın sebebi bu ikisiyle sınırlı değildir. Vekâletin amacı, yürütmenin başında bir an bile boşluk doğmamasıdır.

Eski düzen: 2017'den önce Cumhurbaşkanı'na TBMM Başkanı vekâlet ederdi. Yürütmeyi yasamanın başkanına emanet eden bu kural, kuvvetlerin keskin biçimde ayrıldığı yeni sistemde kaldırıldı; vekâlet artık yürütmenin içinde, Cumhurbaşkanı'nın kendi atadığı yardımcıda kalır.

Makamın boşalması: 45 gün

Ölüm, istifa ya da Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkûmiyet gibi bir nedenle makam kalıcı olarak boşalırsa kırk beş gün içinde yeni Cumhurbaşkanı seçilir. Yenisi seçilene kadar yine Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder ve tüm yetkileri kullanır. Ancak TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri aynı günde yapılan bir ikili olduğu için (md. 77), boşalma Meclis'in takvimini de etkiler. Anayasa bu yüzden genel seçime kalan süreye bakar:

Ölçü genel seçime kalan süredir: bir yıl ya da daha azsa Meclis de yenilenir, daha fazlaysa yalnız makam doldurulur.Görsel: Sınav Defteri
  • Genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa: TBMM seçimi de Cumhurbaşkanı seçimiyle birlikte yenilenir. Meclis açısından bu bir erken seçimdir. Mantığı basittir: birkaç ay görev yapacak bir Cumhurbaşkanı seçip hemen ardından yeniden sandığa gitmek yerine iki seçim beraber yapılır ve takvim yeniden eşitlenir.
  • Genel seçime bir yıldan fazla kalmışsa: Yalnız Cumhurbaşkanı seçilir; Meclis'in görevi sürer. Seçilen Cumhurbaşkanı, Meclis'in seçim tarihine kadar görev yapar ve o tarihte iki seçim yine birlikte yapılır. Kalan süreyi tamamlayan Cumhurbaşkanı için bu süre dönemden sayılmaz; yani iki dönem hakkından birini tüketmez.

Bir örnekle: Genel seçime iki buçuk yıl varken makam boşalırsa, kırk beş gün içinde yapılan seçimde kazanan kişi iki buçuk yıl görev yapar; bu kısa süre sayılmadığı için ardından iki tam dönem daha seçilebilir. Genel seçime sekiz ay varken boşalırsa ise kırk beş gün içinde hem Meclis hem Cumhurbaşkanı için sandık kurulur ve iki organ yeni bir beş yıllık döneme birlikte başlar.

Görev hangi hâllerde sona erer?

Anayasa sona erme sebeplerini tek bir maddede saymaz; hükümlerden şu hâller çıkar: görev süresinin dolması (yenisi göreve başlayınca; seçim tamamlanamazsa mevcut Cumhurbaşkanı devam eder, md. 101), seçimlerin yenilenmesi (yeni Cumhurbaşkanı göreve başlayınca, md. 116), ölüm, istifa ve Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkûmiyet (md. 105). Geçici ayrılma ise sona erme değildir; o yalnız vekâlet doğurur.

Akılda kalsın: Geçici yokluk → vekâlet; kalıcı boşluk → 45 gün. İki durumda da vekil Cumhurbaşkanı yardımcısıdır (eski düzende TBMM Başkanı). Kalan süre için “bir yıl çizgisi”: çizginin altındaysan iki sandık birlikte, üstündeysen yalnız Cumhurbaşkanı sandığı, ve o kısa dönem sayılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması hâlinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?” sorusunda tuzaklar şunlardır: vekâleti TBMM Başkanı'na veren şık (eski düzen), seçim süresini 45 değil 60 ya da 90 gün yazan şık, genel seçime bir yıldan fazla kalmışken Meclis seçiminin de yenileneceğini söyleyen şık ve kalan sürenin “bir dönem sayılacağını” iddia eden şık.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve sonuç

?Soru çöz

Genel seçimlere iki yıl kala Cumhurbaşkanlığı makamı boşalmıştır. 1982 Anayasası'na göre bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Genel seçime bir yıldan fazla kaldığı için yalnız Cumhurbaşkanı seçilir; seçilen kişi Meclis'in seçim tarihine kadar görev yapar ve bu süre dönemden sayılmaz (md. 106). B vekil TBMM Başkanı değil Cumhurbaşkanı yardımcısıdır; C seçim doksan değil kırk beş gün içinde yapılır; D Meclis seçimi ancak genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa birlikte yapılır.
YÜRÜTME · MD. 105

Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu: salt çoğunluk, beşte üç, üçte iki

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYasama sorumsuzluğu ile yasama dokunulmazlığı arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (TBMM'nin kuruluşu ve seçimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yasama sorumsuzluğu, milletvekillerinin Meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşüncelerinden sorumlu tutulamamasıdır; mutlaktır, kaldırılamaz ve üyelik bittikten sonra da sürer. Yasama dokunulmazlığı ise suç işlediği ileri sürülen milletvekilinin Meclis kararı olmadıkça tutulamaması, sorguya çekilememesi, tutuklanamaması ve yargılanamamasıdır; geçicidir ve Meclis kararıyla kaldırılabilir. Ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli ile seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla 14. madde kapsamındaki durumlar dokunulmazlığın dışındadır (md. 83).

Yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlığı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu nasıldır, hakkında nasıl soruşturma açılır?

Kısa cevap: Cumhurbaşkanı hakkında bir suç işlediği iddiasıyla TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğunun önergesiyle soruşturma açılması istenebilir; Meclis üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla soruşturma açar ve üçte ikisinin gizli oyuyla Yüce Divan'a sevk eder (md. 105). Hakkında soruşturma açılan Cumhurbaşkanı seçim kararı alamaz; görevi ancak Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkûm olursa sona erer.

Hukuk devletinde en yüksek makam bile yargının dışında değildir; ama o makamı yargılamanın kapısı herkese değil, Meclis'in güçlü bir çoğunluğuna açılır.

Cumhurbaşkanı'nın Meclis'e karşı siyasi sorumluluğu yoktur: Meclis onu güvensizlik oyuyla düşüremez, ona soru da yöneltemez. Sorumluluğu cezaidir ve 105. maddedeki özel bir yolla işler. Önemli ayrıntı: madde “bir suç işlediği iddiasıyla” der; suçun görevle ilgili olması aranmaz. Bu, aşağıda göreceğimiz yardımcı ve bakanlardan farklıdır.

Üç basamak, üç oran

Cezai sorumlulukta üç basamak (md. 105)
BasamakGereken çoğunlukEn azAyrıntı
ÖnergeÜye tamsayısının salt çoğunluğu301Meclis bir ay içinde görüşür
Soruşturma açılmasıBeşte üç, gizli oy36015 kişilik Meclis komisyonu yürütür
Yüce Divan'a sevkÜçte iki, gizli oy400Yargılama 3 ay, bir defa 3 ay ek süre

Komisyonun süreleri, raporun dağıtılması ve Genel Kurul'daki görüşme takvimi Meclis soruşturmasının parçasıdır ve TBMM'nin görev ve yetkileri sayfasında ayrıntılı anlatılıyor. Bu sayfa için sonuçlar daha önemlidir.

Soruşturmanın sonuçları

  • Seçim kararı alamaz: Hakkında soruşturma açılmasına karar verilen Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesine karar veremez. Amaç, yargılanmaktan kaçmak için Meclis'i dağıtma yolunu kapatmaktır.
  • Sevk görevi bitirmez: Yüce Divan'a sevk kararı Cumhurbaşkanı'nı görevden uzaklaştırmaz. Görev ancak Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkûmiyetle sona erer.
  • Görev bitince de sürer: Görevdeyken işlendiği ileri sürülen suçlar için bu usul, görevi bittikten sonra da uygulanır. Eski bir Cumhurbaşkanı, görev dönemindeki bir eylem için sıradan bir ceza mahkemesinde değil, yine Yüce Divan'da yargılanır.

Eski düzen: 2017'den önce Cumhurbaşkanı yalnız vatana ihanet suçundan sorumluydu; Meclis üye tamsayısının en az üçte birinin teklifi ve dörtte üçünün kararıyla suçlandırılabilirdi. Tek başına yapabileceği işler dışındaki kararlarını Başbakan ve ilgili bakan da imzalar (karşı imza), sorumluluğu da onlar taşırdı. Yürütme yetkisi tümüyle Cumhurbaşkanı'na geçince bu “sorumsuzluk” düzeni de kaldırıldı.

Akılda kalsın: Basamaklar yükseldikçe çoğunluk da yükselir: önerge 1/2 (301) → soruşturma 3/5 (360) → Yüce Divan 2/3 (400). Süreler: önergeyi görüşmek 1 ay, yargılama 3 + 3 ay. Üç “hayır”: soruşturmadaki Cumhurbaşkanı seçim kararı alamaz, sevk görevi bitirmez, görevin bitmesi yargılamayı bitirmez.
Sınavda

Nasıl sorulurOranlar en sık sorulan kısımdır; soruşturma ile sevkin oranlarını ters yazan şıklar (soruşturma 2/3, sevk 3/5) yanlıştır.

Tuzakİkinci tuzak sonuçlardadır: “Yüce Divan'a sevk edilen Cumhurbaşkanı'nın görevi sona erer” ifadesi yanlıştır. Üçüncüsü kapsamdır: Cumhurbaşkanı için suçun görevle ilgili olması aranmaz; “yalnız vatana ihanetten sorumludur” cümlesi eski düzene aittir.

↕Sıralama soruşturmanın adımları

  1. Üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla soruşturma açılması
  2. Üye tamsayısının salt çoğunluğunun önerge vermesi
  3. Üçte iki gizli oyla Yüce Divan'a sevk
  4. Önergenin en geç bir ay içinde görüşülmesi

?Soru çöz

Hakkında soruşturma açılmasına karar verilen ve ardından Yüce Divan'a sevk edilen Cumhurbaşkanı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. 105. maddeye göre görevi sona erdiren, Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkûmiyettir. A sevk tek başına görevi bitirmez; B soruşturma açılan Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesine karar veremez; C görevdeki suçlar için bu usul görev bittikten sonra da uygulanır.
YÜRÜTME · MD. 106

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar: Meclis dışından atanan, Cumhurbaşkanına bağlı ekip

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBaşkanlık sistemi, parlamenter sistem ve yarı başkanlık sistemi arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Başkanlık sisteminde yasama ile yürütme sert biçimde ayrılır: halkın seçtiği başkan tek başına yürütmedir, meclise karşı siyasi sorumluluğu yoktur; başkan meclisi feshedemez, meclis de onu güvensizlik oyuyla düşüremez (ABD). Parlamenter sistemde ayrılık yumuşaktır: yürütme iki başlıdır (sorumsuz devlet başkanı ile meclise karşı sorumlu başbakan ve bakanlar kurulu), meclis hükûmeti düşürebilir, yürütme de meclisi feshedebilir (İngiltere, Almanya). Yarı başkanlıkta halkın seçtiği güçlü bir cumhurbaşkanı ile meclise karşı sorumlu bir başbakan yürütmeyi paylaşır (Fransa).

Başkanlık, parlamenter, yarı başkanlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar nasıl atanır, kime karşı sorumludur?

Kısa cevap: Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir. Yardımcılar ve bakanlar, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından Cumhurbaşkanı'nca atanır ve görevden alınır; TBMM önünde milletvekili andıyla andiçer, milletvekiliyse üyelikleri sona erer ve Cumhurbaşkanı'na karşı sorumludur (md. 106). Bakanlıklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.

Bakanlık koltuğu artık Meclis sıralarının bir uzantısı değil; Cumhurbaşkanı ekibini dilediği yerden kurar, ama milletvekilini koltuğa oturtursa Meclis'teki sandalyesi boşalır.

Atanma ve nitelikler

Cumhurbaşkanı, seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir; Anayasa bir üst sayı koymaz. Yardımcılar ve bakanlar milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve yine onun tarafından görevden alınır. Burada Cumhurbaşkanı için aranan kırk yaş ve yükseköğrenim şartı yoktur; on sekiz yaşını doldurmuş, milletvekili olabilecek nitelikte her Türk vatandaşı atanabilir. Meclis'in onayı, güvenoyu ya da dinlemesi gerekmez.

Atanan kişi milletvekiliyse TBMM üyeliği sona erer. Neden? Yeni sistem kuvvetleri keskin biçimde ayırır: aynı kişi hem kanun yapıp hem kanunu uygulayan ekipte yer alırsa denetleyen ile denetlenen birleşir. Yardımcılar ve bakanlar göreve başlarken TBMM önünde, 81. maddedeki milletvekili andıyla andiçer; Cumhurbaşkanı'nın 103. maddedeki andını değil.

Sorumluluk: kime ve nasıl?

Yardımcılar ve bakanlar Cumhurbaşkanı'na karşı sorumludur; siyasi olarak onları Meclis değil, Cumhurbaşkanı göreve getirir ve gönderir. Meclis'in onlara karşı kullanabileceği bilgi edinme araçları yazılı soru, Meclis araştırması ve genel görüşmedir (md. 98); yazılı soruyu milletvekilleri doğrudan yardımcılara ve bakanlara yöneltir, Cumhurbaşkanı'na soru sorulamaz.

Cezai sorumlulukta ise Meclis devreye girer. Yardımcılar ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla, Cumhurbaşkanı için öngörülenle aynı oranlarla Meclis soruşturması açılabilir: önerge üye tamsayısının salt çoğunluğu, soruşturma kararı beşte üç, Yüce Divan'a sevk üçte iki gizli oy (md. 106). Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkûm olan yardımcının veya bakanın görevi sona erer; görevdeyken işlenen görevle ilgili suçlar için usul görev bittikten sonra da uygulanır. Görevleriyle ilgili olmayan suçlarda ise yasama dokunulmazlığına ilişkin hükümlerden yararlanırlar; yani milletvekilleri gibi korunurlar (md. 83). Meclis soruşturmasının işleyişi TBMM'nin görev ve yetkileri sayfasında.

Cumhurbaşkanı ile yardımcıları ve bakanlar
CumhurbaşkanıYardımcı ve bakan
Göreve gelişHalk seçerCumhurbaşkanı atar ve görevden alır
Şart40 yaş, yükseköğrenim, milletvekili seçilme yeterliliğiMilletvekili seçilme yeterliliği
Antmd. 103'teki Cumhurbaşkanı andımd. 81'deki milletvekili andı
Siyasi sorumlulukMeclis'e karşı yok; soru sorulamazCumhurbaşkanına karşı; yazılı soru yöneltilebilir
Cezai sorumlulukHer suç için Meclis soruşturmasıYalnız görevle ilgili suç; görev dışı suçta dokunulmazlık

Bakanlıkların kuruluşu

Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri, örgüt yapısı, merkez ve taşra birimlerinin kurulması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir (md. 106). Eskiden bakanlıklar kanunla kurulurdu; bugün yeni bir bakanlık açmak ya da iki bakanlığı birleştirmek için Meclis'ten kanun çıkması gerekmez.

Eski düzen: 2017'den önce yürütmenin ikinci başı Bakanlar Kurulu'ydu; Başbakan ve bakanlardan oluşurdu. Cumhurbaşkanı Başbakan'ı TBMM üyeleri arasından atar, bakanları Başbakan'ın önerisiyle atardı; hükûmet Meclis'ten güvenoyu alır, Meclis'e karşı sorumlu olur ve gensoruyla düşürülebilirdi. Bakanlar Kurulu'nu düzenleyen 109–115. maddeler ile Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği'ni düzenleyen 107. madde 2017'de yürürlükten kaldırıldı. İki sistemin karşılaştırması Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri sayfasında.

Akılda kalsın: Yardımcı ve bakan için dört kelime: atama (Cumhurbaşkanı, milletvekili yeterliliğinden), ant (TBMM önünde, md. 81'deki metin), düşme (milletvekiliyse üyelik biter), sorumluluk (siyasi: Cumhurbaşkanı'na; cezai: Meclis'e, yalnız görevle ilgili suçta). Görevle ilgisiz suçta dokunulmazlık kalkanı vardır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bakan olarak atanan milletvekilinin üyeliği devam eder” ve “bakanlar göreve başlamak için TBMM'den güvenoyu alır” ifadeleri yanlıştır. Cezai sorumlulukta ince ayrım sorulur: Cumhurbaşkanı için her suç, yardımcı ve bakan için görevle ilgili suç Meclis soruşturmasına konu olur. Bakanlıkların “kanunla kurulduğu” cümlesi de bugün yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme yardımcılar ve bakanlar

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Meclis soruşturması yalnız görevle ilgili suç iddialarında açılır; görevle ilgisiz suçlarda yardımcılar ve bakanlar yasama dokunulmazlığından yararlanır (md. 106). A doğrudur: milletvekili seçilme yeterliliği aranır; C doğrudur: atanan milletvekilinin üyeliği düşer; D doğrudur: yalnız Cumhurbaşkanı'na karşı sorumludurlar.
YÜRÜTME · MD. 108

Devlet Denetleme Kurulu (md. 108): Cumhurbaşkanının denetim kolu nereye uzanır?

KPSS Vatandaşlık · Yürütme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTBMM'nin bilgi edinme ve denetim yolları nelerdir, Meclis soruşturması nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (TBMM'nin görev ve yetkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TBMM, Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı soru yollarıyla bilgi edinir ve denetler (md. 98). Yazılı soru Cumhurbaşkanı yardımcılarına ve bakanlara yöneltilir ve en geç 15 gün içinde cevaplanır. Cumhurbaşkanı (md. 105) ile Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar (md. 106) hakkında soruşturma, üye tamsayısının salt çoğunluğunun (301) önergesiyle istenir, beşte üçünün (360) gizli oyuyla açılır ve üçte ikisinin (400) gizli oyuyla Yüce Divan'a sevk edilir. Gensoru ve sözlü soru 2017'de kaldırıldı.

Bilgi edinme ve denetim yolları (md. 98, 105–106)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Devlet Denetleme Kurulu nedir, hangi kurumları denetleyebilir?

Kısa cevap: Devlet Denetleme Kurulu (DDK), idarenin hukuka uygunluğunu, düzenli ve verimli yürütülmesini ve geliştirilmesini sağlamak amacıyla Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak kurulmuştur. Cumhurbaşkanı'nın isteği üzerine tüm kamu kurumlarında, kamu payı yarıdan fazla olan kuruluşlarda, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında, işçi ve işveren meslek kuruluşlarında, kamuya yararlı dernek ve vakıflarda idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetleme yapar. Yargı organları görev alanının dışındadır; başkan ve üyelerini Cumhurbaşkanı atar (md. 108).

Cumhurbaşkanı'nın gözü her kuruma tek tek yetişemez; Devlet Denetleme Kurulu o gözün uzandığı yerlerin haritasıdır.

Amacı ve bağlılığı

DDK, 1981'de kanunla kuruldu ve 1982 Anayasası'yla anayasal bir kurum hâline geldi. Anayasa kurulun amacını üç parçada anlatır: idarenin hukuka uygunluğunu, düzenli ve verimli yürütülmesini ve geliştirilmesini sağlamak. Yani DDK yalnız “kurala uyulmuş mu?” diye bakmaz, “iş iyi ve verimli yapılıyor mu?” sorusunu da sorar. Kurul Cumhurbaşkanlığına bağlıdır ve kendiliğinden değil, Cumhurbaşkanı'nın isteği üzerine harekete geçer.

Denetim alanı: içeride kalanlar

DDK'nın denetim alanı
Denetler (Cumhurbaşkanı isteyince)Denetleyemez
Bütün kamu kurum ve kuruluşları: bakanlıklar, valilikler, belediyeler, üniversiteler; 2017'den beri TSKYargı organları: mahkemeler, Yargıtay, Danıştay
Sermayesinin yarısından fazlası kamuya ait kuruluşlarKamu payı yarıyı aşmayan şirketler
Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları; her düzeyde işçi ve işveren örgütleri—
Kamuya yararlı dernekler ve vakıflarKamuya yararlı sayılmayan dernekler

Bu kuruluşlarda DDK her türlü idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetleme yapar. “İdari soruşturma” yetkisi metne 2017'de eklendi. Sınırın mantığına dikkat: kamu parasının ya da kamu gücünün dokunduğu her yer içeride kalır. Bu yüzden her dernek değil, yalnız “kamuya yararlı” sayılan dernekler; her şirket değil, yalnız kamu payı yarıyı aşan şirketler denetlenir.

Dışarıda kalan: yargı

Yargı organları DDK'nın görev alanı dışındadır. Mahkemeler bağımsızdır (md. 138); yürütmeye bağlı bir kurulun onların kararlarını incelemesi bu bağımsızlığı zedelerdi. 2017'ye kadar metinde “Silahlı Kuvvetler ve yargı organları” birlikte sayılıyordu; 2017 değişikliğiyle “Silahlı Kuvvetler” ibaresi çıkarıldı ve dışarıda yalnız yargı kaldı. Adalet Bakanlığı bir yürütme kurumu olduğu için denetlenebilir; mahkemeler denetlenemez.

Kuruluşu

DDK'nın başkanı ve üyeleri Cumhurbaşkanı'nca atanır. Kurulun işleyişi, üyelerinin görev süresi ve diğer özlük işleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir (md. 108). Eski düzende bunlar kanunla düzenlenir, üyeler kanunda belirlenen nitelikteki kişiler arasından atanırdı; 2017'de iki hüküm de değişti.

Akılda kalsın: DDK'yı üç soruyla bağla: Kime bağlı? Cumhurbaşkanlığına. Ne zaman çalışır? Cumhurbaşkanı isteyince. Kime giremez? Yalnız yargıya (2017'den beri TSK içeride). Kuruluşu ve işleyişi: başkan ve üyeleri Cumhurbaşkanı atar, işleyiş kararnameyle.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Devlet Denetleme Kurulu'nun görev alanı dışındadır?” Cevap bir yargı organıdır (bir asliye mahkemesi, Yargıtay, Danıştay). Şıklara TSK, Emniyet Genel Müdürlüğü, barolar, sendikalar, kamuya yararlı bir vakıf ya da Adalet Bakanlığı konur; bunların hepsi denetlenebilir. “DDK, TBMM'ye bağlıdır” ya da “kendiliğinden denetim başlatır” ifadeleri de yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Devlet Denetleme Kurulu bağlıdır; 2017 değişikliğinden sonra görev alanının dışında yalnız organları kalmıştır.

CumhurbaşkanlığınaTBMM'yeyargıSilahlı Kuvvetler

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre Devlet Denetleme Kurulu'nun inceleme ve denetleme yapabileceği yerlerden biri değildir?

✓ B. 108. maddeye göre yargı organları DDK'nın görev alanı dışındadır. A Silahlı Kuvvetler 2017'de bu istisnadan çıkarıldı, artık denetlenir; C kamuya yararlı dernekler açıkça kapsamdadır; D barolar kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu olarak kapsamdadır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1982 Anayasası'nın 85. maddesine göre aşağıdakilerden hangisine karşı Anayasa Mahkemesi'ne iptal istemiyle başvurulamaz?

✓ D. Kesin hüküm ve kısıtlanmada düşme, mahkeme kararının bildirilmesiyle olur; 85. madde buna karşı başvuru yolu öngörmez. A dokunulmazlığın kaldırılması, B devamsızlık ve C bağdaşmazlıkta ısrar nedeniyle düşme kararlarına karşı AYM'ye başvurulabilir.Kaynak: TBMM'nin kuruluşu ve seçimler · Üyeliğin düşmesi, iptal, ödenek

?Soru 2

Anayasa'nın 18. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi zorla çalıştırma sayılmayan hâllerden biri değildir?

✓ C. Borç karşılığı karşılıksız iş yükleme, 18. maddenin açıkça yasakladığı angaryadır. A, B ve D maddede zorla çalıştırma sayılmayan üç hâl olarak sayılır.Kaynak: Temel haklar tek tek · Yaşam ve kişi özgürlüğü (md. 17–19)

?Soru 3

2017 Anayasa değişikliğinden sonra aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin bilgi edinme ve denetim yolları arasında yer almaz?

✓ C. Gensoruyu düzenleyen 99. madde 2017'de yürürlükten kaldırıldı. A yazılı soru, B Meclis araştırması ve D genel görüşme, Meclis soruşturmasıyla birlikte 98. maddede bugün de yer alan yollardır.Kaynak: TBMM'nin görev ve yetkileri · Bilgi edinme ve denetim yolları (md. 98, 105–106)

?Soru 4

Cumhurbaşkanınca bir daha görüşülmek üzere TBMM'ye geri gönderilen kanunlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. 89. maddeye göre salt çoğunlukla (301) aynen kabul edilen kanunu Cumhurbaşkanı yayımlar. B geri gönderme gerekçeli olmak zorundadır; C aranan çoğunluk 3/5 değil, salt çoğunluktur; D bütçe kanunları bu hükme tabi değildir, geri gönderilemez.Kaynak: TBMM'nin görev ve yetkileri · Kanun yapım süreci (md. 88–89)

?Soru 5

1982 Anayasası'na göre aşağıdaki faaliyetlerden hangisi önceden izin sistemine bağlanabilir?

✓ D. 26. madde radyo, televizyon, sinema ve benzeri yollarla yapılan yayınların izin sistemine bağlanmasına engel değildir. A basımevi (md. 28), B dernek (md. 33) ve C süreli yayın (md. 29) için önceden izin aranamaz.Kaynak: Temel haklar tek tek · Din, vicdan, düşünce, bilim-sanat (md. 24–27)

?Soru 6

1982 Anayasası'na göre yasama sorumsuzluğu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Sorumsuzluk sürekli ve mutlaktır; üyelik bittikten sonra da korur. B Meclis kararıyla kaldırılabilmek dokunulmazlığa aittir; C yalnız Meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşünceleri kapsar, Meclis dışını değil; D suçüstü istisnası da dokunulmazlığa aittir.Kaynak: TBMM'nin kuruluşu ve seçimler · Yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlığı

?Soru 7

TBMM tatildeyken ülke ani bir silahlı saldırıya uğrar ve silahlı kuvvet kullanılmasına derhâl karar verilmesi kaçınılmaz hâle gelir. 1982 Anayasası'na göre bu durumda Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına kim karar verebilir?

✓ A. 92. maddenin ikinci fıkrasına göre Meclis tatilde veya aradayken ani silahlı saldırı karşısında Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına Cumhurbaşkanı da karar verebilir. B TBMM Başkanı'na eski düzendeki vekâlet rolü yakıştırılır; C Genelkurmay Başkanı ve D Millî Savunma Bakanı kuvveti kullanır ama karar yetkisi taşımaz.Kaynak: TBMM'nin görev ve yetkileri · Af, para ve savaş hâli (md. 87, 92)

?Soru 8

1982 Anayasası'nın 82. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi TBMM üyeliğiyle bağdaşmayan işler arasında yer almaz?

✓ B. Siyasi parti yöneticiliği 82. maddedeki yasak listesinde yoktur. A sendikaların, C kamunun katıldığı ortaklıkların ve D devlet yardımı alan, vergi muafiyetli vakıfların yönetim ve denetim kurullarında görev almak 82. maddeyle yasaktır.Kaynak: TBMM'nin kuruluşu ve seçimler · Temsil, ant ve bağdaşmayan işler

?Soru 9

1982 Anayasası'nın bütçe ve kesinhesaba ilişkin hükümleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bütçe süresinde yürürlüğe konamazsa önce geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da çıkarılamazsa önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır. A doğrudur, teklifi Cumhurbaşkanı sunar; B doğrudur, gider artırıcı önerge verilemez; C doğrudur, kesinhesap yeni bütçeyle birlikte görüşülür.Kaynak: TBMM'nin görev ve yetkileri · Bütçe ve kesinhesap (md. 161)

?Soru 10

Anayasa'nın 74. maddesine göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 74. maddeye göre Kamu Denetçiliği Kurumu TBMM Başkanlığına bağlıdır. A yabancılar dilekçe hakkını şartsız değil, karşılıklılık ve ikamet şartıyla kullanır; C Başdenetçiyi Cumhurbaşkanı değil, TBMM gizli oyla dört yıl için seçer; D bilgi edinme hakkı yalnız vatandaşın değil, herkesindir.Kaynak: Temel haklar tek tek · Siyasi haklar ve ödevler (md. 66–74)
83
Daha fazla soru çözmek ister misin?Yürütme konusundan 83 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →