Hukukun kaynakları ve normlar hiyerarşisi: hâkim önce hangi kitabı açar?
KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaPozitif hukuk, mevzu hukuk, tabii hukuk ve tarihî hukuk nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Pozitif (müspet) hukuk, bugün yürürlükte olan hukuktur: bir ülkede şu an uygulanan yazılı ve yazısız kuralların hepsi. Bunun yetkili makamlarca konmuş yazılı kısmına mevzu hukuk (mevzuat) denir. Tarihî hukuk yürürlükten kalkmış kuralları, tabii (doğal) hukuk ise olması gereken ideal hukuku anlatır.
✎Konu anlatımı
Hukukun kaynakları nelerdir, normlar hiyerarşisi nasıl sıralanır?
Kısa cevap: Hukukun kaynakları asıl (bağlayıcı) ve yardımcı kaynaklar olarak ikiye ayrılır. Asıl kaynaklar yazılı (Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, adsız düzenleyici işlemler) ve yazısızdır (örf ve âdet hukuku); yardımcı kaynaklar yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşlerdir (doktrin). Yazılı kaynaklar normlar hiyerarşisi içinde sıralanır: en üstte Anayasa durur ve alt basamaktaki kural üsttekine aykırı olamaz.Bir hâkimin önünde raf raf kanun, karar ve kitap durur. Hangisine önce, hangisine sonra bakacağı ise keyfine bırakılmamış, bir kanun maddesiyle sıraya konmuştur.
O madde Türk Medeni Kanunu'nun ilk maddesidir. TMK md. 1'e göre kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır; kanunda uygulanabilir bir hüküm yoksa hâkim örf ve âdet hukukuna, o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Maddenin son cümlesi ise hâkimin karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanacağını söyler. Bu üç cümle, hukukun kaynaklarını iki gruba ayırmanın da anahtarıdır.
Asıl (asli) kaynaklar hâkimi bağlar; uyuşmazlıkta uygulanması zorunludur. Bunlar yazılı kaynaklar ve yazısız kaynak olan örf ve âdet hukukudur. Yardımcı (tali) kaynaklar ise hâkime yol gösterir ama onu bağlamaz: mahkeme kararları (içtihat) ve hukukçuların bilimsel görüşleri (doktrin, öğreti). Yazısız ve yardımcı kaynakları bir sonraki konuda açacağız; burada yazılı kaynakları sırayla tanıyalım.
Yazılı kaynaklar: mevzuatın basamakları
Hatırlarsan devletin yetkili organlarınca konmuş yazılı kurallara mevzuat (mevzu hukuk) diyorduk. Mevzuatın her parçası aynı ağırlıkta değildir; her biri bir basamakta durur:
- Anayasa: Devletin temel yapısını, organlarını ve temel hakları düzenleyen en üst kuraldır. Anayasa md. 11'e göre Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluşları ve kişileri bağlar; kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz.
- Milletlerarası antlaşmalar: Türkiye'nin başka devletlerle ya da uluslararası kuruluşlarla yaptığı antlaşmaların onaylanması, kural olarak TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır; onaylayan ve yayımlayan Cumhurbaşkanıdır (md. 90, md. 104). Usulüne göre yürürlüğe konmuş antlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlar hakkında Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.
- Kanun: TBMM'nin yaptığı genel kurallardır. Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir ve bu yetki devredilemez (md. 7); kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak TBMM'nin görevidir (md. 87).
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK): Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda CBK çıkarabilir (md. 104). Olağanüstü hâlde çıkarılan CBK'ler ise kanun hükmündedir (md. 119).
- Yönetmelik: Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve CBK'lerin uygulanmasını sağlamak için ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir (md. 124). Üniversitelerin, belediyelerin yönetmelikleri de bu türdendir.
- Adsız düzenleyici işlemler: Tebliğ, genelge, yönerge ve sirküler gibi, idarenin kendi işleyişine ve uygulamaya yön vermek için çıkardığı metinlerdir. Basamağın en altındadırlar.
2017 Anayasa değişikliğiyle iki kaynak yürürlükten kalktı: eski düzende Bakanlar Kurulunun çıkardığı kanun hükmünde kararname (KHK) ve Danıştay incelemesinden geçen tüzük. Soruda bunları görürsen eski düzenden söz edildiğini bil.
Normlar hiyerarşisi: alttaki üsttekine uymak zorunda
Yazılı kurallar arasındaki bu astlık-üstlük ilişkisine normlar hiyerarşisi (kurallar hiyerarşisi) denir. Alt basamaktaki kural geçerliğini üst basamaktaki kuraldan alır ve ona aykırı olamaz: bir yönetmelik kanuna, bir kanun Anayasa'ya ters düşemez. Neden böyle bir merdiven kurulmuştur? Çünkü kuralları koyan organlar farklıdır ve en geniş meşruiyet en üsttedir: Anayasa halkoylamasıyla kabul edilmiş kurucu metindir, kanunu halkın seçtiği Meclis yapar, yönetmeliği ise idare çıkarır. Merdiven, idarenin Meclis'in, Meclis'in de Anayasa'nın çizdiği sınırı aşmasını önler.
Şemadaki iki ince ayrıntı sınavda sık sorulur. Birincisi md. 90'ın son cümlesidir (2004): usulüne göre yürürlüğe konmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin bir antlaşma ile bir kanun aynı konuda farklı hükümler içerirse antlaşma esas alınır; bu yüzden bu antlaşmalar kanunların bir basamak üstünde gösterilir. İkincisi md. 104'teki CBK sınırlarıdır: temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez; Anayasa'da yalnız kanunla düzenlenmesi öngörülen ve kanunda açıkça düzenlenmiş konularda CBK çıkarılamaz; CBK ile kanun çatışırsa kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz hâle gelir. Ayrıntıları yürütmenin düzenleyici işlemleri sayfasında göreceğiz.
Hiyerarşinin bir de bekçisi vardır. Kanunların, CBK'lerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunu Anayasa Mahkemesi denetler (md. 148); yalnız olağanüstü hâlde ve savaş hâlinde çıkarılan CBK'lere karşı bu yolla dava açılamaz. Yönetmeliklere ve genelge gibi düzenleyici işlemlere karşı ise idari yargıda iptal davası açılır.
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi hukukun asıl kaynaklarından biri değildir?” Cevap içtihat ya da doktrindir; çeldiriciler CBK, yönetmelik, örf ve âdet hukukudur. İkinci kalıp çatışmadır: CBK ile kanun arasında kanun, temel haklara dair antlaşma ile kanun arasında antlaşma uygulanır. Şıklarda “kanun hükmünde kararname” ya da “tüzük” görürsen 2017 öncesi düzenden söz edildiğini unutma.
↕Süreç sıralama normlar hiyerarşisi, üstten alta
- Yönetmelik
- Kanun
- Genelge
- Anayasa
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Bir Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile bir kanunda aynı konuda farklı hükümler bulunması hâlinde Anayasa'ya göre nasıl hareket edilir?