Hukukun kaynakları ve dalları: normlar hiyerarşisinden kamu ve özel hukuka

Hâkimin hangi kaynağa hangi sırayla başvurduğunu, kanun susunca ne yaptığını ve hukukun kamu, özel ve karma dallarını; ceza, vergi ve icra-iflas hukukunun temel kurallarıyla birlikte madde numaralarıyla anlatıyoruz.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
104 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · HUKUKUN KAYNAKLARI

Hukukun kaynakları ve normlar hiyerarşisi: hâkim önce hangi kitabı açar?

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPozitif hukuk, mevzu hukuk, tabii hukuk ve tarihî hukuk nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pozitif (müspet) hukuk, bugün yürürlükte olan hukuktur: bir ülkede şu an uygulanan yazılı ve yazısız kuralların hepsi. Bunun yetkili makamlarca konmuş yazılı kısmına mevzu hukuk (mevzuat) denir. Tarihî hukuk yürürlükten kalkmış kuralları, tabii (doğal) hukuk ise olması gereken ideal hukuku anlatır.

Hukuk çeşitleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hukukun kaynakları nelerdir, normlar hiyerarşisi nasıl sıralanır?

Kısa cevap: Hukukun kaynakları asıl (bağlayıcı) ve yardımcı kaynaklar olarak ikiye ayrılır. Asıl kaynaklar yazılı (Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, adsız düzenleyici işlemler) ve yazısızdır (örf ve âdet hukuku); yardımcı kaynaklar yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşlerdir (doktrin). Yazılı kaynaklar normlar hiyerarşisi içinde sıralanır: en üstte Anayasa durur ve alt basamaktaki kural üsttekine aykırı olamaz.

Bir hâkimin önünde raf raf kanun, karar ve kitap durur. Hangisine önce, hangisine sonra bakacağı ise keyfine bırakılmamış, bir kanun maddesiyle sıraya konmuştur.

O madde Türk Medeni Kanunu'nun ilk maddesidir. TMK md. 1'e göre kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır; kanunda uygulanabilir bir hüküm yoksa hâkim örf ve âdet hukukuna, o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Maddenin son cümlesi ise hâkimin karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanacağını söyler. Bu üç cümle, hukukun kaynaklarını iki gruba ayırmanın da anahtarıdır.

Asıl (asli) kaynaklar hâkimi bağlar; uyuşmazlıkta uygulanması zorunludur. Bunlar yazılı kaynaklar ve yazısız kaynak olan örf ve âdet hukukudur. Yardımcı (tali) kaynaklar ise hâkime yol gösterir ama onu bağlamaz: mahkeme kararları (içtihat) ve hukukçuların bilimsel görüşleri (doktrin, öğreti). Yazısız ve yardımcı kaynakları bir sonraki konuda açacağız; burada yazılı kaynakları sırayla tanıyalım.

Yazılı kaynaklar: mevzuatın basamakları

Hatırlarsan devletin yetkili organlarınca konmuş yazılı kurallara mevzuat (mevzu hukuk) diyorduk. Mevzuatın her parçası aynı ağırlıkta değildir; her biri bir basamakta durur:

  • Anayasa: Devletin temel yapısını, organlarını ve temel hakları düzenleyen en üst kuraldır. Anayasa md. 11'e göre Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluşları ve kişileri bağlar; kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz.
  • Milletlerarası antlaşmalar: Türkiye'nin başka devletlerle ya da uluslararası kuruluşlarla yaptığı antlaşmaların onaylanması, kural olarak TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır; onaylayan ve yayımlayan Cumhurbaşkanıdır (md. 90, md. 104). Usulüne göre yürürlüğe konmuş antlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlar hakkında Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.
  • Kanun: TBMM'nin yaptığı genel kurallardır. Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir ve bu yetki devredilemez (md. 7); kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak TBMM'nin görevidir (md. 87).
  • Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK): Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda CBK çıkarabilir (md. 104). Olağanüstü hâlde çıkarılan CBK'ler ise kanun hükmündedir (md. 119).
  • Yönetmelik: Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve CBK'lerin uygulanmasını sağlamak için ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir (md. 124). Üniversitelerin, belediyelerin yönetmelikleri de bu türdendir.
  • Adsız düzenleyici işlemler: Tebliğ, genelge, yönerge ve sirküler gibi, idarenin kendi işleyişine ve uygulamaya yön vermek için çıkardığı metinlerdir. Basamağın en altındadırlar.

2017 Anayasa değişikliğiyle iki kaynak yürürlükten kalktı: eski düzende Bakanlar Kurulunun çıkardığı kanun hükmünde kararname (KHK) ve Danıştay incelemesinden geçen tüzük. Soruda bunları görürsen eski düzenden söz edildiğini bil.

Normlar hiyerarşisi: alttaki üsttekine uymak zorunda

Yazılı kurallar arasındaki bu astlık-üstlük ilişkisine normlar hiyerarşisi (kurallar hiyerarşisi) denir. Alt basamaktaki kural geçerliğini üst basamaktaki kuraldan alır ve ona aykırı olamaz: bir yönetmelik kanuna, bir kanun Anayasa'ya ters düşemez. Neden böyle bir merdiven kurulmuştur? Çünkü kuralları koyan organlar farklıdır ve en geniş meşruiyet en üsttedir: Anayasa halkoylamasıyla kabul edilmiş kurucu metindir, kanunu halkın seçtiği Meclis yapar, yönetmeliği ise idare çıkarır. Merdiven, idarenin Meclis'in, Meclis'in de Anayasa'nın çizdiği sınırı aşmasını önler.

Basamak aşağı indikçe kuralı koyan makam halktan uzaklaşır ve kuralın gücü azalır; her basamak, üstündekine uygun olmak zorundadır.Görsel: Sınav Defteri

Şemadaki iki ince ayrıntı sınavda sık sorulur. Birincisi md. 90'ın son cümlesidir (2004): usulüne göre yürürlüğe konmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin bir antlaşma ile bir kanun aynı konuda farklı hükümler içerirse antlaşma esas alınır; bu yüzden bu antlaşmalar kanunların bir basamak üstünde gösterilir. İkincisi md. 104'teki CBK sınırlarıdır: temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez; Anayasa'da yalnız kanunla düzenlenmesi öngörülen ve kanunda açıkça düzenlenmiş konularda CBK çıkarılamaz; CBK ile kanun çatışırsa kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz hâle gelir. Ayrıntıları yürütmenin düzenleyici işlemleri sayfasında göreceğiz.

Hiyerarşinin bir de bekçisi vardır. Kanunların, CBK'lerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunu Anayasa Mahkemesi denetler (md. 148); yalnız olağanüstü hâlde ve savaş hâlinde çıkarılan CBK'lere karşı bu yolla dava açılamaz. Yönetmeliklere ve genelge gibi düzenleyici işlemlere karşı ise idari yargıda iptal davası açılır.

Akılda kalsın: Yukarıdan aşağı: Anayasa → temel hak antlaşmaları → kanun = antlaşma = OHAL CBK → CBK → yönetmelik → genelge, yönerge, tebliğ. İki çatışma kuralı yeter: temel hak antlaşması > kanun, kanun > CBK. Denetim: kanun ve CBK → Anayasa Mahkemesi; yönetmelik ve altı → idari yargı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi hukukun asıl kaynaklarından biri değildir?” Cevap içtihat ya da doktrindir; çeldiriciler CBK, yönetmelik, örf ve âdet hukukudur. İkinci kalıp çatışmadır: CBK ile kanun arasında kanun, temel haklara dair antlaşma ile kanun arasında antlaşma uygulanır. Şıklarda “kanun hükmünde kararname” ya da “tüzük” görürsen 2017 öncesi düzenden söz edildiğini unutma.

↕Süreç sıralama normlar hiyerarşisi, üstten alta

  1. Yönetmelik
  2. Kanun
  3. Genelge
  4. Anayasa
  5. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Bir Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile bir kanunda aynı konuda farklı hükümler bulunması hâlinde Anayasa'ya göre nasıl hareket edilir?

✓ C. Anayasa md. 104'e göre Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunlarda farklı hükümler bulunması hâlinde kanun hükümleri uygulanır. A sıralamayı ters çevirir, öncelik kararnamede değil kanundadır; B yürürlük tarihine bakılmaz, sonra çıkan CBK da kanunu geçemez; D Anayasa Mahkemesi kararı beklenmez, çatışmayı md. 104 doğrudan çözer.
KAVRAM · YAZISIZ VE YARDIMCI KAYNAKLAR

Örf ve âdet hukuku, içtihat ve doktrin: yazısız kural ne zaman hâkimi bağlar?

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyal düzen kuralları nelerdir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyal düzen kuralları din, ahlak, görgü (adap), örf-âdet ve hukuk kurallarıdır. Hepsi insan davranışını düzenler; ama yalnız hukuk kuralı devletin yetkili organlarınca konur ve uyulmadığında kamu gücüyle uygulanan maddi yaptırıma bağlanır. Diğerlerinin yaptırımı manevidir.

Sosyal düzen kuralları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Örf ve âdet hukukunun unsurları nelerdir, içtihat ve doktrin hâkimi bağlar mı?

Kısa cevap: Örf ve âdet hukuku, hukukun yazısız asıl kaynağıdır. Bir davranışın bu niteliği kazanması için uzun süre tekrarlanması (süreklilik, maddi unsur), uyulması gerektiğine toplumda genel bir inanç bulunması (manevi unsur) ve devletçe yaptırımla desteklenmesi (hukuki unsur) gerekir. Yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşler (doktrin) ise yardımcı kaynaktır, hâkimi bağlamaz; Bu kuralın istisnaları Anayasa Mahkemesi kararları ile Yargıtay ve Danıştayın içtihadı birleştirme kararlarıdır.

Hiçbir kanunda yazmayan bir kural, bir köyde iki komşu arasındaki davayı çözebilir. Yeter ki üç şartı taşısın.

Önceki sayfada örf ve âdeti bir sosyal düzen kuralı olarak tanımış, bazılarının zamanla hukuka dönüştüğünü söylemiştik. Hukuka dönüşen bu yazısız kurallara örf ve âdet hukuku denir. TMK md. 1'deki sıraya göre hâkim ona ancak kanunda uygulanabilir hüküm bulamadığında başvurur; yani örf ve âdet hukuku kanunun yanında ikinci sırada yer alan, tamamlayıcı bir asıl kaynaktır. Bir yörede ortak meranın hangi aileye hangi ay kullandırılacağı, hasat sonrası tarlada kalan başakların kime ait olduğu gibi konular bu kurallarla çözülebilir.

Örf ve âdet hukukunun üç unsuru

  • Süreklilik (maddi unsur): Davranış çok uzun süredir, kesintisiz tekrarlanıyor olmalıdır; öyle ki ne zaman başladığı artık hatırlanmaz. Birkaç yıllık bir alışkanlık yetmez.
  • Genel inanç (manevi unsur): Toplumdaki insanlar bu davranışı bir alışkanlık olarak değil, uyulması gereken bir kural olarak görmeli; uymamayı yanlış saymalıdır.
  • Devlet desteği (hukuki unsur): Kural, devletin yaptırımıyla desteklenmelidir; mahkemenin onu uygulaması, kurala uymayana karşı kamu gücünün devreye girmesi demektir. Bu unsur yoksa ortada yalnız bir gelenek, yani sosyal düzen kuralı vardır.

Örf ve âdet hukuku özellikle medeni hukuk, borçlar ve ticaret hukuku gibi özel hukuk alanlarında işe yarar. Ceza hukukunda ve vergi hukukunda ise kaynak olamaz. Sebebi kanunilik ilkesidir: Anayasa md. 38'e göre ceza ancak kanunla, md. 73'e göre vergi ancak kanunla konur. Kimse “bu yörede böyle yapılır” denerek cezalandırılamaz ya da vergiye tabi tutulamaz.

Yardımcı kaynaklar: içtihat ve doktrin

İçtihat, mahkemelerin verdikleri kararlardır. Hâkim, daha önce benzer bir olayda kendisinin ya da başka bir mahkemenin, özellikle Yargıtay ve Danıştayın nasıl karar verdiğine bakarak yol bulur. Doktrin (öğreti, bilimsel görüşler) ise hukuk profesörlerinin kitaplarında, makalelerinde, kanun şerhlerinde ortaya koyduğu görüşlerdir; ayrıntılı inceleme gerektiren karmaşık bir davada hâkim bu eserlerden yararlanır.

Yardımcı kaynakları asıl kaynaklardan ayıran özellik, hâkimi bağlamamalarıdır. Bunun nedeni hâkim bağımsızlığıdır: Anayasa md. 138'e göre hâkimler Anayasa'ya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verir. Bir profesörün görüşü ya da başka bir mahkemenin kararı ne kadar ikna edici olursa olsun, hâkim ondan farklı düşünebilir.

Bağlayıcı olan yargı kararları

Bu kuralın iki önemli istisnası vardır. Yargıtay ve Danıştayın içtihadı birleştirme kararları, aynı konuda farklı kararlar verilmesini önlemek için alınır ve benzer hukuki konularda o yüksek mahkemenin dairelerini ve alt derece mahkemelerini bağlar. Anayasa Mahkemesi kararları ise kesindir; Anayasa md. 153'e göre yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar. Bu yüzden bu kararlar, yargı kararı oldukları hâlde asıl kaynak gibi işler.

Hangi kaynak hâkimi bağlar?
KaynakTürüHâkimi bağlar mı?
Anayasa, kanun, CBK, yönetmelikAsıl, yazılıEvet
Örf ve âdet hukukuAsıl, yazısız; kanundan sonra gelirEvet (ceza ve vergi hukukunda kaynak olamaz)
İçtihat (sıradan yargı kararları)YardımcıHayır
Doktrin (bilimsel görüş)YardımcıHayır
İçtihadı birleştirme kararlarıYargı kararıEvet: o mahkemenin dairelerini ve alt mahkemeleri
Anayasa Mahkemesi kararlarıYargı kararıEvet: bütün organları ve kişileri
Akılda kalsın: Örf ve âdet hukuku = zaman + inanç + devlet (maddi + manevi + hukuki unsur). Yazılı olmak unsur değildir; yazılı olsaydı zaten kanun olurdu. Yardımcı kaynak = yol gösterir, bağlamaz. İstisna: içtihadı birleştirme kararları ve AYM kararları bağlar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Örf ve âdet hukukunun unsurlarından biri değildir?” kalıbında çeldirici, kuralın yazılı hâle getirilmesi ya da TBMM'ce kabul edilmesidir. İkinci kalıp: “Örf ve âdet hukuku hangi dalda kaynak olamaz?” Cevap ceza hukuku (ya da vergi hukuku). Üçüncü kalıpta “hâkimi bağlamayan kaynak” sorulur: doktrin ya da sıradan içtihat; şıkta “içtihadı birleştirme kararı” varsa o bağlayıcıdır, tuzağa düşme.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve karşılığı

?Soru çöz

Aşağıdaki hukuk dallarının hangisinde örf ve âdet hukuku kaynak olarak kullanılamaz?

✓ A. Suç ve ceza ancak kanunla konabildiği için (kanunilik ilkesi, Anayasa md. 38) ceza hukukunda örf ve âdet kaynak olamaz. B medeni, C ticaret ve D borçlar hukuku özel hukuk dallarıdır; kanunda hüküm yoksa hâkim orada örf ve âdet hukukuna başvurur.
KAVRAM · BOŞLUK VE YORUM · TMK MD. 1

Hukukta boşluk ve yorum: kanun susunca hâkim ne yapar?

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEmredici, tamamlayıcı, yorumlayıcı ve tanımlayıcı hukuk kuralı nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Emredici hukuk kuralları, taraflar anlaşsa bile değiştirilemeyen kurallardır (TMK md. 124: 17 yaşını doldurmayan evlenemez). Tanımlayıcı kurallar bir kavramın içini doldurur (TMK md. 19: yerleşim yeri). Yedek kurallar ise ancak taraflar başka bir şey kararlaştırmamışsa uygulanır: tamamlayıcı kural hiç konuşulmamış konuyu düzenler, yorumlayıcı kural belirsiz bir sözün nasıl anlaşılacağını söyler.

Emredici, tanımlayıcı, yedek kurallar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hukukta boşluk türleri nelerdir, hâkim boşluğu nasıl doldurur?

Kısa cevap: Kanunda uygulanabilir hüküm bulunmamasına kanun boşluğu, ne kanunda ne de örf ve âdet hukukunda kural bulunmamasına hukuk boşluğu denir. TMK md. 1'e göre hâkim önce kanunu uygular, kanun sessizse örf ve âdet hukukuna başvurur; o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Kanun koyucunun bilerek hâkimin takdirine bıraktığı alana kural içi (bilinçli) boşluk denir; hâkim bunu TMK md. 4'e göre hukuka ve hakkaniyete uygun biçimde doldurur.

Hiçbir kanun koyucu yarının bütün olaylarını önceden göremez. Ama önüne dava gelen hâkim “kanunda yazmıyor” deyip kalkamaz.

Kanun ne kadar ayrıntılı yazılırsa yazılsın, hayat ondan hızlı ilerler. Bazen kanun koyucu bir konuyu hiç düşünmemiştir, bazen bilerek genel bir ifade kullanıp ayrıntıyı hâkime bırakmıştır. Bu eksikliklere boşluk denir. Boşluğun türünü bilmek önemlidir, çünkü her tür farklı bir yolla doldurulur.

1. Kural içi boşluk: bilerek bırakılan alan

Kanun koyucu bir konuda kural koymuş, ama içeriğini bilinçli olarak hâkimin takdirine bırakmıştır. Kanunda “haklı sebep”, “hakkaniyet”, “durumun gerekleri”, “uygun bir miktar” gibi ifadeler bu boşluğun işaretidir. Örneğin TMK md. 27'ye göre adın değiştirilmesi ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenebilir; hangi sebebin haklı olduğunu kanun saymaz, hâkim her olayda ayrı değerlendirir. Neden böyle yapılır? Çünkü bütün haklı sebepleri tek tek saymak imkânsızdır; esnek bir ifade, kuralın farklı olaylara adil uygulanmasını sağlar. TMK md. 4 bu takdirin ölçüsünü verir: hâkim hukuka ve hakkaniyete göre karar verir.

2. Kural dışı boşluk: öngörülmeyen durum

Kanun koyucunun hiç öngörmediği durumlarda iki ihtimal vardır. Konuyla ilgili hiçbir hüküm yoksa açık (gerçek) boşluk vardır; hâkim önce örf ve âdet hukukunu arar, orada da kural yoksa kendisi kural koyar. Hüküm var ama gereğinden geniş yazılmış, olması gereken bir istisna unutulmuşsa örtülü (gizli) boşluk vardır. “Parka köpekle girilmez.” diyen bir kural düşün: kelimesi kelimesine uygulanırsa görme engelli bir vatandaşın rehber köpeği de kapıda kalır. Hâkim burada kuralı amacına göre daraltarak boşluğu doldurur.

3. Hukuk boşluğu: hâkim kanun koyucu gibi

Ne kanunda ne örf ve âdet hukukunda uygulanabilir bir kural varsa artık hukuk boşluğu vardır. TMK md. 1 bu durumda hâkime sıra dışı bir yetki verir: hâkim kendini kanun koyucunun yerine koyar ve onun koyacağı kurala göre karar verir; buna hâkimin hukuk yaratması denir. Bu kural yalnız önündeki uyuşmazlık için konur, herkesi bağlayan genel bir kanun hükmü olmaz; yasama yetkisi yine TBMM'dedir. Ceza hukukunda ise bu yol kapalıdır: kanunda suç olarak tanımlanmamış bir fiil, boşluk doldurularak suç hâline getirilemez.

TMK md. 1'in çizdiği sıra: kanun, örf ve âdet, hâkimin koyduğu kural. Yardımcı kaynaklar bu yolun her adımında yol gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Yorum: kural var ama anlamı tartışmalı

Boşluktan farklı olarak yorumda bir hüküm vardır; tartışma, o hükmün ne anlama geldiğidir. TMK md. 1'deki “sözüyle ve özüyle” ifadesi yorumun iki yüzünü birlikte anar: kelimeler ve amaç. Hâkimin başvurduğu başlıca yorum yöntemleri şunlardır:

  • Lafzi (sözel) yorum: Kuralın kelimelerinden ve dil bilgisi yapısından yola çıkar.
  • Sistematik yorum: Hükmü, kanundaki yeri ve öteki maddelerle ilişkisi içinde okur.
  • Tarihî yorum: Kanun koyucunun kuralı yaptığı dönemdeki iradesini; madde gerekçesine ve Meclis görüşmelerine bakarak araştırır.
  • Amaçsal (teleolojik) yorum: Kuralın bugün hangi amaca hizmet ettiğini sorar.

Bir hükmü, düzenlemediği ama ona çok benzeyen bir olaya uygulamaya kıyas denir; özel hukukta boşluk doldururken kullanılabilir. Ceza hukukunda ise yasaktır: TCK md. 2'ye göre suç ve ceza içeren hükümlerin uygulanmasında kıyas yapılamaz ve bu hükümler kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz.

Akılda kalsın: Sıra: kanun → örf ve âdet → hâkimin kuralı. Türleri ayırmak için tek soru: kanun koyucu bunu bilerek mi bıraktı? Bilerek → kural içi (haklı sebep, hakkaniyet; takdir, TMK md. 4). Bilmeden ve hiç hüküm yok → açık boşluk. Hüküm var ama fazla geniş → örtülü boşluk, kural daraltılır. Kanunda da örf ve âdette de yok → hukuk boşluğu, hâkim kanun koyucu gibi davranır.
Sınavda

Nasıl sorulurKanundan bir ifade verilir (“haklı sebeplerin varlığı hâlinde”, “hakkaniyete uygun bir tazminat”) ve boşluk türü sorulur: cevap kural içi boşluktur. “Hâkimin hukuk yaratması hangi durumda söz konusu olur?” sorusunun cevabı hukuk boşluğudur.

TuzakHâkimin koyduğu kuralı herkesi bağlayan genel kural sanmak; ceza hukukunda kıyas ya da hâkimin hukuk yaratmasıyla boşluk doldurulabileceğini düşünmek.

▭Boşluk doldurma

Ne kanunda ne de örf ve âdet hukukunda uygulanabilir kural bulunmamasına boşluğu denir; bu durumda hâkim, kendisi olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir.

hukukkural içikanun koyucubilirkişi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk Medeni Kanunu'nda adın değiştirilmesinin ancak “haklı sebeplere” dayanılarak hâkimden istenebileceği belirtilmiş, haklı sebeplerin neler olduğu ise sayılmamıştır. Bu düzenleme hangi boşluk türüne örnektir?

✓ D. Kanun koyucu kuralı koymuş, “haklı sebep” ölçüsünü bilerek hâkimin takdirine bırakmıştır; bu kural içi (bilinçli) boşluktur. A açık boşlukta konuda hiç hüküm yoktur; B örtülü boşlukta hüküm fazla geniş yazılmış, istisna unutulmuştur; C hukuk boşluğunda kanunda da örf ve âdette de kural bulunmaz.
KAVRAM · HUKUKUN DALLARI

Hukukun dalları: kamu hukuku, özel hukuk ve karma dallar nasıl ayrılır?

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukuk kurallarının özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukuk kuralları geneldir (şartları taşıyan herkese uygulanır), soyuttur (belirli bir olaya değil, bir olay tipine yönelir), süreklidir (yürürlükte kaldıkça her yeni olayda işler) ve kişilik dışıdır. Ayrıca devletin yetkili organlarınca konur, uyulması zorunludur ve kamu gücüne dayanan maddi yaptırıma bağlanır.

Hukuk kurallarının özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kamu hukuku ve özel hukuk dalları nelerdir, karma hukuk dalları hangileridir?

Kısa cevap: Taraflardan birinin devlet olduğu ve devletin kamu gücüyle üstün durumda bulunduğu ilişkileri kamu hukuku düzenler: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, icra ve iflas hukuku ile devletler genel hukuku. Eşit kişiler arasındaki ilişkileri özel hukuk düzenler: medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku ve devletler özel hukuku. İş, hava, toprak, çevre, banka ve fikir ve sanat eserleri hukuku gibi iki özelliği birlikte taşıyan dallara karma hukuk dalları denir.

Belediyeden ruhsat almakla komşundan ev kiralamak arasında ince ama derin bir fark var: ilkinde karşındaki taraf sana tek başına emir verebilir.

Hukuk kuralları düzenledikleri ilişkiye göre dallara ayrılır. Ayrımın ölçütü, ilişkinin taraflarının birbirine göre durumudur. Taraflardan biri devlet ya da başka bir kamu kurumuysa ve bu taraf kamu gücü kullanarak, karşı tarafın rızasını beklemeden emir verebiliyorsa ilişki kamu hukukuna girer. Taraflar eşitse ve ilişki kural olarak karşılıklı iradeyle kuruluyorsa özel hukuk söz konusudur. Vergi dairesi senin rızanı sormadan vergi tarh eder; ev sahibi ise kira sözleşmesini ancak seninle anlaşarak yapabilir.

Devletin taraf olduğu her ilişki kamu hukukuna girmez. Bir belediye bir binayı kiraladığında ya da bir bakanlık kırtasiye satın aldığında kamu gücü kullanmaz, karşı tarafla eşit konumda sözleşme yapar; bu ilişkiler özel hukuka tabidir. Belirleyici olan devletin varlığı değil, üstün yetkiyle hareket edip etmediğidir.

Ölçüt tarafların konumudur: üstün-ast ilişkisi kamu, eşitler arası ilişki özel hukuk; ikisini birden barındıran alanlar karma daldır.Görsel: Sınav Defteri

Kamu hukuku dalları

  • Anayasa hukuku: Devletin temel düzenini inceler: devlet hangi biçimdedir, egemenliği hangi organlar kullanır, bu organlar nasıl kurulur, nasıl çalışır ve birbirini nasıl dengeler; kişi devlete karşı hangi temel haklarla korunur.
  • İdare hukuku: Bakanlıktan belediyeye idarenin nasıl örgütlendiğini, kamu hizmetlerini nasıl yürüttüğünü ve vatandaşla ilişkisini düzenler: memurlar, idari işlemler, kamulaştırma, idari yargı.
  • Ceza hukuku: Hangi fiillerin suç olduğunu ve bunlara hangi yaptırımların uygulanacağını düzenler. İlkelerini ve suçun unsurlarını sonraki iki konuda açacağız.
  • Vergi hukuku: Vergi borcunun doğmasını ve sona ermesini, devlet ile vergi ödeyen arasındaki ilişkiyi düzenler (bu sayfanın son konusu).
  • Yargılama (usul) hukuku: Bir davanın nasıl açılacağını, delillerin nasıl toplanacağını, kararın nasıl verilip denetleneceğini düzenler: Hukuk Muhakemeleri Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu, İdari Yargılama Usulü Kanunu. Önceki sayfadaki şekli hukuk ayrımını hatırla.
  • İcra ve iflas hukuku: Ödenmeyen alacakların devlet eliyle zorla tahsil edilmesini düzenler.
  • Devletler genel (umumi) hukuku: Devletler ile uluslararası örgütlerin (BM, NATO gibi) birbirleriyle kurdukları ilişkilerin hukukudur; başlıca dayanağı devletlerin imzaladığı antlaşmalardır.

Özel hukuk dalları

Özel hukukun en kapsamlı dalı medeni hukuktur: insanın doğumdan ölüme kişisel durumunu, aile ilişkilerini, öldükten sonra malvarlığının kime geçeceğini ve eşya üzerindeki hakları düzenler. Türk Medeni Kanunu da buna uygun olarak dört kitaba ayrılır: kişiler hukuku (kişilik, ehliyet, hısımlık, yerleşim yeri, dernek ve vakıflar), aile hukuku (nişanlanma, evlenme, boşanma, velayet), miras hukuku (mirasçılar, tereke) ve eşya hukuku (mülkiyet, zilyetlik, tapu sicili, irtifak ve rehin gibi sınırlı ayni haklar). Kişiler ve aile hukukunu ayrı bir sayfada ayrıntılı göreceğiz.

Borçlar hukuku kişiler arasındaki borç ilişkilerini düzenler: sözleşmeler, haksız fiiller, sebepsiz zenginleşme; ayrıntısı borçlar hukuku ve hak kavramı sayfasında. Ticaret hukuku (ayrıntısı ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı sayfasında), Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde tacirlerin ve ticari işletmelerin ilişkilerini; ticaret şirketlerini, çek ve senet gibi kıymetli evrakı, taşıma işlerini, deniz ticaretini ve sigortayı düzenler. Devletler özel hukuku ise yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını ve hangi ülke mahkemesinin yetkili olacağını belirler: bir Türk vatandaşıyla bir Alman vatandaşının İtalya'da yaptığı evlilik bu tür bir sorudur.

Karma hukuk dalları

Bazı alanlar ne tamamen kamu ne tamamen özel hukuktur. İş hukuku en iyi örnektir: işçi ile işveren arasındaki iş sözleşmesi iki eşit tarafın anlaşmasıyla kurulur, bu yönüyle özel hukuktur. Ama devlet, pazarlıkta güçsüz kalan işçiyi korumak için çalışma süresi, asgari ücret ve iş güvenliği gibi konularda emredici kurallar koyar ve bunları denetler; bu yönüyle kamu hukukudur. Hava, toprak, çevre, banka ve fikir ve sanat eserleri hukuku da aynı ikili yapıyı taşıdığı için karma dallar arasında sayılır.

Akılda kalsın: Önce sor: devlet emir veriyor mu? Evet → kamu, taraflar eşit → özel, ikisi birden → karma. Ad benzerliğine dikkat: devletler genel hukuku kamu, devletler özel hukuku özel hukuktur. İcra ve iflas da kamu hukukudur; çünkü borcu tahsil eden alacaklı değil, devletin icra dairesidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi kamu hukuku dallarından biri değildir?” Cevap çoğu zaman borçlar, ticaret ya da devletler özel hukukudur. “Hem kamu hem özel hukuk özelliği taşıyan dal” sorusunun cevabı genellikle iş hukukudur. Bir başka kalıp medeni hukukun bölümleridir: kişiler, aile, miras, eşya; ticaret hukuku ya da borçlar hukuku bu dört kitabın içinde değildir.

TuzakDevletler özel hukukunu adındaki “devletler” sözcüğü yüzünden kamu hukuku saymaktır; yabancılık unsurlu özel ilişkileri düzenlediği için özel hukuktur.

⇄Bilgi eşleştirme dal ve ait olduğu grup

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi kamu hukuku dallarından biridir?

✓ B. Devletler genel hukuku devletlerin ve uluslararası örgütlerin ilişkilerini düzenleyen bir kamu hukuku dalıdır. A ticaret hukuku özel hukuk dalıdır; C “devletler” sözcüğüne rağmen yabancılık unsurlu özel ilişkileri düzenler, özel hukuktur; D eşya hukuku medeni hukukun bir bölümüdür, özel hukuka girer.
CEZA HUKUKU · ANAYASA MD. 38

Ceza hukukunun temel ilkeleri: kanunsuz suç ve ceza olmaz

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukuki yaptırım türleri nelerdir, ceza türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yaptırım (müeyyide), hukukun kurallarına uyulmasını sağlamak için kullandığı zorlayıcı araçlardır: ceza, tazminat, cebrî icra, iptal ve hükümsüzlük. Cezalar adli (hapis, adli para cezası), disiplin ve idari cezalar olarak ayrılır. Anayasa md. 38'e göre ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez.

Yaptırım türleri ve ceza

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ceza hukukunun temel ilkeleri nelerdir, kanunilik ilkesi ne demektir?

Kısa cevap: Ceza hukuku, hangi fiillerin suç olduğunu ve bunlara uygulanacak cezaları düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Temel ilkeleri Anayasa md. 38 ve Türk Ceza Kanunu'ndadır: suçta ve cezada kanunilik (suç ve ceza ancak kanunla konur, idarenin düzenleyici işlemiyle konamaz, kıyas yasaktır), geriye yürümezlik (aleyhe kanun geçmişe uygulanmaz, failin lehine olan kanun uygulanır), ceza sorumluluğunun şahsiliği ve masumiyet karinesi.

Bugün yasaklanan bir davranışı dün yapmış olan kişi cezalandırılabilir mi? Ceza hukukunun cevabı kesindir: hayır.

Ceza, devletin kişiye uygulayabileceği en ağır yaptırımdır; özgürlüğü elinden alabilir. Bu güç sınırsız bırakılırsa kimse neyin yasak olduğunu bilemez, iktidar istemediği kişiyi kolayca cezalandırır. Bu yüzden ceza hukuku, devletin elini bağlayan birkaç ilke üzerine kurulmuştur. Önceki sayfada ceza türlerini görmüştük; şimdi o cezaların hangi sınırlar içinde verilebileceğine bakalım.

1. Suçta ve cezada kanunilik

Kanunilik ilkesi “kanunsuz suç ve ceza olmaz” diye özetlenir. Anayasa md. 38'e göre ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konur. TCK md. 2 bunu açar: kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez; kanunda yazanlardan başka bir ceza verilemez; idarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konamaz; suç ve ceza içeren hükümlerde kıyas yapılamaz ve bu hükümler kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz. Kişi hakları da Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemediği için (md. 104) suç ve ceza koymak yalnız TBMM'nin işidir. İlkenin bir gereği de belirliliktir: suçun tanımı, vatandaşın neyin yasak olduğunu anlayabileceği açıklıkta yazılmalıdır.

2. Geriye yürümezlik ve lehe kanun

Anayasa md. 38'e göre kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konmuş cezadan daha ağır ceza verilemez. Aynı kural suç ve ceza zamanaşımı ile mahkûmiyetin sonuçları için de geçerlidir. Bu yasak yalnız aleyhe olan kanun içindir. TCK md. 7'ye göre suçun işlendiği zamanki kanun ile sonraki kanun farklıysa failin lehine olan kanun uygulanır; fiil sonradan suç olmaktan çıkarılmışsa verilmiş ceza ve infazı kendiliğinden ortadan kalkar. Hırsızlığın cezası suçtan sonra artırılırsa eski, hafif ceza uygulanır; cezası azaltılırsa yeni, hafif ceza.

3. Ceza sorumluluğunun şahsiliği

Anayasa md. 38'e göre ceza sorumluluğu şahsidir; TCK md. 20 ekler: kimse başkasının fiilinden dolayı sorumlu tutulamaz. Babanın suçu için oğul, şirket müdürünün suçu için çalışanlar cezalandırılamaz. Aynı madde tüzel kişilere ceza verilemeyeceğini, ancak kanunda öngörülen güvenlik tedbiri niteliğindeki yaptırımların saklı olduğunu söyler. Genel müsaderenin yasak olmasının bir sebebi de buydu: suçsuz aile bireylerini de cezalandırır.

Ceza hukukunun temel ilkeleri
İlkeAnlamı
KanunilikSuç ve ceza yalnız kanunla konur; yönetmelik, CBK ya da kıyasla konamaz; suç tanımı belirli olmalı
Geriye yürümezlikAleyhe kanun geçmişe uygulanmaz; lehe kanun uygulanır
ŞahsilikKimse başkasının fiilinden sorumlu tutulamaz; tüzel kişiye ceza verilmez, güvenlik tedbiri uygulanabilir
Masumiyet karinesiSuçluluk mahkeme kararıyla kesinleşinceye kadar kimse suçlu sayılamaz

Anayasa md. 38'in öteki güvenceleri

  • Masumiyet karinesi: Suçluluğu mahkeme kararıyla kesinleşinceye kadar kimse suçlu sayılamaz.
  • Susma hakkı: Kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya ya da delil göstermeye zorlanamaz.
  • Hukuka aykırı delil yasağı: Kanuna aykırı yoldan elde edilmiş bulgular delil olarak kabul edilemez (2001).
  • Borç yüzünden özgürlükten yoksun bırakılmama: Kimse yalnız sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getiremediği için özgürlüğünden alıkonulamaz (2001).
  • Ölüm cezası ve genel müsadere yasağı (2004) ve idarenin kişi hürriyetini kısıtlayan yaptırım uygulayamaması; Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni için kanunla istisna getirilebilir.
  • Vatandaşın verilmemesi: Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler dışında vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye verilemez.
Akılda kalsın: Ceza hukukunun üç direği: kanunilik → yalnız kanun (yönetmelik, genelge, CBK, örf ve âdet ve kıyas yok), zaman → aleyhe kanun geriye yürümez, lehe kanun yürür, şahsilik → yalnız fail (tüzel kişiye ceza yok, güvenlik tedbiri var). “Ancak kanunla” kuralını iki yerde gör: ceza (md. 38) ve vergi (md. 73).
Sınavda

Nasıl sorulur“Anayasa md. 38'e göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?” kalıbında yanlış şık genellikle “ceza … Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle / yönetmelikle konabilir” ya da “lehe olan kanun da geçmişe yürümez” biçimindedir.

TuzakBir başka tuzak vatandaşın yabancı ülkeye verilmesidir: yasak mutlak değildir, Uluslararası Ceza Divanı istisnası vardır.

▭Boşluk doldurma

Kanunların suç ve ceza içeren hükümlerinin uygulanmasında yapılamaz. Suçun işlendiği zaman yürürlükte olan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunun hükümleri farklıysa failin olan kanun uygulanır.

kıyaslehinealeyhinetakdir

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Anayasa'nın 38. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Anayasa md. 38'e göre ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur; kararnameyle ceza konamaz. A cezanın şahsiliği, C masumiyet karinesi, D kanuna aykırı delil yasağıdır; üçü de md. 38'de yer alır.
CEZA HUKUKU · TCK

Suçun unsurları ve kusurluluk: kast, taksir, yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukukun amacı nedir, denkleştirici ve dağıtıcı adalet arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukuk; toplumsal düzeni ve barışı, güvenliği, özgürlüğü ve eşitliği sağlamayı, toplumsal ihtiyaçları karşılamayı amaçlar; asıl amacı adalettir. Denkleştirici adalet herkese aynı ölçüyle davranır (mutlak eşitlik), dağıtıcı (paylaştırıcı) adalet ise kişinin durumunu hesaba katar (nispi eşitlik).

Hukukun amacı ve adalet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Suçun unsurları nelerdir, yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı ceza sorumluluğunu nasıl etkiler?

Kısa cevap: Bir fiilin suç sayılması için kanunda suç olarak tanımlanmış olması (kanuni unsur), dış dünyada hareket, netice ve aralarındaki nedensellik bağıyla gerçekleşmesi (maddi unsur) ve kast ya da taksirle işlenmesi (manevi unsur) gerekir. TCK'ya göre 12 yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; 12–15 yaş arasında fiilin anlamını algılama yeteneğine bakılır, 15–18 yaş arasında ceza indirilir. Fiilin anlamını algılayamayan akıl hastasına ceza verilmez, güvenlik tedbiri uygulanır.

İki olay düşün: birinde biri pusu kurup öldürüyor, ötekinde dalgın bir sürücü kırmızı ışıkta yayaya çarpıyor. Sonuç aynı, ama ceza hukukunun gözünde iki ayrı dünya.

Her zararlı davranış suç değildir. Ceza hukukunda bir fiilin suç olabilmesi için belli unsurların hepsinin bir arada bulunması gerekir; biri eksikse suç oluşmaz ya da başka bir suç oluşur. Kaynakların çoğu üç temel unsur sayar: kanuni, maddi ve manevi unsur.

Kanuni unsur

Fiilin kanunda suç olarak tanımlanmış olmasıdır; bir önceki konudaki kanunilik ilkesinin suç teorisindeki karşılığıdır. Kanun, suçu tarif ederken hangi davranışın, hangi sonucun, hangi şartlarda cezalandırılacağını yazar; olay bu tarife uymuyorsa ne kadar ahlaksız görünürse görünsün suç değildir.

Maddi unsur: dış dünyada olan

Suç, aklından geçirmekle değil, dış dünyaya yansıyan bir davranışla işlenir. Hareket iki türlüdür: bir şey yaparak (icrai hareket, ör. birini bıçaklamak) ya da yapılması gerekeni yapmayarak (ihmali hareket, ör. bakmakla yükümlü olduğu çocuğu beslemeyerek ölümüne yol açmak). Bazı suçlarda kanun bir netice de arar: öldürme suçunda ölüm gibi. Netice, gerçekten o hareketten doğmuş olmalıdır; ikisi arasındaki bu sebep-sonuç bağına nedensellik bağı denir. Suçu işleyen fail yalnız gerçek kişi olabilir; suçtan zarar gören kişiye mağdur denir.

Manevi unsur: failin iç dünyası

TCK md. 21'e göre suçun oluşması kastın varlığına bağlıdır. Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir. Kişi sonucun gerçekleşebileceğini öngördüğü hâlde “olursa olsun” diyerek davranırsa olası kast vardır. Taksir ise dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranış yüzünden, öngörülmeyen bir sonucun meydana gelmesidir (TCK md. 22); sonucu öngördüğü hâlde istemeyen ve olmayacağını uman kişide bilinçli taksir vardır. Taksirle işlenen fiiller yalnız kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır. Girişteki pusu kast, dalgın sürücü taksir örneğidir.

Pek çok kaynak bunlara hukuka aykırılık unsurunu da ekler. Kanunun tarif ettiği fiil işlenmiş olsa bile hukuk düzeni o fiile izin veriyorsa suç oluşmaz. TCK bu hukuka uygunluk sebeplerini sayar: kanunun hükmünü yerine getirme ve amirin emri (md. 24), meşru savunma (md. 25), hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası (md. 26). Hâkim kararıyla bir kişiyi yakalayan polis, kişinin özgürlüğünü kısıtlar ama suç işlemiş olmaz.

Kusurluluğu etkileyen hâller

Unsurların hepsi tamam olsa bile failin durumu, cezayı tamamen kaldırabilir ya da azaltabilir. KPSS'de en çok üçü sorulur:

Yaş küçüklüğü ve ceza sorumluluğu
Fiil anındaki yaşSonuçSağır ve dilsizde aynı sonuç
12'yi doldurmamışCeza sorumluluğu yok; kovuşturma yapılmaz, yalnız güvenlik tedbiri15'i doldurmamış
12–15Fiilin anlamını algılayamıyorsa ceza yok, tedbir; algılıyorsa indirimli ceza15–18
15–18İndirimli ceza18–21

Akıl hastalığı yüzünden fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan ya da davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış kişiye ceza verilmez, güvenlik tedbirine hükmedilir; yönlendirme yeteneği daha az ölçüde azalmışsa ceza indirilir.

Güncel bir ayrıntı: 8/8/2026 tarihli ve 7593 sayılı Kanunla TCK md. 31'e eklenen fıkraya göre kasten öldürme ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçlarında, kusurun ağırlığı, amaç ve işleniş biçimi gibi hususlar gözetilerek 15–18 yaş arasındakiler için öngörülen indirim uygulanmayabilir. Aynı Kanun 12–15 yaş grubu için öngörülen ceza sürelerini de değiştirdi; bu yüzden eski kaynaklardaki indirim rakamlarına güvenme.

Akılda kalsın: Unsurlar: kanuni (tanım var mı?), maddi (hareket + netice + nedensellik), manevi (kast ya da taksir). Yaş eşikleri 12 – 15 – 18; sağır ve dilsizde her eşik üç yıl yukarı: 15 – 18 – 21. Kast = bildi ve istedi; olası kast = öngördü, “olursa olsun” dedi; bilinçli taksir = öngördü ama olmayacağını umdu; taksir = öngörmedi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi suçun manevi unsuruyla ilgilidir?” Cevap kast ya da taksirtir; netice, nedensellik bağı, hareket maddi unsura aittir.

TuzakYaş sorularında tuzak, 12 yaş altına “indirimli ceza” demektir: ceza sorumluluğu hiç yoktur. Sağır ve dilsiz sorularında yaşı bir basamak geriden oku: 19 yaşındaki sağır ve dilsize 15–18 yaş hükümleri uygulanır; 21 yaşını dolduranlar için bu maddenin özel hükmü kalmaz.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Fiili işlediği sırada 19 yaşında olan sağır ve dilsiz bir kişi hakkında, Türk Ceza Kanunu'na göre hangi yaş grubuna ilişkin hükümler uygulanır?

✓ C. TCK md. 33'e göre 18–21 yaş arasındaki sağır ve dilsizlere bir basamak gerideki 15–18 yaş hükümleri uygulanır. A 12 yaş altı hükümleri 15 yaşından küçük sağır ve dilsizler içindir; B 12–15 yaş hükümleri 15–18 yaşındaki sağır ve dilsizlere uygulanır; D özel hüküm ancak 21 yaşını dolduranlar için kalkar.
YARGILAMA HUKUKU · CEZA MUHAKEMESİ

Ceza yargılaması süreci: şüpheliden sanığa, sanıktan hükümlüye

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTazminat, cebri icra ve iptal yaptırımı nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tazminat, hukuka aykırı davranışla verilen zararın giderilmesidir; maddi ya da manevi olur. Cebrî icra, ödenmeyen bir borcun alacaklının başvurusu üzerine devlet eliyle, gerekirse borçlunun malları haczedilip satılarak tahsil edilmesidir. İptal ise hukuka aykırı bulunan idari işlemin idare mahkemesi ya da Danıştay gibi idari yargı mercilerince kaldırılmasıdır.

Tazminat, cebrî icra, iptal

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ceza yargılaması nasıl işler, soruşturma ile kovuşturma arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Ceza yargılaması iki ana evreden oluşur. Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlar ve iddianamenin mahkemece kabulüne kadar sürer; bu evreyi Cumhuriyet savcısı yürütür ve suç şüphesi altındaki kişiye şüpheli denir. Kovuşturma, iddianamenin kabulüyle başlar ve hükmün kesinleşmesine kadar sürer; yargılanan kişiye sanık, hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunan kişiye hükümlü denir.

Aynı kişi birkaç ay içinde şüpheli, sanık ve hükümlü olabilir. Her ad, yargılamanın hangi kapısından geçildiğini gösterir.

Ceza hukuku neyin suç olduğunu söyler; suç işlendiği şüphesi doğunca devletin nasıl hareket edeceğini ise yargılama hukukunun bir parçası olan ceza muhakemesi hukuku düzenler. Amaç hem gerçeği ortaya çıkarmak hem de bunu yaparken kişinin haklarını çiğnememektir; bu yüzden her adımda kimin hangi kararı verebileceği ayrı ayrı belirlenmiştir.

Kişinin adı evreyle birlikte değişir: soruşturmada şüpheli, kovuşturmada sanık, kesin hükümden sonra hükümlü.Görsel: Sınav Defteri

1. Soruşturma: savcının evresi

Cumhuriyet savcısı bir suçun işlendiğini ihbar, şikâyet ya da başka bir yolla öğrenince kolluğun da yardımıyla delilleri toplar. Suçtan zarar görüp şikâyette bulunan kişiye müşteki, onu temsil eden avukata vekil, şüpheliyi savunan avukata müdafi denir. Bir kişiyi yakalama yetkisi kural olarak kolluğundur; suç işlenirken görülen kişiyi ise herkes geçici olarak yakalayabilir. Yakalanan kişinin soruşturma için kısa süre tutulması olan gözaltına savcı karar verir. Kişinin cezaevine konması olan tutuklama ise çok daha ağır bir müdahale olduğu için yalnız hâkim kararıyla olur. Deliller yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı iddianame hazırlayıp mahkemeye sunar; oluşturmuyorsa kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verir (eski adıyla takipsizlik).

2. Kovuşturma: mahkemenin evresi

Mahkeme iddianameyi kabul ettiğinde kamu davası açılmış olur ve kovuşturma başlar; artık suç isnadı altında yargılanan kişi sanıktır. Duruşmada deliller tartışılır, hâkim tarafsız ve bağımsız biçimde yargılamayı yönetir ve sonunda hüküm verir. Hüküm kesinleşmeden önce hataların düzeltilmesi için olağan kanun yollarına başvurulabilir: kanunun gösterdiği hâllerde hâkim ve mahkeme kararlarına karşı itiraz; ilk derece kararını bir üst mahkeme olan bölge adliye mahkemesine taşıyan istinaf; bölge adliye mahkemesinin verdiği kararı Yargıtay'ın önüne götüren temyiz. Kanun yollarının ayrıntısı yargı sayfasının konusudur.

3. Hüküm ve infaz

Kanun yolları tükenince ya da süresinde başvurulmayınca hüküm kesinleşir. Mahkûmiyeti kesinleşen kişiye artık hükümlü denir ve cezanın uygulanması, yani infaz aşamasına geçilir.

Akılda kalsın: Kişinin adı: şüpheli → sanık → hükümlü. Sınırlar: iddianamenin kabulü (soruşturma biter, kovuşturma başlar) ve hükmün kesinleşmesi (kovuşturma biter). Kararlar: gözaltı → savcı, tutuklama → hâkim. Avukat: şüpheli ve sanığınki müdafi, müştekininki vekil. Kanun yolu: istinaf → bölge adliye, temyiz → Yargıtay.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram eşleştirmesi ve “kim karar verir?” soruları gelir.

TuzakTutuklamaya savcının karar verdiğini söylemek; kovuşturmanın iddianamenin düzenlenmesiyle başladığını sanmak (başlangıç, mahkemenin iddianameyi kabulüdür); soruşturma evresindeki kişiye “sanık” demek; istinaf ile temyizin yerini değiştirmek.

↕Süreç sıralama ceza yargılaması

  1. Mahkeme iddianameyi kabul eder
  2. Hüküm kesinleşir, ceza infaz edilir
  3. Savcı suç şüphesini öğrenir ve delil toplar
  4. Duruşma yapılır ve hüküm verilir
  5. Savcı iddianameyi mahkemeye sunar

?Soru çöz

Ceza yargılamasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Tutuklama yalnız hâkim kararıyla olur. B kovuşturma iddianamenin düzenlenmesiyle değil, mahkemece kabulüyle başlar; C soruşturmadaki kişi sanık değil şüphelidir; D bölge adliye mahkemesinin incelemesi temyiz değil istinaftır.
KAMU HUKUKU · VERGİ · İCRA VE İFLAS

Vergi hukuku ve icra-iflas hukuku: tarhtan tahsile, hacizden konkordatoya

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu hukuku ve özel hukuk dalları nelerdir, karma hukuk dalları hangileridir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Taraflardan birinin devlet olduğu ve devletin kamu gücüyle üstün durumda bulunduğu ilişkileri kamu hukuku düzenler: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, icra ve iflas hukuku ile devletler genel hukuku. Eşit kişiler arasındaki ilişkileri özel hukuk düzenler: medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku ve devletler özel hukuku. İş, hava, toprak, çevre, banka ve fikir ve sanat eserleri hukuku gibi iki özelliği birlikte taşıyan dallara karma hukuk dalları denir.

Kamu, özel ve karma hukuk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vergilendirme süreci (4T) nedir, vergi türleri nelerdir, icra ile iflas arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Vergi hukuku, devletin kişilerden karşılıksız ve zorunlu olarak aldığı vergilerin doğuşunu ve sona ermesini düzenler; Anayasa md. 73'e göre vergi ancak kanunla konur, değiştirilir ya da kaldırılır. Vergilendirme tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil (4T) aşamalarıyla tamamlanır. İcra ve iflas hukuku ise ödenmeyen alacakların devlet eliyle tahsilini düzenler: icra takibine her borçlu, iflas yoluyla takibe kural olarak yalnız tacirler tabidir.

Market fişindeki katma değer vergisinden maaş bordrosundaki gelir vergisine kadar devlet, hepimizin cebine yalnız kanunun izin verdiği ölçüde girebilir.

Vergi, harç, resim

Vergi, kamu giderlerini karşılamak için kişilerin ve şirketlerin devlete zorunlu olarak yaptığı, karşılıksız ödemedir. Karşılıksızdır, çünkü vergi ödeyen kişi karşılığında belirli bir hizmet talep edemez; okul, yol, hastane herkese açıktır. Harç ise belirli bir kamu hizmetinden yararlanmanın karşılığıdır: tapu işlemi, dava açmak, pasaport almak. Resim, devletin verdiği bir izin ya da yetkinin karşılığında alınır. Anayasa md. 73 vergiyi iki ilkeye bağlar: herkes kamu giderlerini karşılamak üzere mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür (genellik ve adalet) ve vergi, resim, harç gibi yükümlülükler kanunla konur, değiştirilir ya da kaldırılır (kanunilik). Kanun, muafiyet, istisna, indirim ve oranlarda yalnız kendi belirttiği alt ve üst sınırlar içinde değişiklik yapma yetkisini Cumhurbaşkanına verebilir.

Vergilendirme süreci: 4T

  • Tarh: Vergi alacağının, kanundaki matrah ve oranlar üzerinden hesaplanıp miktarının belirlenmesi.
  • Tebliğ: Vergiyle ilgili hususların yetkili makamlarca yükümlüye yazıyla bildirilmesi.
  • Tahakkuk: Hesaplanıp bildirilen verginin ödenmesi gereken aşamaya gelmesi.
  • Tahsil: Verginin kanuna uygun biçimde ödenerek devlete geçmesi.

Vergi türleri

Vergiler neyin üzerinden alındığına göre gruplanır. Vergiyi ödeyen ile yükünü taşıyan aynı kişiyse vergi dolaysız, satıcı ödeyip yükü fiyatla tüketiciye geçiyorsa dolaylıdır.

Vergi türleri
Neyin üzerinden?ÖrneklerTür
GelirGelir vergisi (gerçek kişi), kurumlar vergisi (şirket)Dolaysız
ServetEmlak, motorlu taşıtlar, veraset ve intikal vergisiDolaysız
HarcamaKDV, ÖTV, özel iletişim, şans oyunları, banka ve sigorta muameleleri vergisiDolaylı

İcra ve iflas hukuku

Önceki sayfada cebrî icrayı görmüştük: alacaklı, ödenmeyen alacağını kendi zoruyla değil, devletin icra dairesi eliyle alır. İcra takibinde borçlunun malvarlığından yalnız alacağa yetecek kadarına haciz konur ve satılır; her borçlu bu takibe konu olabilir. İflas ise toplu bir tasfiyedir: borçlunun tüm malvarlığı tek bir havuzda, iflas masasında toplanır; mallar satılır ve satış bedeli kanunun belirlediği sıra gözetilerek alacaklılar arasında paylaştırılır. İflas etmiş kişiye müflis denir ve iflas yoluyla takip kural olarak yalnız tacirlere uygulanır. Konkordato ise ödeme güçlüğüne düşen borçlunun, alacaklılarıyla borçlarının ertelenmesi ya da yeniden yapılandırılması konusunda anlaşması ve bu anlaşmanın mahkemece onaylanmasıdır; borçluya iflas etmeden toparlanma fırsatı verir.

Akılda kalsın: 4T sırası: Tarh (hesapla) → Tebliğ (bildir) → Tahakkuk (ödenecek hâle gelsin) → Tahsil (al). Vergi karşılıksız, harç hizmet karşılığı, resim izin karşılığı. Gelir ve servet dolaysız, harcama dolaylı. İcra her borçluya, iflas yalnız tacire.
Sınavda

Nasıl sorulurVergi türü sınıflaması en sevilen kalıptır: “Hangisi servet üzerinden alınan vergilerden biridir?” sorusunda emlak, motorlu taşıtlar ya da veraset ve intikal vergisini ara; KDV ve ÖTV harcama, gelir ve kurumlar vergisi gelir vergisidir.

Tuzakİkinci kalıp 4T'nin sıralanmasıdır; tebliğ ile tahakkuk sık karıştırılır. Üçüncü tuzak: vergi Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle konamaz; Cumhurbaşkanına yalnız kanunun çizdiği sınırlar içinde oran ve muafiyet değiştirme yetkisi verilebilir.

↕Süreç sıralama vergilendirme (4T)

  1. Tahakkuk: vergi ödenecek aşamaya gelir
  2. Tarh: verginin miktarı hesaplanır
  3. Tahsil: vergi ödenir
  4. Tebliğ: yükümlüye yazıyla bildirilir

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki vergilerden hangisi servet üzerinden alınan vergiler arasında yer alır?

✓ D. Emlak vergisi sahip olunan taşınmaz üzerinden alınan bir servet vergisidir. A KDV harcama üzerinden alınır; B kurumlar vergisi gelir üzerinden alınır; C ÖTV de servet değil harcama vergisidir.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

“Bir kanun hükmü, bir kez uygulandı diye tükenmez; yürürlükten kaldırılmadıkça her yeni olayda yeniden uygulanır.” Bu ifade hukuk kurallarının hangi özelliğini anlatır?

✓ A. Kuralın bir kez uygulanınca tükenmeyip kaldırılıncaya kadar yürürlükte kalması süreklilik özelliğidir. B genellik kişiye bakar, şartları taşıyan herkese uygulanmayı anlatır; C kişilik dışılık kuralın kimsenin adını anmamasıdır; D soyutluk tek olayı değil, olay tipini hedeflemektir.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Hukuk kurallarının özellikleri

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi hukuk kuralını öteki sosyal düzen kurallarından ayırt eden özelliktir?

✓ C. Uyulmadığında kamu gücüyle uygulanan maddi yaptırım yalnız hukuka özgüdür. A davranışları düzenlemek, B düzeni amaçlamak ve D toplumdan topluma değişmek din, ahlak, görgü ve örf-âdet kurallarında da görülür.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Sosyal düzen kuralları

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi kamu hukuku dallarından biridir?

✓ B. Devletler genel hukuku devletlerin ve uluslararası örgütlerin ilişkilerini düzenleyen bir kamu hukuku dalıdır. A ticaret hukuku özel hukuk dalıdır; C “devletler” sözcüğüne rağmen yabancılık unsurlu özel ilişkileri düzenler, özel hukuktur; D eşya hukuku medeni hukukun bir bölümüdür, özel hukuka girer.Kaynak: bu sayfa · Kamu, özel ve karma hukuk

?Soru 4

Ceza yargılamasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Tutuklama yalnız hâkim kararıyla olur. B kovuşturma iddianamenin düzenlenmesiyle değil, mahkemece kabulüyle başlar; C soruşturmadaki kişi sanık değil şüphelidir; D bölge adliye mahkemesinin incelemesi temyiz değil istinaftır.Kaynak: bu sayfa · Ceza yargılaması süreci

?Soru 5

Anayasa'nın 38. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Anayasa md. 38'e göre ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur; kararnameyle ceza konamaz. A cezanın şahsiliği, C masumiyet karinesi, D kanuna aykırı delil yasağıdır; üçü de md. 38'de yer alır.Kaynak: bu sayfa · Ceza hukukunun ilkeleri

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi mevzu hukukun kapsamında yer almaz?

✓ D. Mevzu hukuk yalnız yetkili organlarca konmuş yazılı kurallardır; örf ve âdet hukuku yürürlükte olduğu için pozitif hukuka girer ama yazısızdır. A kanun, B yönetmelik ve C Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yetkili makamca konmuş yazılı kurallar olduğundan mevzu hukuka girer.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Hukuk çeşitleri

?Soru 7

Aşağıdaki hükümlerden hangisi tamamlayıcı hukuk kuralına örnektir?

✓ C. Eşler başka bir rejim seçmemişse kendiliğinden devreye girdiği için tamamlayıcı kuraldır. A “evlenemez” ve D “verilemez” biçimindeki yasaklar emredici, B yerleşim yerinin tanımını veren hüküm tanımlayıcı kuraldır.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Emredici, tanımlayıcı, yedek kurallar

?Soru 8

Aşağıdaki durumlardan hangisi sözleşmeyi kesin olarak hükümsüz kılmaz, yalnız ilgili tarafa sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirme hakkı verir?

✓ A. Aldatma iradeyi sakatlar ve nispi butlana (iptal edilebilirliğe) yol açar. B konusu imkânsız, C ahlaka aykırı ve D kişilik haklarına aykırı sözleşmeler TBK md. 27'ye göre kesin hükümsüzdür.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Hükümsüzlük türleri

?Soru 9

Bir belediyenin hukuka aykırı olarak verdiği işyeri kapatma kararının, işyeri sahibinin açtığı dava sonunda idare mahkemesince ortadan kaldırılması hangi yaptırıma örnektir?

✓ B. Hukuka aykırı bir idari işlemin idari yargı kararıyla ortadan kaldırılması iptal yaptırımıdır. A cebrî icra, ödenmeyen borcun zorla alınmasıdır; C mutlak butlan, özel hukuk işlemlerinin kesin hükümsüzlüğüdür; D disiplin cezası, statüdeki kişiye kurumunun verdiği yaptırımdır.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Tazminat, cebrî icra, iptal

?Soru 10

Anayasa'ya göre aşağıdaki yaptırımlardan hangisi hiçbir durumda uygulanamaz?

✓ D. Anayasa md. 38'e göre ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez; A suçta kullanılan eşyanın alınması özel müsaderedir, yasak değildir; B ağırlaştırılmış müebbet yasak değil, bugün uygulanan bir hapis cezasıdır; C idari para cezası Kabahatler Kanunu'nda düzenlenen idari yaptırımdır.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Yaptırım türleri ve ceza
104
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukukun temel kavramları konusundan 104 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →