Borçlar hukuku ve hak kavramı: borç ilişkisinden hakların korunmasına

Borç ilişkisinin unsurlarından sözleşmenin kuruluşuna, haksız fiilden borcun sona erme sebeplerine, hak türlerinden iyi niyet ve dürüstlük kuralına, hakların devlet eliyle ve kişinin kendi gücüyle korunmasına kadar.

7 durakKavram
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
104 sorubu konuda çözebileceğin
BORÇLAR HUKUKU · TÜRK BORÇLAR KANUNU

Borç ilişkisi nedir? Alacaklı, borçlu, edim ve borçlar hukukunun temel ilkeleri

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYasal mirasçılar kimlerdir, zümre sistemi nedir, saklı pay kimlere tanınır?Bağlantılı konudan (Kişiler ve aile hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yasal mirasçılar kan hısımları, sağ kalan eş, evlatlık ve hiç mirasçı yoksa Devlettir. Kan hısımları zümre sistemine göre mirasçı olur: önce altsoy, yoksa ana-baba ve onların altsoyu, o da yoksa büyük ana-büyük babalar ve onların altsoyu. Miras bırakan; altsoyunun, ana-babasının ve eşinin saklı paylarını ölüme bağlı tasarruflarla zedeleyemez; kardeşin saklı payı yoktur.

Miras hukuku

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Borç ilişkisinin unsurları nelerdir, borçlar hukukuna hâkim olan ilkeler hangileridir?

Kısa cevap: Borç ilişkisi, alacaklının borçludan belli bir davranışı (edimi) isteyebildiği, borçlunun da onu yerine getirmekle yükümlü olduğu hukuki bağdır; unsurları alacaklı, borçlu ve edimdir. Edim bir şey vermek, bir şey yapmak ya da bir şey yapmamak biçiminde olur. Borçlar hukukuna sözleşme özgürlüğü, şekil serbestisi, eşitlik, nispilik, dürüstlük, kusur sorumluluğu ve karşılıklılık ilkeleri yön verir; borçlu borcundan kişisel özgürlüğüyle değil malvarlığıyla sorumludur.

Sabah aldığın simit, ay sonunda yatırdığın kira, kargoya verdiğin paket: gün boyunca, farkında olmadan, birilerinin alacaklısı ya da borçlusu olursun.

Hukukun dallarını sayarken borçlar hukukunu özel hukukun içine yerleştirmiştik: taraflar eşittir, hiçbiri öbürüne emir veremez. Bu dal kişilerin birbirine karşı bir şey vermek ya da yapmak zorunda kaldığı ilişkileri düzenler. Temel metni 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunudur (TBK); 2011'de kabul edildi, 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe girdi. Medeni Kanun'un dört kitabının dışında, ayrı bir kanun olarak durur.

Üç unsur: alacaklı, borçlu, edim

Her borç ilişkisinde iki taraf ve bir konu vardır. Alacaklı ilişkinin aktif tarafıdır: borcun yerine getirilmesini isteme yetkisi ondadır. Borçlu pasif taraftır: alacaklıya karşı bir davranışta bulunmakla yükümlüdür. Bu davranışın adı edimdir; borcun konusu odur. Bir sahaftan kitap alan Elif, kitabın teslimi bakımından alacaklı, bedelin ödenmesi bakımından borçludur. Satış gibi iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde iki kişinin her biri aynı anda hem alacaklı hem borçlu olur.

Edimin üç biçimi

  • Vermek: satıcının malı teslim etmesi, kiracının kira bedelini ödemesi, ödünç alanın parayı geri vermesi.
  • Yapmak: tesisatçının musluğu onarması, avukatın davayı takip etmesi, öğretmenin özel ders vermesi.
  • Yapmamak: işten ayrılan bir yazılımcının belli bir süre rakip firmada çalışmayacağını üstlenmesi (rekabet yasağı) ya da komşusuna manzarayı kapatacak kat çıkmayacağına söz vermek.

Edimin de bir sınırı vardır: mümkün olmalı, belirli ya da belirlenebilir olmalı ve kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine aykırı olmamalıdır. Konusu imkânsız ya da hukuka aykırı bir sözleşme kesin hükümsüzdür; bu yaptırımı hükümsüzlük türleriyle birlikte toplumsal düzen sayfasında ayrıntılı görmüştük.

Borç ilişkisinin iskeleti: iki taraf, bir edim. Altta, TBK'nın genel hükümlerinde sayılan üç kaynak ve her birinden doğan borcun adı.Görsel: Sınav Defteri

Borçlar hukukuna yön veren ilkeler

Borçlar hukukuna yön veren ilkeler
İlkeÖzü
Sözleşme özgürlüğüSözleşme yapıp yapmamak, karşı tarafı ve içeriği seçmek serbesttir; sınırı kesin hükümsüzlük sebepleridir.
EşitlikAlacaklı da borçlu da aynı düzlemdedir; emir veren üst makam yoktur.
Şekil serbestisiKanun aksini öngörmedikçe sözleşme hiçbir şekle bağlı değildir (sonraki konu).
NispilikBorç yalnız taraflarını bağlar; iki kişi anlaşarak rızası olmayan üçüncü kişiyi borç altına sokamaz.
DürüstlükHaklar kullanılırken ve borçlar ifa edilirken dürüst davranılır (son konu).
Kusur sorumluluğuKural olarak kişi ancak kusuru varsa sorumludur; istisnası kusursuz sorumluluktur (üçüncü konu).
Karşılıklılık (ivazlılık)Sözleşmelerin çoğu karşılıklı edim içerir; bağışlama gibi tek tarafı borçlandıranlar istisnadır.
Ek bilgi: üçüncü kişinin fiilini üstlenmek ve ifa yeri

“Bahçeni kardeşim boyayacak” diyen kişi kardeşini bağlamaz; üçüncü kişinin fiilini üstlenen, o fiil gerçekleşmezse doğan zararı kendisi öder (TBK md. 128). Taraflar ifa yerini kararlaştırmamışsa para borcu alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde, parça borcu (belirli bir eşya) sözleşme kurulduğunda o eşyanın bulunduğu yerde, diğer bütün borçlar doğdukları sırada borçlunun yerleşim yerinde ifa edilir (TBK md. 89).

Borçlu neyle sorumludur?

Eski çağlarda borcunu ödeyemeyen kişi hapse atılabilir, hatta köleleştirilebilirdi; buna şahısla sorumluluk denir. Çağdaş hukukta borçlu yalnız malvarlığıyla sorumludur. Anayasa md. 38'e 2001'de eklenen fıkra bunu güvenceye bağlar: hiç kimse yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getirememesi yüzünden özgürlüğünden alıkonulamaz. Ödenmeyen borç, cebrî icrayla borçlunun malından tahsil edilir; kural, borçlunun bütün malvarlığıyla sorumlu olmasıdır (sınırsız sorumluluk).

Vade ve gecikme: muaccel, müeccel, temerrüt

Taraflar bir tarih kararlaştırmamışsa ya da ilişkinin niteliğinden başkası anlaşılmıyorsa her borç doğduğu anda istenebilir hâle gelir. İstenebilir hâle gelmiş borca muaccel, vadesi henüz gelmemiş, bu yüzden istenemeyen borca müeccel borç denir. Muaccel borcunu ifa etmeyen borçlu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; ifa günü birlikte belirlenmişse ihtara gerek kalmaz, o günün geçmesi yeter. Haksız fiilde borçlu, fiilin işlendiği tarihte kendiliğinden temerrüde düşmüş sayılır. Örneğin 1 Mart'ta ödenmesi kararlaştırılan borç, o güne kadar müeccel, 1 Mart'ta muacceldir; 2 Mart'ta hâlâ ödenmemişse borçlu temerrüttedir.

Akılda kalsın: Borç = alacaklı ↔ borçlu + edim (ver · yap · yapma). Vade dili: müeccel (henüz değil) → muaccel (artık istenebilir) → temerrüt (istendi, ödenmedi). Borçlu malvarlığıyla sorumlu, şahsıyla değil.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi borçlar hukukuna hâkim ilkelerden biri değildir?” sorusunda çeldirici çoğu zaman kamu hukukuna ait bir ilkedir: “idarenin üstünlüğü”, “resen araştırma” ya da “borçlunun şahsıyla sorumlu olması”. Edim türü sorularında “yapmama” şıkkı unutulur: rekabet etmeme taahhüdü de bir edimdir.

TuzakVadesi gelmiş (muaccel) borcu ödemeyen borçlunun ihtar olmadan da her durumda temerrüde düştüğünü söyleyen şıktır; kural olarak ihtar gerekir.

⇄Bilgi eşleştirme borç ilişkisinin kavramları

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi borçlar hukukuna hâkim olan ilkelerden biri değildir?

✓ B. Çağdaş hukukta borçlu borcundan şahsıyla (özgürlüğüyle) değil malvarlığıyla sorumludur; Anayasa md. 38 sözleşme borcunu ödeyemeyen kişinin bu yüzden özgürlüğünden alıkonulmasını yasaklar. A sözleşme özgürlüğü, C nispilik, D şekil serbestisi borçlar hukukunun temel ilkeleridir; onları seçen, “değildir” köküne göre doğru bilgiyi işaretlemiş olur.
BORÇLAR HUKUKU · SÖZLEŞME

Sözleşmenin kurulması: öneri (icap) ve kabul, şekil serbestisi ve sözleşme türleri

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNişanlanmanın sonuçları nelerdir, evlenme yaşı kaçtır, hangi durumlar evlenmeye engeldir?Bağlantılı konudan (Kişiler ve aile hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nişanlanma evlenme vaadiyle olur ama evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez. Kadın ve erkek on yedi yaşını doldurmadıkça evlenemez; hâkim olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple on altı yaşını doldurmuş olanın evlenmesine izin verebilir. Hısımlık, sürmekte olan evlilik, kadın için 300 günlük bekleme süresi ve akıl hastalığı evlenme engelleridir; evlilik, evlendirme memuru ve iki tanık önünde tarafların sözlü “evet”iyle kurulur.

Nişanlanma ve evlenme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sözleşme nasıl kurulur, öneri (icap) ve kabul nedir, sözleşmeler hangi şekilde yapılır?

Kısa cevap: Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur; sözleşme yapmak için yapılan ilk açıklamaya öneri (icap), ona verilen olumlu cevaba kabul denir. Kural şekil serbestisidir: kanun aksini öngörmedikçe sözlü sözleşme de geçerlidir. Kanunun öngördüğü şekil ise geçerlilik şeklidir; taşınmaz satışı resmî şekilde, kefalet ve bağışlama sözü yazılı şekilde yapılmazsa hüküm doğurmaz.

Bir pazarlık, kâğıda tek imza atılmadan da sözleşmeye dönüşebilir; hukuk verilen sözü çoğu zaman imza kadar ciddiye alır.

TBK borcun üç kaynağını sayar: sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme. Sözleşmeden ifa borcu, haksız fiilden tazminat borcu, sebepsiz zenginleşmeden iade borcu doğar. Bunların yanında bazı borçlar doğrudan kanundan doğar; nafaka yükümlülüğü gibi. Gündelik hayatta en sık karşılaştığımız kaynak sözleşmedir; bu konu onu, sonraki konu öbür ikisini anlatıyor.

Öneri (icap) ve kabul

Sözleşme iki irade açıklamasının buluşmasıdır: önce biri öneri (icap) yapar, öbürü onu kabul eder. Açıklama açık olabileceği gibi örtülü de olabilir: otomattan su almak için para atmak da bir iradedir. Tarafların bütün ayrıntılarda anlaşması gerekmez; esaslı noktalarda, örneğin satışta malda ve bedelde uyuşmaları yeter. Teslim saati gibi ikinci derecedeki noktalarda anlaşamazlarsa uyuşmazlığı hâkim işin özelliğine göre çözer.

Öneren, önerisiyle ne zamana kadar bağlıdır?
DurumBağlılık süresi
Kabul için süre belirlenmişSürenin sonuna kadar
Süresiz, hazır olana (yüz yüze, telefon, görüntülü görüşme)Hemen kabul edilmezse bağlılık biter
Süresiz, hazır olmayana (mektup, e-posta)Zamanında gönderilmiş cevabın gelmesi beklenebilecek ana kadar; sözleşme kabulün gönderildiği andan hüküm doğurur

Üç küçük kural sınavda çok işe yarar. Öneren açık bir kabul beklemek zorunda değilse, öneri uygun sürede reddedilmediğinde sözleşme kurulmuş sayılır; buna örtülü kabul denir. Buna karşılık ısmarlanmamış bir şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz; kapına istemediğin bir ansiklopedi gelirse onu geri göndermek ya da saklamak zorunda değilsin. Fiyatı gösterilerek vitrinde sergilenen mal ise, aksi açıkça anlaşılmadıkça öneridir.

Ek bilgi: öneriyi ya da kabulü geri almak

Öneriyi ya da kabulü geri almak isteyen kişinin geri alma bildirimi, karşı tarafa öneriden (ya da kabulden) önce veya onunla aynı anda ulaşmalıdır (TBK md. 10).

Şekil: kural serbestlik, istisna kanunda

Kanun özel bir şekil istemedikçe sözleşmenin geçerli olması için hiçbir şekle uyulması gerekmez. Taraflar sözleşmeyi sözlü, adi yazılı ya da resmî şekilde yapabilir; bakkaldan ekmek almak da, ev kiralamak da sözlü olarak geçerlidir. Kanun bir sözleşme için şekil öngörmüşse bu, kural olarak bir geçerlilik şeklidir: şekle uyulmadan kurulan sözleşme hüküm doğurmaz.

Ek bilgi: yazılı şeklin iki kuralı

Kanun gereği yazılı yapılmış bir sözleşmenin değiştirilmesi de yazılı yapılmalıdır (TBK md. 13). Yazılı şekilde borç altına girenin imzası şarttır; güvenli elektronik imza da imza yerine geçer (md. 14).

Şekil: hangi sözleşme nasıl yapılır?
ŞekilSözleşmeler
Resmî şekil (tapuda ya da noterde)Taşınmaz satışı, taşınmaz satış vaadi, alım ve geri alım; taşınmazın bağışlanması sözü
Yazılı şekilKefalet (kefil azami miktarı ve tarihi kendi el yazısıyla yazar), bağışlama sözü, işçinin rekabet yasağı
Şekil serbest (sözlü de geçerli)Taşınır satışı, kira ve gündelik sözleşmelerin çoğu

Sözleşme türleri

Borç doğurma biçimine göre sözleşmeler ikiye ayrılır. Tek tarafa borç yükleyen sözleşmede yalnız bir taraf borçlanır: bağışlamada bağışlayan verir, bağışlanan karşılığında hiçbir şey üstlenmez. İki tarafa borç yükleyen sözleşmede her iki taraf borç altına girer: satışta satıcı malın zilyetliğini ve mülkiyetini devretmeyi, alıcı bedeli ödemeyi üstlenir; kirada kiraya veren kullandırmayı, kiracı kira bedelini. TBK satış, kira, eser, vekâlet, kefalet, adi ortaklık gibi pek çok sözleşmeye ad koymuş ve kurallarını yazmıştır. Ama sözleşme özgürlüğü sayesinde kanunda adı geçmeyen yeni tipler de kurulabilir; yeter ki md. 27'nin çizdiği sınırı aşmasın.

Ek bilgi: muvazaa ve aşırı yararlanma (gabin)

Sözleşmeyi sakatlayan hâller: kısa hatırlatma

Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı ya da konusu imkânsız sözleşmenin kesin hükümsüz olduğunu (md. 27) ve yanılma, aldatma, korkutma ile aşırı yararlanmanın sözleşmeyi iptal edilebilir kıldığını toplumsal düzen sayfasındaki hükümsüzlük konusunda görmüştük. İki kavramı burada bir kez daha netleştirelim. Muvazaa, tarafların üçüncü kişileri yanıltmak için gerçek iradelerine uymayan, göstermelik bir işlem yapmasıdır; hukuk sözcüklere değil tarafların gerçek ve ortak iradesine bakar (md. 19). Aşırı yararlanma (gabin) ise birinin zor durumundan, düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılarak edimler arasında açık bir oransızlık yaratılmasıdır; zarar gören bir yıl, her hâlde sözleşmeden itibaren beş yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir ya da oransızlığın giderilmesini isteyebilir (md. 28).

Ahde vefa ve aşırı ifa güçlüğü

Geçerli olarak kurulmuş bir sözleşmeye bağlı kalmak esastır; buna ahde vefa denir. Sözleşme güvenilir olmasaydı kimse kimseyle iş yapamazdı. Ama bazen dünya, taraflar imza atarken hayal bile edemeyecekleri kadar değişir. TBK md. 138 bu durum için aşırı ifa güçlüğü kuralını koyar: sözleşme yapılırken öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve borçludan ifayı istemeyi dürüstlük kurallarına aykırı kılacak kadar dengeyi bozarsa, borçlu hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi, sürekli sözleşmelerde feshi isteyebilir. Doktrinde buna emprevizyon (öngörülemezlik) teorisi denir. Kanun bu kuralın yabancı para borçlarında da uygulanacağını açıkça yazar; ani ve olağanüstü bir kur sıçraması tipik örnektir.

Akılda kalsın: Öneri + kabul = sözleşme; esaslı noktada uyuşmak yeter. Telefon = hazır, mektup/e-posta = hazır değil (kabulün gönderildiği an). Vitrin + fiyat etiketi = öneri; ısmarlanmayan kargo = öneri değil. Şekil: kural serbest; taşınmaz satışı resmî, kefalet ve bağışlama sözü yazılı. Kural ahde vefa, olağanüstü değişimde istisna uyarlama.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi sözleşme kanunda geçerlilik şekline bağlanmıştır?” sorusunda çeldirici genellikle kira ya da taşınır satışıdır; ikisi de şekle bağlı değildir. Doğru cevap taşınmaz satışı ya da kefalettir.

Tuzakİkinci kalıp “ahde vefa” ile “aşırı ifa güçlüğü”nün karıştırılmasıdır: sözleşmeye bağlılık kuraldır, uyarlama istisnadır ve ancak öngörülemeyen olağanüstü durumda, hâkim eliyle yapılır. Üçüncü tuzak: sözlü sözleşmenin “geçersiz” olduğunu söyleyen şık; şekil serbestisi gereği sözlü sözleşme de geçerlidir.

↕Süreç sıralama e-postayla kurulan satış sözleşmesi

  1. Alıcı, teklifi kabul ettiğini bildiren e-postayı gönderir
  2. Satıcı malı teslim eder, alıcı bedeli öder; borçlar ifayla sona erer
  3. Satıcı, malı ve fiyatı belirten teklifini e-postayla gönderir
  4. Sözleşme, kabulün gönderildiği andan itibaren hüküm doğurur
  5. Teklif alıcıya ulaşır; öneren, cevabın gelmesi beklenebilecek ana kadar önerisiyle bağlıdır

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk Borçlar Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi, aksi açıkça anlaşılmadıkça bir öneri (icap) sayılır?

✓ D. TBK md. 8'e göre fiyatı gösterilerek mal sergilenmesi öneri sayılır. A ısmarlanmamış şeyin gönderilmesi öneri değildir (md. 7); B bağlı olmama hakkını saklı tutan teklif öneri gibi bağlamaz (md. 8/1); C mal ve bedel gibi esaslı noktaları içermeyen bir niyet açıklamasıdır.
BORÇLAR HUKUKU · HAKSIZ FİİL

Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme: kusur sorumluluğundan kusursuz sorumluluğa

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSuçun unsurları nelerdir, yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı ceza sorumluluğunu nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir fiilin suç sayılması için kanunda suç olarak tanımlanmış olması (kanuni unsur), dış dünyada hareket, netice ve aralarındaki nedensellik bağıyla gerçekleşmesi (maddi unsur) ve kast ya da taksirle işlenmesi (manevi unsur) gerekir. TCK'ya göre 12 yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; 12–15 yaş arasında fiilin anlamını algılama yeteneğine bakılır, 15–18 yaş arasında ceza indirilir. Fiilin anlamını algılayamayan akıl hastasına ceza verilmez, güvenlik tedbiri uygulanır.

Suçun unsurları ve kusurluluk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Haksız fiilin unsurları nelerdir, kusursuz sorumluluk hâlleri hangileridir, sebepsiz zenginleşme nedir?

Kısa cevap: Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür; haksız fiilin unsurları hukuka aykırılık, kusur, zarar ve illiyet bağıdır. Kanun bazı hâllerde kusur aramaz: ayırt etme gücü olmayanın hakkaniyet sorumluluğu, adam çalıştıranın, hayvan bulunduranın, yapı malikinin sorumluluğu ve tehlike sorumluluğu. Haklı bir sebep olmadan başkasının malvarlığından ya da emeğinden zenginleşen de bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür.

Bir sözleşme imzalamadan da birine borçlanabilirsin: balkondan düşen bir saksı, hiç tanımadığın bir yayayı senin alacaklın yapar.

Sözleşmede borcu taraflar kendi iradeleriyle kurar. Haksız fiilde ise kimse borçlanmak istememiştir; borç, verilen zarardan kendiliğinden doğar. TBK md. 49'un temel kuralı kısadır: kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı giderir. Kanun bir adım daha atar: zarar verici fiili yasaklayan bir kural bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de sorumludur.

Haksız fiilin dört unsuru

  • Hukuka aykırılık: Fiil, hukuk düzeninin koruduğu bir değeri çiğnemelidir: birinin vücut bütünlüğü, malı, şerefi. Kanunun verdiği bir yetkiye dayanan davranış, zarar verse bile hukuka aykırı değildir (md. 63; son konuda).
  • Kusur: Zarar veren kasten ya da ihmalle, yani gereken özeni göstermeden davranmış olmalıdır. Kırmızı ışıkta geçen sürücü kusurludur.
  • Zarar: Malvarlığında eksilme (maddi zarar) ya da acı ve üzüntü gibi manevi zarar. Maddi ve manevi tazminat ayrımını toplumsal düzen sayfasında görmüştük; bedensel zararda hâkim uygun bir manevi tazminata da hükmedebilir.
  • İlliyet (nedensellik) bağı: Zarar, o fiilin olağan sonucu olmalıdır. Fiil ile zarar arasındaki bağ koparsa sorumluluk da kalmaz.

İspat yükü zarar görendedir: zararını ve zarar verenin kusurunu o ispatlar. Önemli bir ayrıntı: hukuk hâkimi, ceza hâkiminin beraat kararıyla da, kusur değerlendirmesiyle de bağlı değildir. Ceza davasında beraat eden sürücü, aynı kaza için hukuk mahkemesinde tazminata mahkûm olabilir.

Kusursuz sorumluluk: kusur aranmayan hâller

Bazı durumlarda zarar görenden kusur ispatı istemek onu çaresiz bırakır. Büyük bir fabrikanın hangi işçisinin hatasıyla zarar gördüğünü, bakımsız bir binanın hangi ihmal yüzünden sıva döktüğünü sokaktaki yaya bilemez. Bu yüzden kanun, belli kişileri kusurları olmasa da sorumlu tutar. TBK bu hâlleri üç grupta toplar:

Kusursuz sorumluluk hâlleri: kim sorumlu, kurtulabilir mi?
Grup · hâlSorumlu kişiÖzen gösterdiğini ispatlayıp kurtulur mu?Örnek
Hakkaniyet sorumluluğuAyırt etme gücü olmayanHâkim hakkaniyete göre tamamına ya da bir kısmına karar verirZengin bir akıl hastasının yoksul esnafa verdiği zarar
Özen · adam çalıştıranİşverenEvet; ödediğini kusurlu çalışana rücu ederKuryenin çarptığı yaya
Özen · hayvan bulunduranHayvanın bakımını ve yönetimini üstlenenEvetBahçeden kaçan köpeğin ısırması
Özen · ev başkanı (TMK)Ev başkanıEvetEv halkından küçüğün verdiği zarar
Özen · yapı malikiBinanın maliki (bakım eksikliğinde intifa ve oturma hakkı sahibiyle birlikte)HayırÇatıdan düşen kiremit
Tehlike sorumluluğuÖnemli ölçüde tehlikeli işletmenin sahibi ve işleteniHayır; faaliyete izin verilmiş olsa bilePatlayıcı fabrikası, baraj, motorlu araç işleteni

Zamanaşımı

Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Fiil aynı zamanda ceza kanunlarının daha uzun zamanaşımı öngördüğü bir suçsa o uzun süre uygulanır.

Sebepsiz zenginleşme: haksız kazancı geri vermek

Banka uygulamasında bir rakamı yanlış yazıp kirayı ev sahibine değil, hiç tanımadığın birine gönderdiğini düşün. O kişi kötü bir şey yapmadı, bir sözleşmeniz de yok; ama parayı tutmasının haklı bir sebebi de yok. TBK md. 77 tam bunu düzenler: haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından ya da emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür. Unsurları şunlardır: bir tarafın zenginleşmesi, öbür tarafın malvarlığının azalması (fakirleşme), ikisi arasındaki bağlantı ve haklı bir sebebin bulunmaması. Geçersiz bir sözleşmeye dayanarak yapılan ödemeler de bu yolla geri istenir.

Üç istisna sınavda sorulur. Borcu olmadığı hâlde bile bile ödeyen kişi, ödemeyi kendini borçlu sanarak yaptığını ispatlamadıkça geri isteyemez; zamanaşımına uğramış bir borcun ödenmesi ya da ahlaki bir ödevin yerine getirilmesi de geri istenemez. Hukuka ya da ahlaka aykırı bir sonuç için verilen şey, örneğin rüşvet, geri istenemez; hâkim bunun Devlete mal edilmesine karar verebilir. Zamanaşımı haksız fiildeki gibidir: geri isteme hakkını öğrenmeden itibaren iki yıl, her hâlde zenginleşmeden itibaren on yıl.

Akılda kalsın: Haksız fiil = hukuka aykırılık + kusur + zarar + illiyet. Kusur aranmayan beşli: ayırt etme gücü olmayan (hakkaniyet) · adam çalıştıran · hayvan bulunduran · yapı maliki · tehlikeli işletme. Kurtuluş kanıtı (özen gösterdim) adam çalıştıranda ve hayvan bulunduranda var, yapı malikinde ve tehlike sorumluluğunda yok. Zamanaşımı haksız fiilde de sebepsiz zenginleşmede de 2 yıl / 10 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi kusursuz sorumluluk hâllerinden biri değildir?” sorusunda cevap, kasten ya da dikkatsizlikle yapılan bir zarardır (ör. kavgada birini yaralamak); bu düpedüz kusur sorumluluğudur. Bir olay verilip sorumluluk türü de sorulur: kargo şirketinin kuryesinin çarptığı yaya → adam çalıştıran; çatıdan düşen kiremit → yapı maliki.

TuzakTuzak cümleler: “Ceza davasında beraat eden kişiye tazminat davası açılamaz” ve “Zamanaşımına uğramış borcu ödeyen, sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre parasını geri alır”; ikisi de yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve sorumluluk türü

▭Boşluk doldurma

Türk Borçlar Kanunu'na göre haksız fiilden doğan tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.

251020
BORÇLAR HUKUKU · SONA ERME

Borç nasıl sona erer? İfa, ibra, yenileme, birleşme, ifa imkânsızlığı, takas ve zamanaşımı

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTazminat, cebri icra ve iptal yaptırımı nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tazminat, hukuka aykırı davranışla verilen zararın giderilmesidir; maddi ya da manevi olur. Cebrî icra, ödenmeyen bir borcun alacaklının başvurusu üzerine devlet eliyle, gerekirse borçlunun malları haczedilip satılarak tahsil edilmesidir. İptal ise hukuka aykırı bulunan idari işlemin idare mahkemesi ya da Danıştay gibi idari yargı mercilerince kaldırılmasıdır.

Tazminat, cebrî icra, iptal

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Borç hangi sebeplerle sona erer? İfa, ibra, yenileme, takas, birleşme ve ifa imkânsızlığı nedir?

Kısa cevap: Borcu sona erdiren olağan yol ifadır, yani edimin borca uygun olarak yerine getirilmesi. Bunun dışında borç; alacaklının borçluyla anlaşarak alacağından vazgeçmesiyle (ibra, TBK md. 132), yeni bir borçla eskisinin yerine konmasıyla (yenileme, md. 133), alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesiyle, borçlunun sorumlu olmadığı sebeplerle ifanın imkânsızlaşmasıyla ve karşılıklı, aynı türden, muaccel borçların takasıyla sona erer. Zamanaşımı ise borcu ortadan kaldırmaz; onu dava edilemeyen eksik borca dönüştürür.

Her borç bir gün biter; ama her bitiş ödemeyle olmaz.

Borcun sona erme sebepleri
SebepNasıl olur?Örnek
İfaEdim borca uygun olarak yerine getirilirSatıcı malı teslim eder
İbraAlacaklı, borçluyla sözleşme yaparak alacağından vazgeçer; şekle bağlı değildir“Yarısını boş ver”
Yenileme (tecdit)Eski borç, yeni bir borç kurularak sona erdirilir; açık irade gerekirDolap yapma borcu para borcuna çevrilir
BirleşmeAlacaklı ve borçlu sıfatı aynı kişide toplanırBabasına borçlu kişi, onun tek mirasçısı olur
İfa imkânsızlığıSözleşmeden sonra, borçlunun sorumlu olmadığı sebeple ifa imkânsızlaşırDüğünden önce yıldırımla yanan salon
TakasKarşılıklı, aynı türden ve muaccel borçlar az olan tutar kadar sona erer5.000 ve 3.000 lira borç → 2.000 lira kalır
Zamanaşımı (sona erdirmez)Borç eksik borca döner: dava edilemez ama ödenirse geri istenmezOn yılı geçmiş alacak

1. İfa: borcun doğal sonu

Borç ilişkisi zaten yerine getirilmek için kurulur; satıcının malı teslim etmesi, kiracının kirayı yatırması borcu doğal yolla bitirir. Borcu borçlunun bizzat ifa etmesi gerekmez; alacaklının buna bir menfaati yoksa başkası da ödeyebilir. Ünlü bir ressamın kendi elinden çıkacak portre ise ancak ressamın kendisi tarafından yapılabilir.

Ek bilgi: kısmi ifa ve bağlı haklar

Borcun tamamı belli ve muaccelse alacaklı kısmi ifayı reddedebilir (TBK md. 84). Asıl borç ifayla ya da başka bir sebeple sona erince ona bağlı rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu da kural olarak sona erer (md. 131).

2. İbra: alacaktan vazgeçmek

İbra, alacaklının borçluyla yaptığı bir sözleşmeyle alacağından tamamen ya da kısmen vazgeçmesidir; tek taraflı bir “bağışladım” değil, iki tarafın anlaşmasıdır. Borcu doğuran işlem belli bir şekle bağlı olsa bile ibra şekle bağlı değildir: yazılı sözleşmeyle 10.000 lira borç veren kişi, sözlü olarak “yarısını boş ver” diyerek borcu kısmen ibra edebilir.

3. Yenileme (tecdit): eskisinin yerine yenisi

Mevcut bir borcu, yeni bir borç kurarak sona erdirmektir. Örneğin bir marangozun dolap yapma borcu, tarafların anlaşmasıyla bir para borcuna çevrilebilir; eski borç biter, yenisi başlar. Kanun burada açık irade arar: mevcut borç için bono gibi bir kambiyo senedi verilmesi ya da yeni bir senet düzenlenmesi, taraflar açıkça istemedikçe yenileme sayılmaz. Sebebi, borçlunun fark etmeden eski borcuna bağlı güvencelerini kaybetmemesidir.

4. İfa imkânsızlığı: kimsenin suçu olmadan

Borcun ifası, sözleşme kurulduktan sonra borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer. Kiralanan düğün salonu, düğünden bir hafta önce yıldırım düşmesiyle yanarsa salon sahibi artık salonu veremez; borcu sona erer. Karşılıklı sözleşmelerde imkânsızlık yüzünden borçtan kurtulan taraf karşı edimi de isteyemez, peşin aldığını sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri verir. Borçlu imkânsızlığı alacaklıya gecikmeden bildirmeli ve zararın büyümesini önlemelidir. İfa kısmen imkânsızlaşmışsa borçlu kural olarak yalnız o kısımdan kurtulur.

İki ayrım soru kökünde sık yer alır. İmkânsızlık borçlunun kusuruyla doğmuşsa borç sona ermez, tazminat borcuna dönüşür: borçlu kusursuz olduğunu ispatlamadıkça zararı gidermekle yükümlüdür. İmkânsızlık sözleşmeden önce varsa, örneğin satılan ev sözleşmeden bir gün önce yanmışsa, ortada sona eren bir borç yoktur; sözleşme konusu imkânsız olduğu için baştan kesin hükümsüzdür. İfanın sadece aşırı güçleşmesi ise borcu bitirmez, önceki konuda gördüğümüz uyarlamayı gündeme getirir.

5. Takas: karşılıklı borçları mahsup etmek

İki kişi birbirine karşılıklı olarak para ya da özdeş başka edimler borçluysa ve her iki borç da muaccelse, taraflardan her biri alacağını borcuyla takas edebilir. Takas, takas iradesinin karşı tarafa bildirilmesiyle gerçekleşir; alacaklardan biri çekişmeli olsa bile ileri sürülebilir.

Ek bilgi: takas edilemeyen alacaklar

Nafaka ve işçi ücreti gibi borçlunun ve ailesinin geçimi için zorunlu alacaklar ancak alacaklının rızasıyla takas edilebilir (TBK md. 144); işveren, işçinin maaşını kendi alacağıyla tek taraflı mahsup edemez.

6. Zamanaşımı: borç durur, dava düşer

Ek bilgi: beş yıllık zamanaşımına tabi alacaklar

Kanunda aksine hüküm yoksa her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi dönemsel edimler; otel, pansiyon, lokanta gibi yerlerdeki konaklama ve yeme içme bedelleri; küçük sanat işlerinden ve küçük çapta perakende satışlardan doğan alacaklar; vekâlet, komisyon, acentelik sözleşmelerinden ve ortaklık sözleşmesinden doğan alacaklar ise beş yılda zamanaşımına uğrar. Bu süreler sözleşmeyle değiştirilemez.

Zamanaşımı borcu yok etmez; alacaklının onu dava yoluyla zorla aldırma imkânını ortadan kaldırır. Böyle borca eksik borç denir. İki sonucu vardır: hâkim zamanaşımını kendiliğinden dikkate alamaz, borçlunun ileri sürmesi gerekir; zamanaşımına uğramış borcu ödeyen de parasını geri isteyemez. Bu yüzden zamanaşımı, borcu sona erdiren sebepler arasında sayılmaz; listede yer alıyorsa “sona erme” değil “dava edilebilirliğin kaybı” olarak düşün.

Akılda kalsın: İbra = sözleşmeyle vazgeç (şekilsiz) · Yenileme = yenisiyle değiştir (açık irade) · Birleşme = aynı kişi · İmkânsızlık = kusursuz ve sonradan · Takas = karşılıklı, aynı tür, ikisi de muaccel. Zamanaşımı: genel 10 yıl; kira, faiz, ücret, otel-lokanta, küçük perakende 5 yıl; hâkim kendiliğinden bakmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi borcu sona erdiren sebeplerden biri değildir?” Cevap çoğu zaman temerrüt (borç sürer, üstüne gecikme sonuçları eklenir), muacceliyet ya da zamanaşımıdır (eksik borç). Olay soruları da sık gelir: sözleşmeden sonra yanan salon → ifa imkânsızlığı; sözleşmeden önce yanmış ev → kesin hükümsüzlük; borçlusunun mirasçısı olan alacaklı → birleşme.

Tuzak“İbra, borç yazılı şekle bağlıysa yazılı yapılmalıdır” cümlesi yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve sona erme sebebi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Bir düğün salonu kiralanmış ve kapora ödenmiştir. Sözleşmeden sonra, düğünden bir hafta önce salona yıldırım düşmüş ve salon kullanılamaz hâle gelmiştir. Türk Borçlar Kanunu'na göre bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. İmkânsızlık sözleşmeden sonra, borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple doğmuştur; TBK md. 136'ya göre borç sona erer, alınan kapora sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri verilir. B takas, karşılıklı ve muaccel iki para borcu ister, burada yoktur; C kesin hükümsüzlük, imkânsızlık sözleşmeden önce varsa olur; D zamanaşımı sürenin geçmesidir, borcu eksik borca çevirir ama sona erdirmez.
HAK KAVRAMI · KAMU VE ÖZEL HAKLAR

Hak kavramı ve türleri: kamu hakları, mutlak ve nispi haklar, mal varlığı ve kişilik hakları

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHak ehliyeti ve fiil ehliyeti nedir, fiil ehliyetinin şartları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kişiler ve aile hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hak ehliyeti haklara ve borçlara sahip olabilmektir; her insanda vardır ve herkes için eşittir. Fiil ehliyeti ise kişinin kendi fiilleriyle hak edinip borç altına girebilmesidir; bunun için ayırt etme gücüne sahip olmak, ergin olmak ve kısıtlı olmamak gerekir. Erginlik 18 yaşın doldurulmasıyla başlar, evlenme kişiyi ergin kılar ve 15 yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir.

Hak ve fiil ehliyeti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hak nedir, hakkın unsurları nelerdir, kamu hakları ve özel haklar nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: Hak, hukuk düzeninin kişiye tanıdığı ve koruduğu yetki ya da menfaattir. Kamu hakları kişinin devlete karşı sahip olduğu haklardır: kamu hürriyetleri (kişi hakları), siyasi haklar ve kamu hizmetlerinden yararlanma hakları. Özel haklar kişilerin birbirine karşı haklarıdır; herkese karşı ileri sürülebilenlere mutlak hak (mülkiyet, kişilik hakları, fikrî haklar), yalnız belli bir kişiye karşı ileri sürülebilenlere nispi hak (alacak hakkı) denir. Özel haklar konusuna göre mal varlığı ve kişilik hakları, devredilebilirliğine göre devredilebilen ve devredilemeyen haklar olarak da ayrılır.

“Hakkım var” cümlesi, arkasında devletin gücü durduğu için ciddiye alınır: hukukta hak, korunan bir menfaattir.

Sayfanın ilk yarısında borçları konuştuk; her borcun karşısında birinin hakkı vardır. Hukuk dilinde hak, hukuk düzeninin bir kişiye tanıdığı ve koruduğu yetki ya da menfaattir. “Korunan” sözcüğü önemlidir: komşunun bahçesindeki elmayı istemek bir arzudur, satın aldığın elmanın teslimini istemek ise haktır, çünkü gerekirse mahkeme onu senin için alır.

Hakkın unsurları

  • Hak sahibi (aktif süje): Hakkın ait olduğu gerçek ya da tüzel kişi. Hak sahibi olabilmek için hak ehliyeti yeter; bunu kişiler hukuku sayfasında görmüştük.
  • Yükümlü (pasif süje): Hakka saygı göstermek ya da onu yerine getirmek zorunda olan kişi ya da kişiler. Mülkiyette herkes, alacakta yalnız borçlu.
  • Hakkın konusu: Hakkın üzerinde kurulduğu şey: bir eşya, bir edim, bir fikrî ürün ya da kişiliğin bir değeri.
  • Hukuki koruma: Hakkın talep ve dava yoluyla korunabilmesi. Koruma yolu olmayan beklenti, hukuki anlamda hak değildir (son konuda).

Hak ve ödev birbirinin aynası gibidir: bir kişinin hakkı, başka birinin ya da herkesin ödevi demektir. Haklar önce kamu hakları ve özel haklar olarak ikiye ayrılır.

Kamu hakları devletle kişi arasındaki ilişkiden, özel haklar kişilerin kendi aralarındaki ilişkiden doğar. Özel haklar dört ayrı ölçüye göre sınıflandırılır; aynı hak her ölçüde bir yere düşer.Görsel: Sınav Defteri

Kamu hakları: devlete karşı

Kamu hakları kamu hukukundan doğar ve kişi bunları devlete karşı ileri sürer. Geleneksel olarak üç gruba ayrılır. Kamu hürriyetleri (kişi hakları), devletin kişinin alanına karışmamasını ister: kişi güvenliği, konut dokunulmazlığı, din ve vicdan, düşünce, yerleşme ve seyahat özgürlüğü. Siyasi haklar, kişinin devlet yönetimine katılmasını sağlar: seçme ve seçilme, siyasi parti kurma ve partiye üye olma, kamu hizmetine girme, dilekçe hakkı. Kamu hizmetlerinden yararlanma hakları ise devletten bir edim ister: eğitim, sağlık, sosyal güvenlik, konut. Bu üçlü, Jellinek'in negatif, aktif ve pozitif statü ayrımıyla örtüşür; o ayrımı temel hak ve hürriyetler sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Anayasa da temel hakları üç bölümde toplar: kişinin hakları ve ödevleri, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler, siyasi haklar ve ödevler. Son bölümde haklarla birlikte ödevler de vardır: vatan hizmeti ve vergi ödevi bir hak değil, vatandaşın ödevidir. Siyasi hakların çoğu vatandaşlara özgüdür; yabancılar özel haklardan geniş ölçüde yararlanırken siyasi haklardan genellikle yararlanamaz; bunu ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı sayfasında açacağız.

Özel haklar: üç ayrı ölçüt

Özel hakların sınıflandırılması
ÖlçütTürÖrnekler
Kime karşı ileri sürülür?Mutlak hak (herkese karşı)Aynî: mülkiyet, irtifak, rehin · Fikrî: eser sahipliği; patent, marka, endüstriyel tasarım · Kişiler üzerinde: kişilik hakları, velayet, vesayet
Nispi hak (yalnız belli kişiye; borç ilişkisinden)Alacak, kira, nafaka hakkı
Konusu ne?Mal varlığı hakkı (parayla ölçülür)Mülkiyet, sınırlı aynî haklar, alacak, fikrî hakkın mali yönü
Kişilik hakkı (parayla ölçülmez)Yaşam, ad, şeref, özel hayat; nişanlanma, evlenme, tanıma
Devredilebilir mi?DevredilebilenMal varlığı hakları kural olarak: satılır, temlik edilir, mirasla geçer
DevredilemeyenKişilik hakları (ölümle biter); mal varlığından oturma (sükna), intifa, nafaka

Mutlak haklarda hak sahibi dışındaki bütün insanlar o hakka dokunmamakla yükümlüdür; nispi hakta ise talep yalnız belli kişiye yöneltilir: satın aldığın telefonun teslimini yalnız satıcıdan isteyebilirsin.

Tablonun son satırına dikkat: oturma (sükna) hakkı hem mal varlığı hakkıdır hem de devredilemez ve mirasçılara geçmez; intifa hakkı da sahibinin ölümüyle sona erer, yalnız kullanılması başkasına bırakılabilir. Devredilemeyen hakların bir kısmının kullanılması bile başkasına bırakılamaz; bunlara kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar denir: nişanlanmak, evlenmek, vasiyetname yapmak, ad değiştirmeyi istemek.

Akılda kalsın: Kamu hakları üçlüsü: hürriyet (dokunma) · siyasi (katıl) · hizmet (ver). Mutlak = herkese (mülkiyet, kişilik, telif, patent); nispi = belli kişiye (alacak, kira, nafaka). Parayla ölçülüyorsa mal varlığı, ölçülmüyorsa kişilik hakkı. Mal varlığı hakkı olup devredilemeyenler: oturma, intifa, nafaka.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi mutlak haklardan biri değildir?” sorusunun cevabı genellikle alacak ya da kira hakkıdır. “Hem mal varlığı hakkı olup hem de devredilemeyen hak” sorusunda oturma hakkı aranır; mülkiyet ve alacak devredilebilir, ad üzerindeki hak ise devredilemez ama mal varlığı hakkı değildir. Bir de sınıflandırma tuzağı: seçme hakkını özel hak, fikrî hakkı kamu hakkı gösteren şıklar yanlıştır; vatan hizmeti ve vergi ödevi ise hak değil ödevdir.

⇄Bilgi eşleştirme hak ve türü

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki haklardan hangisi bir mal varlığı hakkı olduğu hâlde başkasına devredilemez ve mirasçılara geçmez?

✓ D. Oturma hakkı parayla ölçülebilen bir sınırlı aynî haktır, ama TMK md. 823'e göre devredilemez ve mirasçılara geçmez. A mülkiyet ve B alacak mal varlığı hakkıdır ama devredilebilir; C ad üzerindeki hak devredilemez ama kişilik hakkıdır, mal varlığı hakkı değildir.
HAK KAVRAMI · YENİLİK DOĞURAN HAKLAR, KAZANMA VE KAYIP

Yenilik doğuran haklar ve hakların kazanılması: tek bildirimle değişen ilişkiler, aslen ve devren kazanma

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHükümsüzlük nedir, yokluk, mutlak butlan ve nispi butlan arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hükümsüzlük, kanunun aradığı şartları taşımayan bir hukuki işlemin, tarafların amaçladığı hukuki etkiyi yaratamamasıdır. Dört türü vardır: yokluk (kurucu unsur eksik, işlem hiç doğmamış), mutlak butlan (kanuna, ahlaka, kamu düzenine aykırı; kesin hükümsüz), nispi butlan (irade sakat; iptal edilebilir) ve askıda hükümsüzlük (gerekli onay henüz verilmemiş).

Hükümsüzlük türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yenilik doğuran haklar nelerdir, haklar aslen ve devren nasıl kazanılır, nasıl kaybedilir?

Kısa cevap: Yenilik doğuran haklar, sahibine tek taraflı irade açıklamasıyla yeni bir hukuki ilişki kurma (kurucu), var olan ilişkiyi değiştirme (değiştirici) ya da sona erdirme (bozucu) yetkisi verir; önalım hakkını kullanmak kurucu, ayıplı malda bedel indirimi istemek değiştirici, vekili azletmek bozucu yenilik doğuran haktır. Haklar hukuki olay, fiil ve işlemlerle doğar. Daha önce kimseye ait olmayan ya da önceki sahibinden türemeyen bir hakkı ilk kez edinmek aslen, başkasından geçen bir hakkı edinmek devren kazanmadır; hak, konusunun yok olması, devir, vazgeçme ya da hak düşürücü sürenin geçmesiyle kaybedilir.

Bazı haklar karşı tarafın onayını beklemez: tek bir bildirim, bir ilişkiyi kurar, değiştirir ya da bitirir.

Yenilik doğuran ve doğurmayan haklar

Çoğu hakkın kullanılması hukuki durumda bir değişiklik yaratmaz. Evinde oturan malik, mülkiyet hakkını kullanır ama ortada yeni bir ilişki doğmaz; velinin çocuğuna yol göstermesi de böyledir. Bunlara yenilik doğurmayan (alelade) haklar denir. Yenilik doğuran haklar ise sahibine, karşı tarafın rızasını beklemeden, tek taraflı bir irade açıklamasıyla hukuki durumu değiştirme gücü verir. Bu güç karşı taraf için belirsizlik yaratacağı için iki kural vardır: bu haklar kullanıldıktan sonra kural olarak geri alınamaz ve çoğu zaman bir hak düşürücü süreye bağlıdır. Bazıları da yalnız dava yoluyla kullanılabilir: paydaşın önalım hakkı alıcıya karşı dava açılarak kullanılır, boşanma da mahkeme kararı ister.

Yenilik doğuran hakların üç türü
TürNe yapar?Örnekler
KurucuYeni bir hukuki ilişki kurarPaydaşın önalım hakkı, alım ve geri alım hakkı, öneriyi kabul etmek, babanın evlilik dışı çocuğu tanıması
Değiştiriciİlişkiyi sürdürür, içeriğini değiştirirAyıplı malda bedel indirimi ya da ayıpsız benzeriyle değişim istemek, seçimlik borçta seçim
BozucuVar olan ilişkiyi sona erdirirKira ya da iş sözleşmesini feshetmek, sözleşmeden dönmek, vekili azletmek, sözleşmeyi iptal etmek, boşanma davası açmak

Hakları doğuran olgular: olay, fiil, işlem

Hukukun sonuç bağladığı her olguya geniş anlamda hukuki olay denir. Bunların bir kısmı insan iradesinden bağımsızdır: doğum, ölüm, ayırt etme gücünün kaybedilmesi, 18 yaşın doldurulması, bir deprem. Kişinin davranışına bağlanan ama sonucu kanunun belirlediği olgulara hukuki fiil denir; bunlar hukuka uygun olabilir (kaybolmuş bir cüzdanı bulup sahibine bildirmek, TMK md. 769) ya da aykırı (haksız fiil, suç). Hırsız, mal sahibine tazminat borcu doğsun diye çalmaz; borcu kanun bağlar. Sonucu doğrudan kişinin iradesinin belirlediği açıklamalar ise hukuki işlemdir ve taraf sayısına göre ayrılır:

  • Tek taraflı: vasiyetname, mirasın reddi, vekilin azli, fesih bildirimi, tanıma.
  • İki taraflı: sözleşmeler; satış, kira, evlenme.
  • Çok taraflı: kararlar; bir dernek genel kurulunun ya da kat malikleri kurulunun kararı.

Hakların kazanılması: aslen ve devren

Hakların kazanılması: aslen mi devren mi?
YolAnlamıÖrnekler
AslenHak önceki bir sahipten türemeden ilk kez kazanılırSahipsiz taşınırı sahiplenme (sahilde toplanan deniz kabukları), tapu kaydı silinmiş taşınmazı işgal, olağanüstü kazandırıcı zamanaşımı, şairin yeni şiiri üzerindeki eser sahipliği, velayet
Devren · cüz'i halefiyetTek bir hak yeni sahibine geçerSatın alınan otomobil, bağışlanan tablo (taşınırda teslimle, taşınmazda tapuya tescille)
Devren · külli halefiyetMalvarlığı hak ve borçlarıyla bütün hâlinde geçerMiras
Kurma (tesis)Malikin hakkından yeni bir sınırlı aynî hak doğarMalikin taşınmazı üzerinde intifa ya da ipotek kurması

Olağanüstü kazandırıcı zamanaşımı sınavda adıyla sorulur: tapuda kayıtlı olmayan bir taşınmazı yirmi yıl davasız, aralıksız ve malik sıfatıyla elinde bulunduran kişi mahkemeden tescil isteyebilir.

Hakların kaybedilmesi

Hak iki biçimde kaybedilir. Mutlak kayıpta hak tamamen ortadan kalkar: yanıp kül olan otomobil üzerindeki mülkiyet, ölümle sona eren kişilik hakları, ifa edilen borçla biten alacak. Nispi kayıpta hak yok olmaz, başkasına geçer: evini satan kişi mülkiyeti kaybeder, alıcı kazanır. Kayıp yolları arasında konunun yok olması, ölüm, devir, haktan vazgeçme (feragat) ve hak düşürücü sürenin geçmesi sayılır. Hak düşürücü süre geçince hak tamamen düşer ve hâkim bunu kendiliğinden dikkate alır. Zamanaşımı bundan farklıdır: hak düşmez, yalnız dava yoluyla istenebilirliğini kaybeder ve borçlu ileri sürmedikçe hâkim onu göz önüne almaz.

Akılda kalsın: Kurucu = kur (önalım, kabul, tanıma) · değiştirici = değiştir ama sürdür (bedel indirimi, değişim, seçim) · bozucu = boz (fesih, dönme, azil, iptal, boşanma). Olay–fiil–işlem: iradesiz → sonucu kanun bağlar → sonucu irade belirler. Aslen: ilk sahip benim (sahiplenme, işgal, 20 yıllık zilyetlik, eser); devren: benden önce biri vardı (satış cüz'i, miras külli).
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisinde hak aslen kazanılmıştır?” sorusunda çeldiriciler miras, satış ve bağıştır; hepsi devren kazanmadır. Yenilik doğuran hak sorularında bir örnek verilip türü istenir: işçinin istifası ya da işverenin feshi bozucu, bedel indirimi değiştirici, önalım ve tanıma kurucudur. Malikin evinde oturması gibi bir örneğin “yenilik doğurmayan hak” olduğunu da gözden kaçırma.

TuzakHukuki işlem sorusunda tuzak: vasiyetname tek taraflı, evlenme iki taraflı, genel kurul kararı çok taraflıdır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ve hak türü

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisinde hak aslen kazanılmıştır?

✓ A. Eser sahipliği, eserin yaratılmasıyla önceki bir sahipten türemeden doğar; bu aslen kazanmadır. B miras (külli halefiyet), C taşınmazın tescille, D taşınırın teslimle devri önceki sahipten geçer; üçü de devren kazanmadır.
HAK KAVRAMI · İYİ NİYET VE KORUMA

İyi niyet, dürüstlük kuralı ve hakların korunması: talep ve davadan meşru müdafaa ve zaruret hâline

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukukta boşluk türleri nelerdir, hâkim boşluğu nasıl doldurur?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kanunda uygulanabilir hüküm bulunmamasına kanun boşluğu, ne kanunda ne de örf ve âdet hukukunda kural bulunmamasına hukuk boşluğu denir. TMK md. 1'e göre hâkim önce kanunu uygular, kanun sessizse örf ve âdet hukukuna başvurur; o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Kanun koyucunun bilerek hâkimin takdirine bıraktığı alana kural içi (bilinçli) boşluk denir; hâkim bunu TMK md. 4'e göre hukuka ve hakkaniyete uygun biçimde doldurur.

Hukukta boşluk ve yorum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyi niyet ve dürüstlük kuralı nedir, haklar devlet eliyle ve kişinin kendi gücüyle nasıl korunur?

Kısa cevap: TMK md. 3'e göre kanunun iyiniyete sonuç bağladığı durumlarda asıl olan iyiniyetin varlığıdır, yani iyi niyet karine olarak kabul edilir; bu sübjektif iyi niyet hakların kazanılmasında rol oynar. TMK md. 2 ise herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymasını ister ve bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını korumaz. Haklar kural olarak devlet eliyle (talep, dava, şikâyet, itiraz, cebrî icra) korunur; kişi istisnai olarak kendi gücüyle meşru müdafaa, zaruret (zorunluluk) hâli ve kendi hakkını kuvvetle koruma yoluna başvurabilir.

Hukuk düzeni hak sahibinden iki şey bekler: kazanırken masum, kullanırken dürüst olmasını; korurken de kural olarak devleti çağırmasını.

İyi niyet: bilmeyenin korunması

Hukuktaki iyi niyet, gündelik dildeki “iyi kalplilik” değildir. Bir hakkın kazanılmasına engel olan bir eksikliği bilmemek ve bilebilecek durumda olmamak demektir; kişinin iç dünyasıyla ilgili olduğu için sübjektif iyi niyet de denir. TMK md. 3 iki kural koyar. Birincisi, kanunun iyiniyete sonuç bağladığı durumlarda asıl olan iyiniyetin varlığıdır; iyi niyet bir karinedir, bu yüzden ispat yükü karşı tarafın kötü niyetli olduğunu iddia edendedir. İkincisi, durumun gerektirdiği özeni göstermeyen kimse iyi niyet iddiasında bulunamaz: yarı fiyatına, faturasız, gece yarısı sokakta satılan telefonu alan kişi “bilmiyordum” diyemez.

İyi niyet hakkı kazanacak kişide aranır. Kerem bisikletini onarım için Mert'e bırakır; Mert bisikleti kendisininmiş gibi Deniz'e satar. Deniz iyi niyetliyse bisikletin mülkiyetini kazanır, çünkü bisikleti emin sıfatıyla elinde tutandan iyiniyetle edinen kişinin kazanımı korunur. Kerem ancak Mert'e başvurup zararını isteyebilir.

Ek bilgi: çalınan ve kaybolan eşya, para ve hamile yazılı senet

Eşya çalınmış ya da kaybolmuşsa kural değişir: eski zilyet onu elinde bulunduran herkesten beş yıl içinde geri isteyebilir; eşya pazardan ya da açık artırmadan iyiniyetle alınmışsa ödenen bedeli geri vermek şartıyla (md. 989). Para ve hamile yazılı senetler ise iyiniyetli kişiden geri istenemez (md. 990).

Tapu kaydına iyiniyetle güvenerek hak kazananın korunmasını eşya hukuku konusunda görmüştük.

Dürüstlük kuralı: makul insanın ölçüsü

TMK md. 2'ye göre herkes, haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır; bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz. Buradaki ölçü kişinin ne bildiği değil, aynı durumdaki makul ve dürüst bir insanın nasıl davranacağıdır; bu yüzden objektif iyi niyet de denir. Arsasının sınırına hiçbir işe yaramayan, yalnızca komşusunun güneşini kesmek için yüksek bir duvar ören malik mülkiyet hakkını kullanıyor görünür; ama hakkını açıkça kötüye kullandığı için korunmaz. Dürüstlük kuralına şu durumlarda başvurulur:

  • bir hak kullanılırken ya da bir borç ödenirken,
  • kanun ya da sözleşme hükmünün anlamı tartışmalı olduğunda,
  • sözleşme görüşülürken ve sözleşmede düzenlenmemiş bir boşluk kaldığında,
  • koşullar olağanüstü değiştiğinde sözleşme uyarlanırken (TBK md. 138; ikinci konu).

Hakların devlet eliyle korunması

Hakkını kendi zoruyla almak, yani ihkak-ı hak, çağdaş hukukta kural olarak yasaktır; yoksa güçlü olan her zaman haklı çıkardı. Hakkı korumak devletin görevidir ve herkes meşru araçlarla yargı mercileri önünde davacı ya da davalı olarak iddia ve savunmada bulunabilir. Koruma yolları şunlardır:

  • Talep: Hak sahibinin önce borçluya doğrudan başvurması; sözlü, yazılı ya da noter aracılığıyla ihtarname. Muaccel borçta ihtar borçluyu temerrüde de düşürür.
  • Dava: Talep sonuç vermezse mahkemeye başvurmak; mahkeme hakkı tespit eder, ödemeye ya da teslime hükmeder.
  • Cebrî icra: Mahkeme kararına rağmen ödemeyen borçludan alacağın devletin icra organları eliyle zorla alınması.
  • Şikâyet: Suçtan zarar görenin savcılığa ya da kolluğa başvurması.
  • İtiraz: Bir işleme ya da karara karşı yetkili makam önünde karşı çıkmak: icra takibine itiraz, idari işleme itiraz, kanun yolları.
Sol sütun her zaman açık olan yoldur. Sağ sütun yalnız devletin zamanında yetişemediği dar durumlarda kullanılabilir; üçünün hukuki sonucu farklıdır.Görsel: Sınav Defteri

İstisna: kişinin kendi gücüyle koruması

Devlet her an her yerde olamaz. Bu yüzden Türk Borçlar Kanunu, kanunun verdiği yetkiyi kullanmak, zarar görenin rızası ve üstün bir yarar gibi hâllerin yanında üç durumda zarar veren fiili hukuka aykırı saymaz:

Kişinin hakkını kendi gücüyle koruması: üç hâl
HâlNe zaman?Verilen zararÖrnek
Haklı savunma (meşru müdafaa)Hâlen süren haksız saldırı, orantılı savuşturmaSaldırgana verilen zarardan sorumlu değil; ceza da yokÇocuğu döveni durdururken onun gözlüğünü kırmak
Zorunluluk (zaruret, ıztırar) hâliKendini ya da başkasını yakın bir tehlikeden korumakTehlikeyle ilgisiz üçüncü kişinin malına verilen zararı hâkim hakkaniyete göre belirlerYangından kaçarken komşunun bahçe kapısını kırmak
Kendi gücüyle korumaKolluk zamanında yetişemiyor, hakkın kaybını önleyecek başka yol yokSorumlu değilIssız kamp alanında ücreti ödemeden kanoyu götüren müşteriden kanoyu geri almak

Saldırı bitmişse ya da savunma ölçüyü aşmışsa koruma kalkar. Medeni Kanun da zilyede gasp ya da saldırıyı kuvvetle defetme ve kaçarken yakalananın elinden eşyasını geri alma yetkisi verir; ama durumun haklı göstermediği ölçüde kuvvet kullanılamaz.

Akılda kalsın: İyi niyet = bilmemek (kazanırken, TMK 3, karine; özen göstermeyen iddia edemez) · dürüstlük = makul davranmak (kullanırken, TMK 2; açık kötüye kullanma korunmaz). Kendi gücüyle korunmanın sonuçları: saldırgana zarar → sorumsuz; masum üçüncü kişinin malına zarar → hakkaniyetle öde; devlet yetişemiyor, başka yol yok → sorumsuz.
Sınavda

Nasıl sorulur“İyi niyetini iddia eden kişi bunu ispatla yükümlüdür” cümlesi yanlıştır; iyi niyet karinedir, kötü niyeti iddia eden ispatlar. “Hakların kazanılmasında dürüstlük, kullanılmasında iyi niyet ilkesi geçerlidir” cümlesi de iki kavramı ters koyduğu için yanlıştır. Olay sorularında bekle: saldırgana verilen zarar → haklı savunma, tamamen sorumsuz; kaçarken masum birinin malına verilen zarar → zorunluluk hâli, hakkaniyet ölçüsünde tazminat. “Hakkın devlet eliyle korunma yollarından biri değildir” sorusunda cevap meşru müdafaa ya da kuvvet kullanmadır.

↕Süreç sıralama ödenmeyen alacağın devlet eliyle korunması

  1. Mahkeme, alacağın faiziyle birlikte ödenmesine hükmeder
  2. Noter aracılığıyla ihtarname gönderir; muaccel borcun borçlusu temerrüde düşer
  3. Borçlu yine ödemezse alacak icra dairesi eliyle, borçlunun malvarlığından tahsil edilir
  4. Alacaklı, vadesi gelen alacağı borçludan doğrudan ister
  5. Sonuç alamayınca mahkemede alacak davası açar

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Selin, oturduğu apartmanda çıkan yangından kurtulmak için kilitli olan komşusunun bahçe kapısını kırarak sokağa çıkmıştır. Türk Borçlar Kanunu'na göre Selin'in kapıdaki zarardan sorumluluğu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Selin yakın bir tehlikeden kurtulmak için tehlikeyle ilgisi olmayan komşunun malına zarar vermiştir; bu zorunluluk hâlidir ve giderimi hâkim hakkaniyete göre belirler (TBK md. 64/2). A haklı savunma yalnız saldırana verilen zararda olur; B zorunluluk hâli kusur sorumluluğu değildir, tam tazminat aranmaz; D kendi gücüyle koruma, kolluk yetişemezken bir hakkı korumaktır; yangından kaçış değildir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Anayasa'nın 38. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Anayasa md. 38'e göre ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur; kararnameyle ceza konamaz. A cezanın şahsiliği, C masumiyet karinesi, D kanuna aykırı delil yasağıdır; üçü de md. 38'de yer alır.Kaynak: Hukukun kaynakları ve dalları · Ceza hukukunun ilkeleri

?Soru 2

Türk Medeni Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi erginliğin kazanılma yollarından biri değildir?

✓ A. Ayırt etme gücü erginlik yolu değil, erginlikten ayrı bir fiil ehliyeti şartıdır (md. 10, md. 13). B 18 yaşını doldurmak, C evlenmek, D mahkemece ergin kılınmak erginliğin üç kazanılma yoludur (md. 11–12).Kaynak: Kişiler ve aile hukuku · Hak ve fiil ehliyeti

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi sınırlı aynî haklardan biri değildir?

✓ C. Kira hakkı kiraya verene karşı ileri sürülen kişisel (nispi) bir haktır; aynî hak değildir, ancak tapuya şerh verilebilir. A ipotek bir rehin hakkı, B intifa ve D geçit hakkı irtifak hakkıdır; üçü de mülkiyetin bir yetkisini başkasına veren sınırlı aynî haklardır.Kaynak: Kişiler ve aile hukuku · Eşya hukuku

?Soru 4

Vesayet altındaki ayırt etme gücüne sahip bir küçük adına aşağıdaki işlemlerden hangisi, vasi izin verse bile Türk Medeni Kanunu'na göre yapılamaz?

✓ D. TMK md. 449'a göre vesayet altındaki kişi adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak yasaktır. A koşulsuz bağışı küçük tek başına kabul edebilir; B kira sözleşmesi ve C nişanlanma temsilcinin rızasıyla yapılabilir.Kaynak: Kişiler ve aile hukuku · Ehliyet durumları, velayet, vesayet

?Soru 5

Aşağıdaki vergilerden hangisi servet üzerinden alınan vergiler arasında yer alır?

✓ D. Emlak vergisi sahip olunan taşınmaz üzerinden alınan bir servet vergisidir. A KDV harcama üzerinden alınır; B kurumlar vergisi gelir üzerinden alınır; C ÖTV de servet değil harcama vergisidir.Kaynak: Hukukun kaynakları ve dalları · Vergi, icra ve iflas hukuku

?Soru 6

Bir belediyenin hukuka aykırı olarak verdiği işyeri kapatma kararının, işyeri sahibinin açtığı dava sonunda idare mahkemesince ortadan kaldırılması hangi yaptırıma örnektir?

✓ B. Hukuka aykırı bir idari işlemin idari yargı kararıyla ortadan kaldırılması iptal yaptırımıdır. A cebrî icra, ödenmeyen borcun zorla alınmasıdır; C mutlak butlan, özel hukuk işlemlerinin kesin hükümsüzlüğüdür; D disiplin cezası, statüdeki kişiye kurumunun verdiği yaptırımdır.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Tazminat, cebrî icra, iptal

?Soru 7

“Bir kanun hükmü, bir kez uygulandı diye tükenmez; yürürlükten kaldırılmadıkça her yeni olayda yeniden uygulanır.” Bu ifade hukuk kurallarının hangi özelliğini anlatır?

✓ A. Kuralın bir kez uygulanınca tükenmeyip kaldırılıncaya kadar yürürlükte kalması süreklilik özelliğidir. B genellik kişiye bakar, şartları taşıyan herkese uygulanmayı anlatır; C kişilik dışılık kuralın kimsenin adını anmamasıdır; D soyutluk tek olayı değil, olay tipini hedeflemektir.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Hukuk kurallarının özellikleri

?Soru 8

Türk Medeni Kanunu'na göre aşağıdaki boşanma sebeplerinden hangisine dayanan dava, herhangi bir süreye bağlı olmaksızın her zaman açılabilir?

✓ D. TMK md. 163'e göre bu sebebe dayanan eş her zaman boşanma davası açabilir. A zina, B hayata kast ve C pek kötü davranış özel sebeplerinde dava hakkı altı ay ve her hâlde beş yıl içinde kullanılır (md. 161–162).Kaynak: Kişiler ve aile hukuku · Boşanma ve mal rejimi

?Soru 9

Ceza yargılamasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Tutuklama yalnız hâkim kararıyla olur. B kovuşturma iddianamenin düzenlenmesiyle değil, mahkemece kabulüyle başlar; C soruşturmadaki kişi sanık değil şüphelidir; D bölge adliye mahkemesinin incelemesi temyiz değil istinaftır.Kaynak: Hukukun kaynakları ve dalları · Ceza yargılaması süreci

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi hukuk kuralını öteki sosyal düzen kurallarından ayırt eden özelliktir?

✓ C. Uyulmadığında kamu gücüyle uygulanan maddi yaptırım yalnız hukuka özgüdür. A davranışları düzenlemek, B düzeni amaçlamak ve D toplumdan topluma değişmek din, ahlak, görgü ve örf-âdet kurallarında da görülür.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Sosyal düzen kuralları
104
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukukun temel kavramları konusundan 104 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →