Borç ilişkisi nedir? Alacaklı, borçlu, edim ve borçlar hukukunun temel ilkeleri
KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaYasal mirasçılar kimlerdir, zümre sistemi nedir, saklı pay kimlere tanınır?Bağlantılı konudan (Kişiler ve aile hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yasal mirasçılar kan hısımları, sağ kalan eş, evlatlık ve hiç mirasçı yoksa Devlettir. Kan hısımları zümre sistemine göre mirasçı olur: önce altsoy, yoksa ana-baba ve onların altsoyu, o da yoksa büyük ana-büyük babalar ve onların altsoyu. Miras bırakan; altsoyunun, ana-babasının ve eşinin saklı paylarını ölüme bağlı tasarruflarla zedeleyemez; kardeşin saklı payı yoktur.
✎Konu anlatımı
Borç ilişkisinin unsurları nelerdir, borçlar hukukuna hâkim olan ilkeler hangileridir?
Kısa cevap: Borç ilişkisi, alacaklının borçludan belli bir davranışı (edimi) isteyebildiği, borçlunun da onu yerine getirmekle yükümlü olduğu hukuki bağdır; unsurları alacaklı, borçlu ve edimdir. Edim bir şey vermek, bir şey yapmak ya da bir şey yapmamak biçiminde olur. Borçlar hukukuna sözleşme özgürlüğü, şekil serbestisi, eşitlik, nispilik, dürüstlük, kusur sorumluluğu ve karşılıklılık ilkeleri yön verir; borçlu borcundan kişisel özgürlüğüyle değil malvarlığıyla sorumludur.Sabah aldığın simit, ay sonunda yatırdığın kira, kargoya verdiğin paket: gün boyunca, farkında olmadan, birilerinin alacaklısı ya da borçlusu olursun.
Hukukun dallarını sayarken borçlar hukukunu özel hukukun içine yerleştirmiştik: taraflar eşittir, hiçbiri öbürüne emir veremez. Bu dal kişilerin birbirine karşı bir şey vermek ya da yapmak zorunda kaldığı ilişkileri düzenler. Temel metni 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunudur (TBK); 2011'de kabul edildi, 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe girdi. Medeni Kanun'un dört kitabının dışında, ayrı bir kanun olarak durur.
Üç unsur: alacaklı, borçlu, edim
Her borç ilişkisinde iki taraf ve bir konu vardır. Alacaklı ilişkinin aktif tarafıdır: borcun yerine getirilmesini isteme yetkisi ondadır. Borçlu pasif taraftır: alacaklıya karşı bir davranışta bulunmakla yükümlüdür. Bu davranışın adı edimdir; borcun konusu odur. Bir sahaftan kitap alan Elif, kitabın teslimi bakımından alacaklı, bedelin ödenmesi bakımından borçludur. Satış gibi iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde iki kişinin her biri aynı anda hem alacaklı hem borçlu olur.
Edimin üç biçimi
- Vermek: satıcının malı teslim etmesi, kiracının kira bedelini ödemesi, ödünç alanın parayı geri vermesi.
- Yapmak: tesisatçının musluğu onarması, avukatın davayı takip etmesi, öğretmenin özel ders vermesi.
- Yapmamak: işten ayrılan bir yazılımcının belli bir süre rakip firmada çalışmayacağını üstlenmesi (rekabet yasağı) ya da komşusuna manzarayı kapatacak kat çıkmayacağına söz vermek.
Edimin de bir sınırı vardır: mümkün olmalı, belirli ya da belirlenebilir olmalı ve kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine aykırı olmamalıdır. Konusu imkânsız ya da hukuka aykırı bir sözleşme kesin hükümsüzdür; bu yaptırımı hükümsüzlük türleriyle birlikte toplumsal düzen sayfasında ayrıntılı görmüştük.
Borçlar hukukuna yön veren ilkeler
| İlke | Özü |
|---|---|
| Sözleşme özgürlüğü | Sözleşme yapıp yapmamak, karşı tarafı ve içeriği seçmek serbesttir; sınırı kesin hükümsüzlük sebepleridir. |
| Eşitlik | Alacaklı da borçlu da aynı düzlemdedir; emir veren üst makam yoktur. |
| Şekil serbestisi | Kanun aksini öngörmedikçe sözleşme hiçbir şekle bağlı değildir (sonraki konu). |
| Nispilik | Borç yalnız taraflarını bağlar; iki kişi anlaşarak rızası olmayan üçüncü kişiyi borç altına sokamaz. |
| Dürüstlük | Haklar kullanılırken ve borçlar ifa edilirken dürüst davranılır (son konu). |
| Kusur sorumluluğu | Kural olarak kişi ancak kusuru varsa sorumludur; istisnası kusursuz sorumluluktur (üçüncü konu). |
| Karşılıklılık (ivazlılık) | Sözleşmelerin çoğu karşılıklı edim içerir; bağışlama gibi tek tarafı borçlandıranlar istisnadır. |
Ek bilgi: üçüncü kişinin fiilini üstlenmek ve ifa yeri
“Bahçeni kardeşim boyayacak” diyen kişi kardeşini bağlamaz; üçüncü kişinin fiilini üstlenen, o fiil gerçekleşmezse doğan zararı kendisi öder (TBK md. 128). Taraflar ifa yerini kararlaştırmamışsa para borcu alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde, parça borcu (belirli bir eşya) sözleşme kurulduğunda o eşyanın bulunduğu yerde, diğer bütün borçlar doğdukları sırada borçlunun yerleşim yerinde ifa edilir (TBK md. 89).
Borçlu neyle sorumludur?
Eski çağlarda borcunu ödeyemeyen kişi hapse atılabilir, hatta köleleştirilebilirdi; buna şahısla sorumluluk denir. Çağdaş hukukta borçlu yalnız malvarlığıyla sorumludur. Anayasa md. 38'e 2001'de eklenen fıkra bunu güvenceye bağlar: hiç kimse yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getirememesi yüzünden özgürlüğünden alıkonulamaz. Ödenmeyen borç, cebrî icrayla borçlunun malından tahsil edilir; kural, borçlunun bütün malvarlığıyla sorumlu olmasıdır (sınırsız sorumluluk).
Vade ve gecikme: muaccel, müeccel, temerrüt
Taraflar bir tarih kararlaştırmamışsa ya da ilişkinin niteliğinden başkası anlaşılmıyorsa her borç doğduğu anda istenebilir hâle gelir. İstenebilir hâle gelmiş borca muaccel, vadesi henüz gelmemiş, bu yüzden istenemeyen borca müeccel borç denir. Muaccel borcunu ifa etmeyen borçlu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; ifa günü birlikte belirlenmişse ihtara gerek kalmaz, o günün geçmesi yeter. Haksız fiilde borçlu, fiilin işlendiği tarihte kendiliğinden temerrüde düşmüş sayılır. Örneğin 1 Mart'ta ödenmesi kararlaştırılan borç, o güne kadar müeccel, 1 Mart'ta muacceldir; 2 Mart'ta hâlâ ödenmemişse borçlu temerrüttedir.
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi borçlar hukukuna hâkim ilkelerden biri değildir?” sorusunda çeldirici çoğu zaman kamu hukukuna ait bir ilkedir: “idarenin üstünlüğü”, “resen araştırma” ya da “borçlunun şahsıyla sorumlu olması”. Edim türü sorularında “yapmama” şıkkı unutulur: rekabet etmeme taahhüdü de bir edimdir.
TuzakVadesi gelmiş (muaccel) borcu ödemeyen borçlunun ihtar olmadan da her durumda temerrüde düştüğünü söyleyen şıktır; kural olarak ihtar gerekir.
⇄Bilgi eşleştirme borç ilişkisinin kavramları
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Aşağıdakilerden hangisi borçlar hukukuna hâkim olan ilkelerden biri değildir?