Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri: iktidar tiplerinden demokrasiye

Maddi-şekli anayasadan kurucu iktidara, üniter-federal devletten başkanlık ve parlamenter sisteme, 2018'de başlayan Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'nden demokrasinin araçlarına; Türkiye'ye ilişkin her hüküm madde numarasıyla.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
87 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ANAYASA · 1215 → 1791

Anayasa nedir? Maddi ve şekli anlamda anayasa, Magna Carta'dan ilk yazılı anayasalara

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukukun kaynakları nelerdir, normlar hiyerarşisi nasıl sıralanır?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukukun kaynakları asıl (bağlayıcı) ve yardımcı kaynaklar olarak ikiye ayrılır. Asıl kaynaklar yazılı (Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, adsız düzenleyici işlemler) ve yazısızdır (örf ve âdet hukuku); yardımcı kaynaklar yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşlerdir (doktrin). Yazılı kaynaklar normlar hiyerarşisi içinde sıralanır: en üstte Anayasa durur ve alt basamaktaki kural üsttekine aykırı olamaz.

Kaynaklar ve normlar hiyerarşisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa nedir, maddi ve şekli anlamda anayasa ne demektir?

Kısa cevap: Anayasa; devletin temel organlarını (yasama, yürütme, yargı), bu organların nasıl kurulup birbirleriyle nasıl ilişki kuracağını ve kişilerin temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen, hukuk düzeninin en üstündeki kurallar bütünüdür. Maddi anlamda anayasa içeriğe bakar: bu konuları düzenleyen her kural, nerede yazılı olursa olsun anayasaldır. Şekli anlamda anayasa ise biçime bakar: “anayasa” adını taşıyan, özel bir usulle yapılan ve kanunlardan daha zor değiştirilen metindir. İlk anayasal belge 1215 Magna Carta, ilk yazılı anayasa 1787 ABD Anayasası'dır.

Bir maçta hakemin yetkisini, oyuncuların haklarını ve kuralların nasıl değişeceğini gösteren bir üst kural kitabı vardır; devletin o kitabının adı anayasadır.

Devlet, insanlara emir verebilen ve gerekirse zor kullanabilen bir güçtür. Anayasa bu gücün kime ait olduğunu, hangi organlar eliyle kullanılacağını ve nerede durması gerektiğini yazar. Bu yüzden anayasa hukukunun konusu dört başlıkta toplanır: yasama (kanunu kim yapar), yürütme (kanunu kim uygular), yargı (uyuşmazlığı kim çözer) ve temel hak ve hürriyetler (devletin dokunamadığı ya da ancak sınırlı biçimde dokunabildiği alan). Anayasa bir yanıyla iktidarı kurar, öbür yanıyla onu sınırlar.

Maddi ve şekli anlamda anayasa

Bir kuralın “anayasal” olup olmadığına iki ayrı gözle bakılabilir. Maddi anlamda anayasa içeriği ölçü alır: devletin temel yapısını, organlarını ve temel hakları düzenleyen kurallar; anayasa metninde, sıradan bir kanunda ya da yazısız bir teamülde bulunsun, maddi anlamda anayasaldır. Örneğin milletvekili seçiminin ayrıntılarını 2839 sayılı Kanun düzenler; bu metin biçim olarak bir kanundur ama konusu itibarıyla anayasal niteliktedir.

Şekli anlamda anayasa ise biçimi ölçü alır: “Anayasa” adını taşıyan, kanunlardan ayrı ve daha ağır bir usulle yapılıp değiştirilen, normlar hiyerarşisinin tepesinde duran metindir. Bu metne giren bir hüküm, konusu ne olursa olsun anayasa kuralıdır. Türkiye'de şekli anayasa 2709 sayılı 1982 Anayasası'dır: hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, öteki kuruluşları ve kişileri bağlar; kanunlar da Anayasa'ya aykırı olamaz (md. 11). Yazısız anayasası olan İngiltere'de ise şekli anlamda bir anayasa yoktur; anayasal kurallar yalnız maddi anlamda vardır.

Maddi ve şekli anlamda anayasa
Maddi anlamdaŞekli anlamda
ÖlçütİçerikBiçim: ad ve yapılış usulü
KapsamıDevletin temel yapısını, organlarını ve temel hakları düzenleyen her kural; nerede yazılı olursa olsun“Anayasa” adını taşıyan, kanunlardan ağır usulle yapılıp değiştirilen metin; içindeki her hüküm
ÖrnekMilletvekili seçimini düzenleyen 2839 sayılı Kanun (biçimi kanun, konusu anayasal)1982 Anayasası
İngiltereVar (yazısız kurallar)Yok

Anayasacılık: iktidarı yazıya bağlamak

Anayasa fikrinin arkasında, yöneticinin keyfine göre değil önceden konmuş kurallara göre yönetmesi gerektiği düşüncesi yatar; buna anayasacılık (meşrutiyet) hareketi denir. Bu yolda ilk adım İngiltere'de atıldı: 1215'te baronlar Kral John'u (Yurtsuz John) Magna Carta'yı (Büyük Özgürlük Fermanı) kabule zorladı. Belge, kralın keyfî vergi koymasını ve kimseyi yargısız hapsetmesini sınırladı. Bir anayasa değildi; ama hükümdarın gücünü yazılı bir metinle bağlayan ilk anayasal belge sayılır. Magna Carta'dan hak bildirgelerine uzanan çizgiyi insan hakları sayfasında ayrıca izleyeceğiz.

Devletin bütün teşkilatını tek bir yazılı metne döken ilk örnek 1787 ABD Anayasası'dır. Bağımsızlığını kazanan eyaletlerin temsilcileri Philadelphia'da toplanarak metni hazırladı; anayasa yalnız yedi maddeden oluşur ve 1789'da yürürlüğe girdi. Modern anlamda ilk federal devleti ve ilk başkanlık sistemini kuran bu metin, eklenen değişikliklerle hâlâ yürürlüktedir. Avrupa'da ilk yazılı anayasalar 1791'de geldi: Mayıs'ta Polonya, Eylül'de Fransa. KPSS kaynakları ikinci yazılı anayasa olarak 1791 Fransız Anayasası'nı gösterir; bu metin 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi'ni başına alarak bir meşruti monarşi kurdu. Bizdeki ilk adımlar olan 1808 Sened-i İttifak ve 1876 Kanun-ı Esasi, Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler sayfasının konusu.

Akılda kalsın: 1215 belge, 1787 yazılı, 1791 Avrupa. Magna Carta ilk anayasal belgedir, ilk anayasa değildir. Maddi–şekli ayrımında kelimenin kendisi ipucudur: maddi = madde, yani içerik; şekli = şekil, yani ad ve usul.
Sınavda

Nasıl sorulur“Dünyanın ilk yazılı anayasası hangisidir?” sorusunda tuzak şık Magna Carta'dır; o ilk anayasal belgedir, cevap 1787 ABD Anayasası'dır. İkinci kalıp tanım sorusudur: “Hangi metinde yer alırsa alsın devletin temel yapısını düzenleyen kurallar” ifadesi maddi anlamda anayasayı, “özel usulle yapılan ve kanunlardan üstün olan metin” ifadesi şekli anlamda anayasayı anlatır. İngiltere örneği verilirse hatırla: orada şekli anlamda anayasa yoktur.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Fransa'nın ilk yazılı anayasasını kabul etmesi
  2. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun kabulü
  3. Magna Carta'nın kabul ettirilmesi
  4. Kanun-ı Esasi'nin ilanı
  5. ABD Anayasası'nın Philadelphia'da hazırlanması

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi şekli anlamda anayasa kavramını açıklayan bir ifadedir?

✓ A. Şekli anlamda anayasa biçime bakar: adı, yapılış ve değiştirilme usulü onu kanunlardan ayırır. B, C ve D içeriği ölçü alan maddi anlamda anayasayı anlatır: B organ düzenleyen kanun hükmü, C teamül kuralları, D seçim kanunları konusu gereği anayasal sayılır.
KAVRAM · KURUCU İKTİDAR · MD. 175

Asli ve tali kurucu iktidar: anayasayı kim yapar, kim değiştirir?

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖrf ve âdet hukukunun unsurları nelerdir, içtihat ve doktrin hâkimi bağlar mı?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Örf ve âdet hukuku, hukukun yazısız asıl kaynağıdır. Bir davranışın bu niteliği kazanması için uzun süre tekrarlanması (süreklilik, maddi unsur), uyulması gerektiğine toplumda genel bir inanç bulunması (manevi unsur) ve devletçe yaptırımla desteklenmesi (hukuki unsur) gerekir. Yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşler (doktrin) ise yardımcı kaynaktır, hâkimi bağlamaz; Bu kuralın istisnaları Anayasa Mahkemesi kararları ile Yargıtay ve Danıştayın içtihadı birleştirme kararlarıdır.

Örf-âdet, içtihat, doktrin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Asli kurucu iktidar ile tali kurucu iktidar arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Asli kurucu iktidar, geçerli bir anayasa düzeninin kalmadığı olağanüstü bir anda (devrim, askerî müdahale, savaş ya da yeni bir devletin kuruluşu) anayasayı baştan yapan iktidardır; önceki hukuk düzenine bağlı olmadığı için hukuken sınırsızdır. Tali (türev) kurucu iktidar ise yürürlükteki anayasayı, o anayasanın gösterdiği usul ve sınırlara uyarak değiştiren iktidardır. Türkiye'de tali kurucu iktidar TBMM'dir; usulünü md. 175 belirler, ilk üç maddeye ise dokunamaz (md. 4).

Bir evi yıkıp yeniden yapmakla var olan evi tadil etmek aynı iş değildir; anayasa hukukunda da “yapan” ile “değiştiren” iki ayrı iktidardır.

İktidarın kişiden kuruma geçişi

Siyasi iktidar uzun süre kişilere bağlı kaldı: hükümdarın sözü kanun sayılır, hükümdar değişince düzen de sarsılırdı. Devletleşme ilerledikçe iktidar, yöneticilerden bağımsız olarak süren kurumlara geçti; kişiler gelip gitse de makamlar ve kurallar yerinde kaldı. Anayasa bu kurumsallaşmanın belgesidir: iktidarı bir kişinin malı olmaktan çıkarır, hangi organın hangi yetkiyi hangi sınırlar içinde kullanacağını yazar. Bu noktada üç katman birbirinden ayrılır: anayasayı yapan, anayasayı değiştiren ve anayasanın kurduğu organlar.

Asli kurucu iktidar

Asli kurucu iktidar, ortada işleyen bir anayasa düzeni kalmadığında ortaya çıkar: bir devrimin, bir askerî müdahalenin, bir bağımsızlık savaşının ya da yeni bir devletin kuruluşunun ardından. Kendinden önceki bir kurala dayanmadığı için neyi nasıl düzenleyeceğine kendisi karar verir; hukuken sınırsızdır. Onu fiilen sınırlayan, toplumun beklentileri, uluslararası şartlar ve meşruiyet kazanma ihtiyacıdır. Türk anayasalarının her biri böyle bir anın ürünüdür; 1961 Anayasası 27 Mayıs 1960, 1982 Anayasası 12 Eylül 1980 müdahalesinin ardından kurulan kurucu meclislerce hazırlandı.

Tali (türev) kurucu iktidar

Tali kurucu iktidar, yetkisini yürürlükteki anayasadan alır ve onu yine o anayasanın çizdiği yoldan değiştirir. Yetkinin kaynağı anayasa olduğu için anayasanın koyduğu usule ve yasaklara uymak zorundadır; olağan dönemlerde, hukuk düzeni içinde çalışır. 1982 Anayasası'nda bu iktidar TBMM'dir: değişiklik üye tamsayısının en az üçte biriyle yazılı olarak teklif edilir, Genel Kurul'da iki kez görüşülür, kabul için beşte üç gizli oy gerekir ve bazı hâllerde halkoylaması yapılır (md. 175). İlk üç madde ise bu iktidarın erişemeyeceği alandadır (md. 4). Nisapların ayrıntısı 1982 Anayasası'nın genel esasları sayfasında.

İki kurucu iktidarın altında bir katman daha vardır: Anayasa'nın kurduğu ve yetkisini doğrudan ondan alan yasama, yürütme ve yargı organları. Bunlara kurulmuş iktidarlar denir. TBMM kanun yaparken kurulmuş iktidar, Anayasa'yı değiştirirken tali kurucu iktidardır; aynı organın iki şapkasını yaptığı işin niteliği belirler, iki işin nisabı da bu yüzden farklıdır.

Anayasayı yapan, değiştiren ve anayasanın kurduğu iktidar
Asli kurucuTali (türev) kurucuKurulmuş iktidar
Ne zaman?Olağanüstü an: devrim, askerî müdahale, savaş, yeni devletOlağan dönemOlağan dönem
Ne yapar?Anayasayı baştan yaparYürürlükteki anayasayı değiştirirKanun yapar, uygular, yargılar
SınırıHukuken sınırsız (fiilen toplum ve meşruiyet)Anayasanın usulü (md. 175) ve yasakları (md. 4)Anayasanın kendisi
Türkiye'den örnek1961 ve 1982'yi hazırlayan kurucu meclislerTBMM anayasayı değiştirirkenTBMM kanun çıkarırken

Yapan iradeye göre anayasalar

Anayasaları, onları yapan iradenin niteliğine göre de sınıflandırırız. Ferman (tek taraflı, monarşik) tipi anayasada hükümdar, yetkilerinin bir kısmını sınırlayan bir metni kendi iradesiyle ilan eder; 1876 Kanun-ı Esasi böyledir. Misak (sözleşme, ödün) tipinde hükümdar, karşısındaki güçlü bir zümreye ödün vermek zorunda kalır ve onunla bir anlaşma imzalar; Magna Carta ve bizde 1808 Sened-i İttifak bu tipin örnekleridir. Demokratik tipte ise anayasayı halkın seçtiği bir meclis yapar ya da metin halkoylamasıyla kabul edilir; halkoyuna sunulan 1961 ve 1982 anayasaları bu yolun Türkiye'deki örnekleridir.

Akılda kalsın: Asli = sıfırdan, sınırsız, olağanüstü an. Tali = değişiklik, sınırlı, olağan dönem. Türkiye'de tali kurucu iktidarın usulünü md. 175, sınırını md. 4 çizer. Yapan iradeye göre üç örnek: ferman → 1876, misak → 1808, demokratik → 1961 ve 1982 (halkoylaması).
Sınavda

Nasıl sorulur“Devrim, savaş ya da bağımsızlık sonrasında ortaya çıkan, önceki hukuk düzenine bağlı olmayan iktidar” tarifinin cevabı asli kurucu iktidardır.

TuzakTuzak şık, asli kurucu iktidarı “anayasada öngörülen usule uymak zorunda olan” iktidar diye tanımlar; bu tali kurucu iktidarın özelliğidir. Bir de örnek verilip iktidar türü sorulur: TBMM'nin md. 175'e göre Anayasa'yı değiştirmesi tali kurucu iktidar, bir kanun çıkarması kurulmuş iktidar işidir.

⇄Bilgi eşleştirme iktidar ve örnek

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi tali (türev) kurucu iktidarın özelliklerinden biri değildir?

✓ C. Önceki hukuka bağlı olmadan anayasayı sıfırdan yapmak asli kurucu iktidarın işidir. A doğrudur: tali kurucu iktidar yetkisini Anayasa'dan alır; B doğrudur: md. 175 usulüne ve md. 4 yasaklarına bağlıdır; D doğrudur: Türkiye'de bu iktidarı TBMM kullanır.
KAVRAM · ANAYASA TÜRLERİ

Anayasa türleri: yazılı-yazısız, yumuşak-katı, çerçeve-kazuistik ve Türk anayasaları

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu hukuku ve özel hukuk dalları nelerdir, karma hukuk dalları hangileridir?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Taraflardan birinin devlet olduğu ve devletin kamu gücüyle üstün durumda bulunduğu ilişkileri kamu hukuku düzenler: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, icra ve iflas hukuku ile devletler genel hukuku. Eşit kişiler arasındaki ilişkileri özel hukuk düzenler: medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku ve devletler özel hukuku. İş, hava, toprak, çevre, banka ve fikir ve sanat eserleri hukuku gibi iki özelliği birlikte taşıyan dallara karma hukuk dalları denir.

Kamu, özel ve karma hukuk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yazılı ve yazısız, katı ve yumuşak, çerçeve ve kazuistik anayasa nedir?

Kısa cevap: Anayasalar üç ölçüte göre ayrılır. Biçimine göre yazılı (resmî bir metinde toplanmış) ya da yazısız (İngiltere gibi teamüllere ve dağınık kanunlara dayanan); değiştirilme usulüne göre yumuşak (kanunla aynı usulle değişen) ya da katı/sert (özel çoğunluk ve usul isteyen); ayrıntı düzeyine göre çerçeve (yalnız ana hatları çizen) ya da kazuistik (ayrıntılı). Türk anayasalarının hepsi yazılıdır; 1921 Teşkilât-ı Esasiye tek yumuşak ve tek çerçeve anayasamızdır, 1924, 1961 ve 1982 anayasaları katı ve kazuistiktir.

Kimi anayasa bir broşüre sığar, kimi kalın bir kitap olur; kimi bir kanun gibi kolayca değişir, kimi neredeyse kilitlidir.

Yazılı ve yazısız anayasa

Yazılı anayasa, anayasal kuralların yetkili bir organ eliyle resmî bir metinde toplanmasıdır; bugün dünya devletlerinin neredeyse tamamı böyledir. Yazısız anayasada bu kurallar tek bir metinde toplanmamıştır; yüzyıllar içinde oluşmuş teamüllere, mahkeme kararlarına ve ayrı ayrı çıkarılmış kanunlara dağılmıştır. En bilinen örnek İngiltere'dir. “Yazısız” sözü hiçbir kuralın yazılmadığı anlamına gelmez: Magna Carta (1215) ya da Haklar Bildirgesi (Bill of Rights, 1689) yazılı belgelerdir, ama “anayasa” adı altında tek bir metinde birleştirilmemiştir.

Yumuşak ve katı (sert) anayasa

Bu ayrımın tek ölçüsü değiştirme usulüdür. Yumuşak anayasa, sıradan bir kanunla aynı çoğunluk ve aynı yöntemle değiştirilebilir; değiştirme bakımından anayasa ile kanun arasında fark yoktur. Katı (sert) anayasa ise değişiklik için kanunlardan daha ağır şartlar arar. Neden? Anayasanın işi iktidarı sınırlamaktır; meclisteki her yeni çoğunluk metni kendi işine gelecek biçimde değiştirebilseydi bu sınırın anlamı kalmazdı. Türk anayasa tarihindeki tek yumuşak anayasa 1921 Teşkilât-ı Esasiye'dir. Bir anayasayı katı yapan başlıca araçlar şunlardır:

  • Nitelikli çoğunluk: Değişikliğin teklifi ve kabulü için olağan kanundan yüksek oy oranı aranması. 1982'de teklif üye tamsayısının üçte biri, kabul beşte üçüdür (md. 175).
  • Değiştirilemez hükümler: Bazı maddelerin değiştirilmesinin, hatta teklif edilmesinin yasaklanması (md. 4).
  • Süre yasağı: Anayasa yapıldıktan sonra belirli bir süre değişiklik yapılamayacağının öngörülmesi.
  • Halkoylaması ve ek aşamalar: Değişikliğin halkoyuna sunulması ya da teklifin birden fazla kez görüşülmesi (md. 175: Genel Kurul'da iki görüşme, belirli oranlarda halkoylaması).

Dikkat: Anayasanın uzun, ayrıntılı ya da yazılı olması onu katı yapmaz. Ölçü, değiştirme usulünün kanun yapma usulünden ağır olup olmadığıdır.

Çerçeve ve kazuistik anayasa

Çerçeve anayasa devletin temel yapısını ve ana ilkeleri belirlemekle yetinir, ayrıntıyı kanun koyucuya bırakır; kısa ve esnek metinlerdir. Kazuistik (ayrıntılı) anayasa ise normalde kanunla düzenlenebilecek konulara da girer; uzun ve çok maddelidir. Ayrıntı güvence sağlar ama değişen ihtiyaçlar karşısında sık değişikliği de beraberinde getirir. Millî Mücadele'nin olağanüstü şartlarında yazılan, 23 madde ve bir “madde-i münferide”den (toplam 24 madde) oluşan 1921 Teşkilât-ı Esasiye tek çerçeve anayasamızdır. 1924, 1961 ve 1982 anayasaları kazuistiktir; en ayrıntılısı 1982'dir.

Cumhuriyet anayasaları içinde 1921 iki ölçüde birden istisnadır: tek yumuşak ve tek çerçeve anayasa. Öteki üçü katı ve kazuistiktir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 1921 = tek istisna: tek yumuşak, tek çerçeve, en kısa (24 madde). Geri kalan üç Cumhuriyet anayasası katı + kazuistik. Katılığın ölçüsü değiştirme usulüdür, uzunluk değil; uzunluğun ölçtüğü şey kazuistikliktir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi bir anayasayı katı kılan özelliklerden biri değildir?” sorusunda tuzak şık “çok sayıda ve ayrıntılı madde içermesi”dir: bu kazuistikliği anlatır, katılığı değil. İkinci kalıp eşleştirmedir: yazısız anayasa → İngiltere; tek çerçeve ve tek yumuşak anayasa → 1921 Teşkilât-ı Esasiye. Üçüncüsü “1982 Anayasası yumuşak/çerçeve bir anayasadır” biçiminde yanlış verilen nitelemedir.

▭Boşluk doldurma

Değiştirilmesi sıradan kanunlarla aynı usule bağlı olan anayasaya anayasa denir; Türk anayasa tarihinde bu türün tek örneği tarihli Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'dur.

1924yumuşakkatı1921

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bir anayasanın katı (sert) anayasa sayılmasına yol açan özellikler arasında yer almaz?

✓ D. Ayrıntılı ve çok maddeli olmak anayasayı kazuistik yapar, katı yapmaz; katılık değiştirme usulüyle ilgilidir. A nitelikli çoğunluk, B değiştirilemez hükümler, C halkoylaması şartı değiştirme usulünü ağırlaştırdığı için katılık nedenidir.
DEVLET · DEVLET ŞEKİLLERİ · MD. 3

Devletin unsurları ve devlet şekilleri: monarşi ve cumhuriyet, üniter, federal ve konfederasyon

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTüzel kişi nedir, dernek ve vakıf nasıl kurulur, tüzel kişilerin kuruluş sistemleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Kişiler ve aile hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tüzel kişiler, başlı başına bir varlık olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal topluluklarıdır. Dernek, gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında ortak bir amaç için kurduğu kişi topluluğudur ve kuruluş bildirimini mülki amire verdiği anda tüzel kişilik kazanır. Vakıf ise bir mal topluluğudur ve yerleşim yeri mahkemesi nezdindeki sicile tescille tüzel kişilik kazanır. Kamu tüzel kişiliği yalnız kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.

Tüzel kişiler: dernek, vakıf

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üniter devlet, federal devlet ve konfederasyon arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Devlet; ülke, insan topluluğu (millet) ve egemenlik unsurlarından oluşan, yasama, yürütme ve yargı organlarıyla işleyen siyasi örgütlenmedir. Egemenliğin kaynağına göre devlet monarşi (başındaki kişi soyla gelir) ya da cumhuriyet (devlet başkanı seçilir) olur. Yapısına göre ise üniter (tek merkezli; Türkiye, md. 3), federal (federal devlet ile federe devletlerden oluşan; ABD, Almanya) ya da konfederasyon (bağımsız devletlerin andlaşmayla kurduğu, ayrılma hakkı bulunan birlik) olabilir. Bölgeli devlet, üniter devletle federasyon arasında bir modeldir.

Haritada her ülke tek bir renge boyanır; ama o rengin altında kimi zaman tek bir merkez, kimi zaman kendi anayasası olan elli ayrı devlet yatar.

Devletin unsurları ve organları

Bir yapının devlet sayılması için üç unsur birlikte bulunmalıdır: sınırları belli bir ülke (toprak), o toprakta yaşayan ve ortak bir bağla birbirine bağlı bir insan topluluğu (millet) ve bu topluluk üzerinde başka bir güce bağlı olmadan söz söyleyebilen egemenlik (bağımsız siyasi iktidar). Egemenliğin iki yüzü vardır: içeride devletin üstünde bir güç bulunmaz, dışarıda ise devlet öteki devletlerle eşittir. Devlet bu egemenliği yasama, yürütme ve yargı organları eliyle kullanır; Anayasa'da egemenlik md. 6'da, üç organ md. 7–9'da yer alır.

Egemenliğin kaynağına göre: monarşi ve cumhuriyet

Monarşide devletin başında bir kral, padişah ya da imparator bulunur; makam soy yoluyla, çoğunlukla babadan oğula geçer. Hükümdar egemenliği tek başına kullanıyorsa mutlak monarşi, yetkisini seçilmiş bir meclisle paylaşıyor ve bir anayasayla sınırlanıyorsa meşruti monarşi vardır. Osmanlı Devleti, 1876'da Kanun-ı Esasi ve Meclis-i Umumi ile (I. Meşrutiyet) ve 1908'de yeniden (II. Meşrutiyet) meşruti monarşiye geçti. Bugün İngiltere, İspanya ve Japonya'da hükümdarın yetkileri büyük ölçüde semboliktir; bunlar parlamenter monarşilerdir.

Cumhuriyette devlet başkanı soyla değil seçimle ve belirli bir süre için göreve gelir. Onu halkın mı (Türkiye'de bugün böyle, md. 101) yoksa meclisin mi seçtiği hükûmet sistemini değiştirir; ama devlet şeklini değiştirmez, her iki durumda da devlet cumhuriyettir. Türkiye'de devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hükmü değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez (md. 1, md. 4).

Yapısına göre: tekçi (üniter) devlet

Üniter (tekçi) devlette ülkenin tamamında tek bir egemenlik merkezi vardır: bir anayasa, bir yasama organı, bir hükûmet ve tek bir yargı teşkilatı. Ülkenin her yerinde aynı kanunlar uygulanır. Türkiye, Fransa ve Yunanistan bu modeldedir. Anayasa'nın 3. maddesi “Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür” derken üniter yapıyı ifade eder ve bu hüküm değiştirilemez (md. 4). Üniter devlette de il özel idaresi, belediye ve köy gibi yerel yönetimler bulunur; ama bunlar kanun yapamaz, yalnız idari yetki kullanır. Anayasa'ya göre idare kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve merkezden yönetim ile yerinden yönetim esaslarına dayanır (md. 123); buradaki yerinden yönetim siyasi değil, idari bir ayrımdır.

Bileşik devletler: federasyon ve konfederasyon

Federal devlette iki kat devlet vardır: ülkenin bütününü kapsayan federal devlet ve onu oluşturan federe devletler (ABD'de eyalet, Almanya'da Land). Federe devletlerin kendi anayasası, meclisi, hükûmeti ve mahkemeleri bulunur; iç işlerinde geniş bir serbestlik taşırlar. Dış ilişkiler, savunma ve para gibi konular ise federal devlete bırakılır; uluslararası alanda devlet kişiliği taşıyan da federal devlettir. ABD, Almanya, Rusya, Kanada, Brezilya, Hindistan ve Avusturya federal devletlerdir. Federal yapının temel özellikleri şunlardır:

  • Yazılı ve katı federal anayasa: Yetki paylaşımı bu anayasayla yapılır; federe devletler paylaşımı tek başına değiştiremez.
  • Çift meclis: Federal yasama organı kural olarak iki meclislidir; biri bütün halkı, öteki federe devletleri temsil eder (ABD'de Temsilciler Meclisi ve Senato).
  • Yüksek mahkeme: Federal devlet ile federe devletler arasındaki yetki uyuşmazlıklarını bağımsız bir yüksek mahkeme çözer.
  • İki kat vatandaşlık ve hukuk: Kişi hem federal devletin hem bağlı olduğu federe devletin vatandaşıdır; kanunlar bir federe devletten ötekine farklılık gösterebilir.
  • Ayrılma hakkı yok: Federe devletler federasyondan tek taraflı olarak ayrılamaz.

Konfederasyon ise bir devlet değil, bağımsız devletlerin uluslararası bir andlaşmayla kurduğu birliktir. Üye devletler iç ve dış egemenliklerini korur, ortak organın kararları vatandaşlara ancak üye devletler aracılığıyla ulaşır ve üyeler isterlerse birlikten ayrılabilir. Bağ gevşek olduğu için konfederasyonlar ya dağılmış ya da federasyona dönüşmüştür: ABD 1781–1789 arasında bir konfederasyondu, 1787 Anayasası'yla federal devlete geçti. İsviçre resmî adında “Konfederasyon” sözcüğünü taşısa da 1848'den beri federal bir devlettir.

Ek bilgi: bölgeli devlet

Bölgeli devlet

Üniter devletle federasyon arasında bir ara model de vardır: bölgeli devlet. Devlet esasen üniterdir, ama anayasa bazı bölgelere belirli konularda kendi meclisleri eliyle düzenleme yapma yetkisi tanır. Bölgeler federe devlet gibi ayrı birer devlet sayılmaz, kendi anayasalarını yapamaz. İtalya ve İspanya bu modelin bilinen örnekleridir. Türkiye'de ise 3. ve 123. maddeler gereği siyasi özerkliğe sahip bölgeler yoktur.

İki ayrı soru, iki ayrı sınıflandırma: “Devletin başına kim, nasıl gelir?” sorusu monarşi ile cumhuriyeti, “Kaç kat devlet var?” sorusu üniter, bölgeli ve bileşik yapıları ayırır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Üç soru sor. Başkan nasıl gelir? Soyla → monarşi; seçimle → cumhuriyet. Kaç kat devlet var? Bir → üniter; iki kat → federal; bağımsız devletlerin birliği → konfederasyon. Ayrılabilir mi? Konfederasyonda evet, federasyonda hayır. Federasyonun üç işareti: yazılı katı anayasa, çift meclis, yüksek mahkeme.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi federal devlet yapısının özelliklerinden biri değildir?” sorusunda tuzak şık “federe devletlerin tek taraflı ayrılma hakkı” ya da “federe devletlerin uluslararası kişiliği”dir; ilki konfederasyona, ikincisi bağımsız devlete aittir. İkinci kalıp: “Türkiye'nin üniter yapısının anayasal dayanağı hangisidir?” Cevap md. 3'teki “ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlük”tür ve md. 4 gereği değiştirilemez.

TuzakÜçüncü tuzak: meşruti monarşi cumhuriyet değildir; hükümdar yetkisini meclisle paylaşsa da makam soyla geçer.

⇄Bilgi eşleştirme şekil ve örnek

?Soru çöz

Federal devlet yapısına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Federe devletlerin tek taraflı ayrılma hakkı yoktur; bu hak, bağımsız devletlerin andlaşmayla kurduğu konfederasyonun özelliğidir. A çift meclis, C uyuşmazlığı çözen yüksek mahkeme, D yetki paylaşımını yapan yazılı anayasa federasyonun temel unsurlarıdır; üçü de doğrudur.
HÜKÛMET SİSTEMİ · KUVVETLER BİRLİĞİ

Hükûmet sistemleri nasıl ayrılır? Kuvvetler birliği, meclis hükûmeti ve Montesquieu'nün kuvvetler ayrılığı

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsli kurucu iktidar ile tali kurucu iktidar arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asli kurucu iktidar, geçerli bir anayasa düzeninin kalmadığı olağanüstü bir anda (devrim, askerî müdahale, savaş ya da yeni bir devletin kuruluşu) anayasayı baştan yapan iktidardır; önceki hukuk düzenine bağlı olmadığı için hukuken sınırsızdır. Tali (türev) kurucu iktidar ise yürürlükteki anayasayı, o anayasanın gösterdiği usul ve sınırlara uyarak değiştiren iktidardır. Türkiye'de tali kurucu iktidar TBMM'dir; usulünü md. 175 belirler, ilk üç maddeye ise dokunamaz (md. 4).

Kurucu iktidar türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı nedir, meclis hükûmeti sisteminin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Hükûmet sistemi, yasama ve yürütme yetkilerinin hangi organlara verildiğini ve bu organların birbirleriyle ilişkisini gösterir. Yetkiler tek elde toplanmışsa kuvvetler birliği vardır: yürütmede (hükümdarda) toplanırsa mutlak monarşi, yasama meclisinde toplanırsa meclis hükûmeti sistemi doğar; Türkiye'de meclis hükûmetini 1921 Teşkilât-ı Esasiye kurdu. Yetkiler ayrı organlara dağıtılmışsa kuvvetler ayrılığı vardır; kuramı sistemleştiren Montesquieu'dür. Sert ayrılık başkanlık, yumuşak ayrılık parlamenter sistemi doğurur.

Bütün anahtarlar tek kişinin cebindeyse hangi kapının açılacağı da onun keyfine kalır; hükûmet sistemleri anahtarların kimde duracağını tartışır.

Devlet üç tür iş yapar: kural koyar (yasama), kuralı uygular (yürütme), uyuşmazlığı çözer (yargı). Hükûmet sistemlerini birbirinden ayıran asıl soru ilk ikisinin, yani yasama ile yürütmenin nasıl dağıtıldığıdır; yargı, çağdaş devletlerde hemen her sistemde bağımsız tutulur. Bu açıdan iki büyük aile vardır: yetkilerin tek organda toplandığı kuvvetler birliği ve farklı organlara dağıtıldığı kuvvetler ayrılığı.

Önce yetkilerin tek elde mi toplandığına, sonra ayrılığın ne kadar sert olduğuna bak. Görsel: Sınav Defteri

Kuvvetler birliği: mutlak monarşi ve meclis hükûmeti

Yetkiler yürütmede, yani bir hükümdarda toplanırsa mutlak monarşi doğar: kanunu da hükümdar koyar, uygulamayı da o yönetir, yargı da onun adına dağıtılır. Osmanlı Devleti 1876'ya kadar böyle yönetildi. Bu modelde iktidarı durduracak ikinci bir organ yoktur; yönetilenin güvencesi hükümdarın iyi niyetinden ibarettir.

Yetkiler yasama meclisinde toplanırsa meclis hükûmeti sistemi ortaya çıkar. Meclis hem kanun yapar hem de bu kanunları kendi içinden seçtiği bakanlar eliyle uygular. Bakanlar meclisin yürütme işlerini gören görevlileri gibidir; ayrı bir güç merkezi oluşturmazlar. Sistemin ayırt edici özellikleri şunlardır:

  • Meclisin üstünlüğü: Yasama ve yürütme yetkisi mecliste toplanır.
  • Bakanlar tek tek seçilir: Meclis, bakanları kendi üyeleri arasından ve her birini ayrı ayrı seçer.
  • Ayrı devlet başkanı yok: Meclis başkanı aynı zamanda hükûmetin de başkanıdır.
  • Bireysel sorumluluk: Bakanlar bir kurul olarak değil, tek tek meclise karşı sorumludur; meclis istediği bakanı istediği an görevden alabilir.
  • Fesih yok: Hükûmetin meclisi feshetme, yani seçimleri yenileme yetkisi yoktur.

Türkiye'de bu sistem Millî Mücadele'nin olağanüstü şartlarında uygulandı. 1921 Teşkilât-ı Esasiye'ye göre yürütme kudreti ve yasama yetkisi, milletin tek ve gerçek temsilcisi olan Büyük Millet Meclisi'nde toplanıyordu; Meclis icra vekillerini (bakanları) tek tek seçiyor, Meclis Başkanı İcra Vekilleri Heyeti'ne de başkanlık ediyordu. 1921 metni yargıya ayrı bir yer vermedi; Meclis, üyeleri arasından seçtiği İstiklal Mahkemeleri'yle yargı alanına da uzandı. Savaşta hızlı karar alma ihtiyacı ve “millet iradesi Meclis'tedir” düşüncesi bu tercihi açıklar. Günümüzde yürütme kurulunu federal meclisin seçtiği İsviçre, bu modele en yakın örnek olarak gösterilir.

Kuvvetler ayrılığı: Montesquieu

Kuvvetler ayrılığı fikrini sistemli bir kurama dönüştüren düşünür, 1748'de yayımlanan Kanunların Ruhu Üzerine adlı eseriyle Fransız Montesquieu'dür. Temel düşüncesi şudur: iktidarı elinde tutan herkes onu kötüye kullanmaya eğilimlidir; bunun çaresi iktidarı farklı organlara bölmek ve bir gücün öteki gücü durdurabilmesini sağlamaktır. Yasama, yürütme ve yargı ayrı ellerde olursa hiçbiri ötekini tek başına ezemez; kişinin özgürlüğü bu dengeden doğar. 1982 Anayasası'nın Başlangıç'ındaki “kuvvetler ayrımı üstünlük sıralaması değil, iş bölümü ve iş birliğidir” fikri bu kuramın bizdeki yankısıdır.

Ayrılığın derecesi sistemleri birbirinden ayırır. Organlar keskin çizgilerle ayrılmış ve birbirinin görevine son veremiyorsa sert (katı) ayrılık vardır: başkanlık sistemi. Organlar ayrı ama iş birliği içindeyse ve karşılıklı olarak birbirini düşürebiliyorsa yumuşak ayrılık vardır: parlamenter sistem. Yarı başkanlık ise ikisinin karışımıdır. Üçünü bir sonraki durakta karşılaştırıyoruz.

Akılda kalsın: Birlik nerede toplanır? Yürütmede → mutlak monarşi; yasamada → meclis hükûmeti (1921). Ayrılık ne kadar sert? Sert → başkanlık; yumuşak → parlamenter; karışık → yarı başkanlık. Meclis hükûmetinin parmak izi: bakanlar tek tek ve meclisin içinden seçilir, meclis başkanı hükûmetin de başıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Meclis başkanının hükûmetin de başkanı olduğu, bakanların meclisçe tek tek seçildiği sistem hangisidir?” Cevap meclis hükûmetidir; parlamenter sistem güçlü bir çeldirici olarak şıklarda durur.

TuzakTuzak ifade: “Meclis hükûmetinde hükûmet meclisi feshederek erken seçime gidebilir” yanlıştır; meclis üstün olduğu için yürütmeye böyle bir silah verilmez. Montesquieu sorusunda eser adı ile düşünür eşleştirilir; Toplum Sözleşmesi'nin yazarı Rousseau çeldiricidir.

▭Boşluk doldurma

Kanunların Ruhu Üzerine adlı eseriyle kuvvetler ayrılığı kuramını sistemleştiren düşünür 'dür. Yasama ve yürütme yetkisinin mecliste toplandığı, bakanların meclisçe tek tek seçildiği sisteme ise sistemi denir.

parlamenterMontesquieuRousseaumeclis hükûmeti

?Soru çöz

1921 Teşkilât-ı Esasiye ile uygulanan meclis hükûmeti sistemine ilişkin aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Meclis hükûmetinde meclis üstündür; yürütmenin meclisi feshetme yetkisi yoktur. A doğrudur: yasama ve yürütme Meclis'te toplanır; B doğrudur: Meclis bakanları tek tek seçer ve dilediği an görevden alır; C doğrudur: Meclis Başkanı bakanlar heyetinin de başkanıdır.
HÜKÛMET SİSTEMİ · KUVVETLER AYRILIĞI

Başkanlık, parlamenter ve yarı başkanlık sistemi: kuvvetler ayrılığının üç biçimi

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYazılı ve yazısız, katı ve yumuşak, çerçeve ve kazuistik anayasa nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasalar üç ölçüte göre ayrılır. Biçimine göre yazılı (resmî bir metinde toplanmış) ya da yazısız (İngiltere gibi teamüllere ve dağınık kanunlara dayanan); değiştirilme usulüne göre yumuşak (kanunla aynı usulle değişen) ya da katı/sert (özel çoğunluk ve usul isteyen); ayrıntı düzeyine göre çerçeve (yalnız ana hatları çizen) ya da kazuistik (ayrıntılı). Türk anayasalarının hepsi yazılıdır; 1921 Teşkilât-ı Esasiye tek yumuşak ve tek çerçeve anayasamızdır, 1924, 1961 ve 1982 anayasaları katı ve kazuistiktir.

Anayasa türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Başkanlık sistemi, parlamenter sistem ve yarı başkanlık sistemi arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Başkanlık sisteminde yasama ile yürütme sert biçimde ayrılır: halkın seçtiği başkan tek başına yürütmedir, meclise karşı siyasi sorumluluğu yoktur; başkan meclisi feshedemez, meclis de onu güvensizlik oyuyla düşüremez (ABD). Parlamenter sistemde ayrılık yumuşaktır: yürütme iki başlıdır (sorumsuz devlet başkanı ile meclise karşı sorumlu başbakan ve bakanlar kurulu), meclis hükûmeti düşürebilir, yürütme de meclisi feshedebilir (İngiltere, Almanya). Yarı başkanlıkta halkın seçtiği güçlü bir cumhurbaşkanı ile meclise karşı sorumlu bir başbakan yürütmeyi paylaşır (Fransa).

Aynı fikirden, kuvvetler ayrılığından, üç ayrı sistem doğar; farkı, organların birbirine ne kadar yaklaşabildiği belirler.

Başkanlık sistemi: sert ayrılık

Başkanlık sistemi 1787 ABD Anayasası'yla doğdu. Yürütme tek başlıdır: devlet başkanı aynı zamanda hükûmetin başıdır, ayrı bir başbakan yoktur. Başkanı meclis değil halk seçer (ABD'de seçiciler kurulu aracılığıyla) ve belirli bir süre için görev yapar; meşruiyetini meclise borçlu değildir. Bakanlar (ABD'de “sekreter” denir) başkanın yardımcılarıdır: onları başkan seçer, başkan görevden alır ve yalnız başkana karşı sorumludurlar.

Ayrılığın sertliği karşılıklı silahların yokluğunda görülür: meclis başkanı siyasi gerekçeyle güvensizlik oyu vererek düşüremez, başkan da meclisi feshedip seçimleri yenileyemez. Aynı kişi hem meclis üyesi hem bakan olamaz. Yine de organlar birbirinden kopuk değildir; denge ve denetim araçları işler: başkan meclisin kabul ettiği kanunu veto edebilir, meclis ise bütçeyi onaylama ve başkanı ağır suç iddiasıyla yargılatma (impeachment) yetkisini elinde tutar. ABD dışında Brezilya, Arjantin ve Meksika gibi Latin Amerika ülkeleri de başkanlık sistemiyle yönetilir.

Parlamenter sistem: yumuşak ayrılık

Parlamenter sistem İngiltere'de yüzyıllar içinde, yazılı bir plan olmadan gelişti. Yürütme iki başlıdır: bir yanda devlet başkanı (kral ya da cumhurbaşkanı), öbür yanda başbakan ve bakanlar kurulu. Devlet başkanı siyasi bakımdan sorumsuzdur ve yetkileri büyük ölçüde semboliktir; kararlarını başbakan ve ilgili bakan da imzalar (karşı imza kuralı), sorumluluğu da onlar üstlenir. Hükûmet meclisin içinden doğar ve görevde kalabilmek için meclisin güvenine muhtaçtır; bakanlar meclise karşı hem tek tek hem de kurul olarak sorumludur.

Yumuşaklığı sağlayan, iki organın birbirine karşı silahlarıdır: meclis güvensizlik oyuyla hükûmeti düşürebilir, yürütme de meclisi feshederek seçimleri yenileyebilir. Bu karşılıklı denge iki organı iş birliğine zorlar. İngiltere, Almanya, İtalya, Yunanistan, İspanya, Japonya ve İsrail parlamenter sistemle yönetilir. Türkiye'nin 2017 öncesi düzeninde de bu sistem vardı: Başbakan'ın milletvekili olması zorunluydu, bakanlar ise milletvekilleri ya da milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından atanabiliyordu (eski md. 109).

Yarı başkanlık sistemi

Yarı başkanlık, iki sistemin parçalarını birleştirir. Başkanlıktan aldığı öge, cumhurbaşkanının doğrudan halk tarafından seçilmesi ve başbakanın ya da bakanların karşı imzası gerekmeden tek başına kullanabileceği önemli yetkilerle donatılmasıdır. Parlamenter sistemden aldığı öge ise meclise karşı sorumlu ve meclisin güvenine dayanan bir başbakan ve bakanlar kuruludur. Yürütme yine iki başlıdır, ama cumhurbaşkanı sembolik bir makam değil, siyasetin etkin bir aktörüdür. En bilinen örnek 1958 Anayasası'yla kurulan Fransa (V. Cumhuriyet)'dır; Portekiz, Finlandiya ve Avusturya da bu grupta sayılır.

Ayırt edici iki satır güvensizlik oyu ile fesihtir: parlamenter ve yarı başkanlık sistemlerinde ikisi de vardır, başkanlık sisteminde ikisi de yoktur, meclis hükûmetinde ise yalnız meclisin silahı vardır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Tek başlı yürütme = başkanlık. İki başlı yürütme + sembolik başkan = parlamenter; iki başlı yürütme + halkın seçtiği güçlü başkan = yarı başkanlık. Silah testi: fesih ve güvensizlik oyu ikisi de var → parlamenter, ikisi de yok → başkanlık. Üç ülke, üç sistem: ABD başkanlık, İngiltere parlamenter, Fransa yarı başkanlık.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi başkanlık sisteminin özelliklerinden biri değildir?” sorusunda doğru cevap çoğu zaman parlamenter sisteme ait bir öğedir: “başkan göreve başlamak için meclisten güvenoyu alır”, “yürütme meclisi feshedebilir”, “bakanlar meclise karşı sorumludur”.

TuzakParlamenter sistem sorusunda ise tuzak, devlet başkanını etkin ve siyasi bakımdan sorumlu gösteren şıktır; parlamenter sistemde devlet başkanı sorumsuzdur, sorumluluğu karşı imzayla hükûmet üstlenir.

⇄Bilgi eşleştirme sistem ve özellik

?Soru çöz

ABD örneğinde görülen başkanlık sistemine ilişkin aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Sert kuvvetler ayrılığında başkan meclisi feshedemez, meclis de başkanı güvensizlik oyuyla düşüremez; fesih parlamenter ve yarı başkanlık sistemlerine özgüdür. B doğrudur: başkan hem devletin hem hükûmetin başıdır; C doğrudur: bakanları başkan seçer, meclise değil ona sorumludurlar; D doğrudur: veto, sistemin denge ve denetim aracıdır.
TÜRKİYE · 1876 → 2018 · MD. 77, 101–116

Türkiye'de hükûmet sistemleri ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi: meclis hükûmetinden tek başlı yürütmeye

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaÜniter devlet, federal devlet ve konfederasyon arasındaki farklar nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Devlet; ülke, insan topluluğu (millet) ve egemenlik unsurlarından oluşan, yasama, yürütme ve yargı organlarıyla işleyen siyasi örgütlenmedir. Egemenliğin kaynağına göre devlet monarşi (başındaki kişi soyla gelir) ya da cumhuriyet (devlet başkanı seçilir) olur. Yapısına göre ise üniter (tek merkezli; Türkiye, md. 3), federal (federal devlet ile federe devletlerden oluşan; ABD, Almanya) ya da konfederasyon (bağımsız devletlerin andlaşmayla kurduğu, ayrılma hakkı bulunan birlik) olabilir. Bölgeli devlet, üniter devletle federasyon arasında bir modeldir.

Devlet ve devlet şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi nedir ve özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye'de 1876 Kanun-ı Esasi meşruti monarşi, 1921 Teşkilât-ı Esasiye meclis hükûmeti, 1924 Anayasası meclis hükûmeti ile parlamenter sistemin karışımı olan karma sistem, 1961 ve 1982 anayasaları parlamenter sistem kurdu. 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen 6771 sayılı Kanun'la Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçildi; değişiklikler 24 Haziran 2018 seçimlerinin ardından tümüyle yürürlüğe girdi. Bu sistemde yürütme tek başlıdır ve Cumhurbaşkanı'na aittir (md. 8, 104); Cumhurbaşkanı halk tarafından beş yıllığına ve en fazla iki kez seçilir (md. 101); Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmıştır.

Bir buçuk asırlık anayasa serüveninde Türkiye, hükûmet sistemleri kataloğundaki modellerin neredeyse hepsini kendi tecrübesiyle denedi.

Kanun-ı Esasi'den 1982'ye

1876 Kanun-ı Esasi, padişahın yanına bir meclis koyarak mutlak monarşiden meşruti monarşiye geçişi sağladı; yürütme yine padişahındı. 1909 değişiklikleri hükûmeti meclise karşı sorumlu kılarak düzeni parlamenter monarşiye yaklaştırdı. 1921'de, Millî Mücadele'nin içinde meclis hükûmeti kuruldu. 1924 Anayasası iki modeli harmanladı: yasama ve yürütme yetkisi Meclis'te toplanmış sayıldı, ama Meclis yürütmeyi kendi seçtiği Cumhurbaşkanı ile onun atadığı Başbakan ve bakanlar eliyle kullandı. Meclis hükûmeti düşürebiliyor, hükûmet ise Meclis'i feshedemiyordu. Bu yüzden 1924 düzeni karma sistem diye anılır. Her anayasanın hazırlanış hikâyesi Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler sayfasında.

1961 Anayasası kuvvetler ayrılığına dayanan klasik parlamenter sistemi kurdu. 1982 Anayasası parlamenter sistemi korudu, ama Cumhurbaşkanı'nı sembolik bir makam olmaktan çıkarıp tek başına kullanabileceği yetkilerle güçlendirdi. 2007'de 5678 sayılı Kanun'la yapılan ve halkoylamasıyla kabul edilen değişiklik, Cumhurbaşkanı'nın Meclis yerine doğrudan halk tarafından seçilmesini getirdi; bu usulle ilk seçim 2014'te yapıldı. Halkın seçtiği bir cumhurbaşkanı ile Meclis'e karşı sorumlu bir Bakanlar Kurulu'nun yan yana durduğu bu ara dönem, yarı başkanlığa benzeyen bir görünüm kazandı.

Altı durak, beş sistem: 1961 ve 1982 aynı sistemi (parlamenter) paylaşır; 1982'den sonraki büyük kırılma 2017 halkoylamasıyla gelir.Görsel: Sınav Defteri

2017 değişikliği ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi

21 Ocak 2017 tarihli 6771 sayılı Kanun 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edildi. Yürütmeye ilişkin hükümler, 24 Haziran 2018'de birlikte yapılan TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ardından Cumhurbaşkanı'nın andiçerek göreve başlamasıyla (9 Temmuz 2018) uygulanmaya başladı. Böylece parlamenter sistem sona erdi ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi başladı. Sistemin ana çizgileri şunlardır:

  • Tek başlı yürütme: Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı'na aittir (md. 8); Cumhurbaşkanı Devletin başıdır (md. 104). Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırıldı.
  • Halk tarafından seçim: Cumhurbaşkanı; kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları arasından doğrudan halk tarafından seçilir. Görev süresi beş yıldır, bir kimse en fazla iki defa seçilebilir (md. 101). Seçilenin partisiyle ilişiğinin kesilmesi kuralı 2017'de kaldırıldı.
  • Birlikte seçim: TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır (md. 77).
  • Bakanlar Meclis dışından: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından Cumhurbaşkanı'nca atanır ve görevden alınır; atanan milletvekilinin TBMM üyeliği sona erer. Yardımcılar ve bakanlar Cumhurbaşkanı'na karşı sorumludur (md. 106).
  • Güvenoyu ve gensoru yok: Hükûmet Meclis'in güvenine dayanmaz. TBMM'nin bilgi edinme ve denetim yolları Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı sorudur (md. 98); gensoru ve sözlü soru kaldırıldı.
  • Cumhurbaşkanlığı kararnamesi: Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda kararname çıkarabilir. Temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar, Anayasa'nın münhasıran kanuna bıraktığı konular ve kanunda açıkça düzenlenen konular kararnameyle düzenlenemez; çatışmada kanun uygulanır, Meclis aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz kalır (md. 104). Eski düzenin kanun hükmünde kararnamesi (KHK) kaldırıldı.
  • Seçimlerin yenilenmesi: TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla, Cumhurbaşkanı ise kendi kararıyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; hangisi karar verirse versin iki seçim birlikte yapılır (md. 116).
  • Veto ve bütçe: Cumhurbaşkanı kanunları on beş gün içinde yayımlar ya da bir daha görüşülmek üzere Meclis'e geri gönderir; Meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse kanun yayımlanır (md. 89). Bütçe kanun teklifini Meclis'e Cumhurbaşkanı sunar (md. 161).
  • Cezai sorumluluk: Cumhurbaşkanı hakkında üye tamsayısının salt çoğunluğunun önergesiyle soruşturma açılması istenebilir; soruşturma beşte üç, Yüce Divan'a sevk üçte iki gizli oyla kararlaştırılır (md. 105).

Sistem neden ne başkanlık ne parlamenter kalıbına girer? Başkanlıktan aldığı öğeler: halkın seçtiği tek başlı yürütme, bakanların Meclis dışından atanıp yalnız Cumhurbaşkanı'na karşı sorumlu olması ve güvenoyu mekanizmasının bulunmaması. Klasik başkanlıkta bulunmayan öğeler ise Cumhurbaşkanı'nın da Meclis'in de seçimleri yenileyebilmesi (md. 116), yürütmeye kararname çıkarma yetkisi tanınması (md. 104) ve iki seçimin aynı gün yapılmasıdır. Bu yüzden özgün adıyla anılır. Cumhurbaşkanı'nın yetkilerinin tamamı Cumhurbaşkanı sayfasında, kararname ve olağanüstü hâl yürütmenin düzenleyici işlemleri sayfasında.

Akılda kalsın: Sıra: 1876 meşruti → 1921 meclis → 1924 karma → 1961 ve 1982 parlamenter → 2018 Cumhurbaşkanlığı. Sistemin sayıları: 40 yaş, 5 yıl, en fazla 2 dönem (md. 101) · seçimler aynı gün (md. 77) · Meclis'in seçim yenilemesi 3/5 (md. 116) · vetoyu aşmak salt çoğunluk (md. 89) · soruşturma 3/5, Yüce Divan 2/3 (md. 105).
Sınavda

Nasıl sorulur“Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'nde aşağıdakilerden hangisi yer almaz?” Cevap çoğu zaman eski düzenin bir kurumudur: Başbakan, Bakanlar Kurulu, güvenoyu, gensoru, sözlü soru ya da KHK.

Tuzakİkinci tuzak “bakanlar milletvekilleri arasından atanır ve milletvekilliği devam eder” cümlesidir; atanan milletvekilinin üyeliği düşer (md. 106). Üçüncüsü seçim yenilemedir: kararı Cumhurbaşkanı da Meclis de verebilir, iki seçim her durumda birlikte yapılır; Meclis'in kararı Cumhurbaşkanı'nın ikinci döneminde verilirse Cumhurbaşkanı bir kez daha aday olabilir (md. 116).

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Kuvvetler ayrılığına dayanan klasik parlamenter sistem
  2. Bakanların Meclis'çe tek tek seçildiği meclis hükûmeti
  3. Tek başlı yürütmeye dayanan Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi
  4. Padişahın yanına meclisin eklendiği meşruti monarşi
  5. Meclis hükûmeti ile parlamenter sistemin karışımı karma sistem

?Soru çöz

2017 Anayasa değişikliğiyle kurulan Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne ilişkin aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'nde güvenoyu yoktur; yardımcılar ve bakanlar yalnız Cumhurbaşkanı'na karşı sorumludur (md. 106). A doğrudur: atama ve görevden alma Cumhurbaşkanı'nındır (md. 106); C doğrudur: Meclis 3/5 ile seçimleri yenileyebilir (md. 116); D doğrudur: bakan olan milletvekilinin üyeliği düşer.

⇄Bilgi eşleştirme sistem ve silahları

DEMOKRASİ · İLKELER VE TÜRLER · MD. 175

Demokrasi nedir? İlkeleri, türleri ve yarı doğrudan demokrasinin araçları

KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı nedir, meclis hükûmeti sisteminin özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hükûmet sistemi, yasama ve yürütme yetkilerinin hangi organlara verildiğini ve bu organların birbirleriyle ilişkisini gösterir. Yetkiler tek elde toplanmışsa kuvvetler birliği vardır: yürütmede (hükümdarda) toplanırsa mutlak monarşi, yasama meclisinde toplanırsa meclis hükûmeti sistemi doğar; Türkiye'de meclis hükûmetini 1921 Teşkilât-ı Esasiye kurdu. Yetkiler ayrı organlara dağıtılmışsa kuvvetler ayrılığı vardır; kuramı sistemleştiren Montesquieu'dür. Sert ayrılık başkanlık, yumuşak ayrılık parlamenter sistemi doğurur.

Kuvvetler birliği ve meclis hükûmeti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Demokrasi nedir, doğrudan, temsilî ve yarı doğrudan demokrasi arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Demokrasi, egemenliğin halka ait olduğu ve yönetimin halkın iradesine dayandığı yönetim biçimidir. Temel ilkeleri millî egemenlik, özgürlük, eşitlik, çoğulculuk, katılım, serbest ve düzenli seçimler, hukukun üstünlüğü ve kuvvetler ayrılığı ile temel hak ve hürriyetlerin güvencesidir. Halkın kararları kendisinin aldığı biçim doğrudan, temsilciler eliyle aldığı biçim temsilî, ikisini birleştiren biçim yarı doğrudan demokrasidir. Yarı doğrudan demokrasinin araçları halkoylaması (referandum), halk vetosu, halk girişimi ve geri çağırmadır; Türkiye temsilî bir demokrasidir ve bu araçlardan yalnız halkoylamasını kullanır.

Yunanca “demos” (halk) ve “kratos” (iktidar) sözcüklerinden gelen demokrasi, kelime anlamıyla halkın iktidarıdır; zor olan, milyonlarca kişinin bu iktidarı nasıl kullanacağıdır.

Demokrasinin ilkeleri

Demokrasi yalnız sandık demek değildir; sandığın anlam taşıması için bazı ilkelerin birlikte bulunması gerekir. Seçim ilkelerinin Anayasa'daki karşılığını 1982 Anayasası'nın genel esasları sayfasında göreceğiz; burada demokrasinin ilkelerini bir bütün olarak toplayalım:

  • Millî egemenlik: Yönetme yetkisinin kaynağı halktır; egemenliğin kullanılması bir kişiye, zümreye ya da sınıfa bırakılamaz (md. 6).
  • Özgürlük: Kişi, başkasına zarar vermediği sürece düşüncesinde, inancında ve davranışında serbesttir; devlet bu alanı keyfî olarak daraltamaz.
  • Eşitlik: Herkes kanun önünde eşittir; hiçbir kişiye, aileye, zümreye ya da sınıfa ayrıcalık tanınamaz (md. 10).
  • Çoğulculuk: Farklı görüşlerin, inançların ve çıkarların bir arada ve özgürce var olabilmesidir; çok partili hayat, bağımsız basın ve sivil toplum kuruluşları onun görünür yüzüdür.
  • Katılım: Vatandaşın oy vererek, aday olarak, parti kurarak ya da dilekçe vererek yönetime katılabilmesidir (md. 67–74).
  • Serbest ve düzenli seçimler: İktidar belirli aralıklarla, serbest, eşit ve gizli oyla yapılan seçimlerle yenilenir; muhalefetin bir gün iktidara gelme imkânı açık kalır (md. 67, md. 77).
  • Hukukun üstünlüğü ve kuvvetler ayrılığı: Yönetenler de hukukla bağlıdır; yetkiler farklı organlara dağıtılır ve idarenin her eylem ve işlemi yargı denetimine açıktır (md. 2, md. 125).
  • Temel hak ve hürriyetlerin güvencesi: Çoğunluğun oyuyla bile dokunulamayacak bir hak çekirdeği vardır; bu güvence olmazsa çoğunluk yönetimi azınlık üzerinde bir baskıya dönüşebilir.

Bu ilkeler birbirine bağlıdır: çoğulculuk olmadan seçim bir onay törenine, hukukun üstünlüğü olmadan çoğunluk yönetimi sınırsız bir iktidara dönüşür. Demokrasiyi yalnızca “çoğunluğun yönetimi” diye tanımlayan şık bu yüzden eksiktir; çağdaş demokrasi azınlığın haklarına saygılı çoğunluk yönetimidir.

Uygulama biçimleri: doğrudan, temsilî, yarı doğrudan

Doğrudan demokraside halk temsilci seçmez; kararları bizzat bir araya gelip oylayarak alır. Antik Atina'daki halk meclisi bu modelin simgesidir; bugün yalnız İsviçre'nin birkaç küçük kantonunda, yılda bir kez meydanda toplanan halk meclislerinde (Landsgemeinde) yaşar. Milyonlarca nüfuslu devletlerde uygulanması mümkün değildir.

Temsilî demokraside halk, egemenliği belirli süreler için seçtiği temsilciler eliyle kullanır; kararları meclis ve seçilmiş organlar alır. Türkiye ve dünyanın büyük bölümü bu modeldedir. Anayasa'nın “Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili organları eliyle kullanır” hükmü (md. 6) temsilî demokrasinin ifadesidir.

Yarı doğrudan demokrasi, temsilî demokrasiye halkın bazı konularda son sözü kendisinin söyleyebileceği araçlar ekler; en gelişmiş örneği İsviçre'dir. Bu araçlar şunlardır:

Yarı doğrudan demokrasinin araçları
AraçKim başlatır?Ne olur?Türkiye'de
Halkoylaması (referandum)Kurallar ya da organlarMeclisin kabul ettiği kanun ya da anayasa değişikliği halkın onayına sunulurVar
Halk vetosuSeçmenler, imza toplayarakMeclisin kabul ettiği kanun halkoyuyla düşürülebilirYok
Halk girişimiSeçmenler, imza toplayarakYeni kanun ya da değişiklik önerilir; meclis görüşmek zorundadırYok
Geri çağırmaSeçmenlerSeçilmiş temsilci süresi dolmadan oylamayla görevden alınır (ABD'nin bazı eyaletleri)Yok

Türkiye'de halkoylaması

Türkiye temsilî bir demokrasidir; yarı doğrudan demokrasinin araçlarından yalnız halkoylaması hukukumuzda vardır, halk vetosu, halk girişimi ve geri çağırma yoktur. Halkoylaması ilk kez 1982 Anayasası'yla düzenli bir anayasal kurum hâline geldi. Bugün Anayasa değişikliklerinde kullanılır (md. 175); ayrıca Cumhurbaşkanlığı seçiminde ikinci oylamaya tek aday kalırsa oylama referandum şeklinde yapılır (md. 101). Cumhuriyet tarihinde yedi halkoylaması yapıldı:

  • 1961: 1961 Anayasası'nın kabulü; halkoyuyla kabul edilen ilk anayasa.
  • 1982: 1982 Anayasası'nın kabulü.
  • 1987: Geçici 4. maddeyle getirilen siyasi yasakların kaldırılması; çok küçük bir farkla kabul edildi.
  • 1988: Mahallî idareler seçimlerinin bir yıl öne alınmasını öngören değişiklik; reddedilen tek halkoylaması.
  • 2007: Cumhurbaşkanı'nı Meclis yerine halkın seçmesini getiren değişiklik paketi; kabul.
  • 2010: Anayasa Mahkemesi'nin ve Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'nun (bugünkü HSK) yeniden yapılandırıldığı geniş kapsamlı paket; kabul.
  • 2017: Parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçişi getiren 6771 sayılı Kanun; kabul.
Akılda kalsın: Doğrudan = halk kendisi; temsilî = temsilciler; yarı doğrudan = temsilciler + halkın son sözü. Araçları yönüyle ayır: referandum organın kararına onay, halk vetosu var olan kanuna “hayır”, halk girişimi yeni kanun için “öneri”, geri çağırma kişiye karşı. Halkoylamaları: 1961, 1982, 1987, 1988, 2007, 2010, 2017 → yedi; “hayır” çıkan tek oylama 1988.
Sınavda

Nasıl sorulur“Seçmenlerin imza toplayarak meclisin kabul ettiği bir kanunun yürürlüğe girmesini engelleyebilmesi hangi kavramla ifade edilir?” Cevap halk vetosudur; halk girişimi (yeni kanun önerme) ve referandum çeldiricidir. İkinci kalıp: “Türkiye'de uygulanan yarı doğrudan demokrasi aracı hangisidir?” Cevap yalnız halkoylamasıdır. Üçüncüsü ilke sorusudur: yönetimin bir sınıfa, zümreye ya da aileye bırakılması demokrasiyle bağdaşmaz (md. 6, md. 10).

▭Boşluk doldurma

Seçmenlerin imza toplayarak meclise yeni bir kanun önerisi sunabilmesine halk denir. Seçmenlerin, görevini beğenmedikleri bir temsilciyi süresi dolmadan oylamayla görevden alabilmesine ise adı verilir.

vetosugeri çağırmareferandumgirişimi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi demokrasinin temel ilkeleri arasında gösterilemez?

✓ C. Anayasa, egemenliğin kullanılmasının hiçbir surette bir kişiye, zümreye ya da sınıfa bırakılamayacağını söyler (md. 6); bu demokrasiyle bağdaşmaz. A çoğulculuk, B yönetenlerin hukukla bağlılığı (hukukun üstünlüğü), D serbest seçimlerle iktidarın yenilenmesi demokrasinin temel ilkeleridir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Türk Medeni Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi erginliğin kazanılma yollarından biri değildir?

✓ A. Ayırt etme gücü erginlik yolu değil, erginlikten ayrı bir fiil ehliyeti şartıdır (md. 10, md. 13). B 18 yaşını doldurmak, C evlenmek, D mahkemece ergin kılınmak erginliğin üç kazanılma yoludur (md. 11–12).Kaynak: Kişiler ve aile hukuku · Hak ve fiil ehliyeti

?Soru 2

Aşağıdaki haklardan hangisi bir mal varlığı hakkı olduğu hâlde başkasına devredilemez ve mirasçılara geçmez?

✓ D. Oturma hakkı parayla ölçülebilen bir sınırlı aynî haktır, ama TMK md. 823'e göre devredilemez ve mirasçılara geçmez. A mülkiyet ve B alacak mal varlığı hakkıdır ama devredilebilir; C ad üzerindeki hak devredilemez ama kişilik hakkıdır, mal varlığı hakkı değildir.Kaynak: Borçlar hukuku ve hak kavramı · Hak kavramı ve hak türleri

?Soru 3

Türk Ticaret Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi tacir olmanın sonuçlarından biri değildir?

✓ D. Tacir yalnız ticari borçları için değil, her türlü borcu için iflasa tabidir; şıktaki “yalnız” sözcüğü kuralı daraltıyor. A defter tutma, B unvan ve sicil, C basiretli iş insanı gibi davranma yükümlülüğü tacirin sayılan sonuçlarıdır; bunları seçen, “değildir” köküne göre doğru bilgiyi işaretlemiş olur.Kaynak: Ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı · Ticaret hukuku: tacir ve esnaf

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisinde hak aslen kazanılmıştır?

✓ A. Eser sahipliği, eserin yaratılmasıyla önceki bir sahipten türemeden doğar; bu aslen kazanmadır. B miras (külli halefiyet), C taşınmazın tescille, D taşınırın teslimle devri önceki sahipten geçer; üçü de devren kazanmadır.Kaynak: Borçlar hukuku ve hak kavramı · Yenilik doğuran haklar, kazanma, kayıp

?Soru 5

Türk Ticaret Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi bir sermaye şirketidir?

✓ C. Anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket sermaye şirketidir. A kollektif şirket şahıs şirketidir; B (sermayesi paylara bölünmemiş) komandit şirket de şahıs şirketidir; D adi ortaklık TBK'da düzenlenir, ticaret şirketi değildir ve tüzel kişiliği yoktur.Kaynak: Ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı · Ticaret şirketleri ve kıymetli evrak

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi borçlar hukukuna hâkim olan ilkelerden biri değildir?

✓ B. Çağdaş hukukta borçlu borcundan şahsıyla (özgürlüğüyle) değil malvarlığıyla sorumludur; Anayasa md. 38 sözleşme borcunu ödeyemeyen kişinin bu yüzden özgürlüğünden alıkonulmasını yasaklar. A sözleşme özgürlüğü, C nispilik, D şekil serbestisi borçlar hukukunun temel ilkeleridir; onları seçen, “değildir” köküne göre doğru bilgiyi işaretlemiş olur.Kaynak: Borçlar hukuku ve hak kavramı · Borç ilişkisi ve ilkeleri

?Soru 7

Türk Borçlar Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi, aksi açıkça anlaşılmadıkça bir öneri (icap) sayılır?

✓ D. TBK md. 8'e göre fiyatı gösterilerek mal sergilenmesi öneri sayılır. A ısmarlanmamış şeyin gönderilmesi öneri değildir (md. 7); B bağlı olmama hakkını saklı tutan teklif öneri gibi bağlamaz (md. 8/1); C mal ve bedel gibi esaslı noktaları içermeyen bir niyet açıklamasıdır.Kaynak: Borçlar hukuku ve hak kavramı · Sözleşme: öneri, kabul, şekil

?Soru 8

16 yaşını doldurmuş Ayşe'nin evlenebilmesi için Türk Medeni Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi gerekir?

✓ B. TMK md. 124'e göre evlenme yaşı 17'dir; 16 yaşını dolduran kişi ancak olağanüstü durumda ve pek önemli bir sebeple hâkim izniyle evlenebilir. Ana-baba izni 17 yaşındaki küçük için yeterlidir ama 16 yaşında tek başına yetmez (A); ergin kılınma ayrı bir kurumdur ve evlenme izni yerine geçmez (C); muhtar ve belediye başkanı yalnız evlendirme memurudur (D).Kaynak: Kişiler ve aile hukuku · Nişanlanma ve evlenme

?Soru 9

Türk Medeni Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisinin miras bırakana karşı saklı payı yoktur?

✓ B. TMK md. 506 saklı payı yalnız altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eşe tanır; kardeşlerin saklı payı 2007'de yürürlükten kaldırılmıştır. A çocuk altsoy, C anne ana-baba, D sağ kalan eş olarak saklı paylı mirasçıdır.Kaynak: Kişiler ve aile hukuku · Miras hukuku

?Soru 10

Yabancı bir devletin ordusunda izinsiz gönüllü askerlik yapan bir Türk vatandaşının vatandaşlığı hangi yolla ve kimin kararıyla sona erdirilebilir?

✓ B. Kişinin isteği dışında, Türkiye'nin çıkarlarına aykırı davranış yüzünden vatandaşlığın sona erdirilmesi kaybettirmedir ve Cumhurbaşkanı kararıyla olur. Çıkma kişinin kendi isteğiyle olur (A); iptal yalan beyanla kazanılan vatandaşlık içindir (C); vatandaşlık kararlarını mahkeme değil idare verir, mahkeme yalnız denetler (D).Kaynak: Ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı · Vatandaşlığın kaybı
87
Daha fazla soru çözmek ister misin?Anayasa tarihi ve temel haklar konusundan 87 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →