Anayasa nedir? Maddi ve şekli anlamda anayasa, Magna Carta'dan ilk yazılı anayasalara
KPSS Vatandaşlık · Anayasa hukuku · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHukukun kaynakları nelerdir, normlar hiyerarşisi nasıl sıralanır?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hukukun kaynakları asıl (bağlayıcı) ve yardımcı kaynaklar olarak ikiye ayrılır. Asıl kaynaklar yazılı (Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, adsız düzenleyici işlemler) ve yazısızdır (örf ve âdet hukuku); yardımcı kaynaklar yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşlerdir (doktrin). Yazılı kaynaklar normlar hiyerarşisi içinde sıralanır: en üstte Anayasa durur ve alt basamaktaki kural üsttekine aykırı olamaz.
Kaynaklar ve normlar hiyerarşisi
✎Konu anlatımı
Anayasa nedir, maddi ve şekli anlamda anayasa ne demektir?
Kısa cevap: Anayasa; devletin temel organlarını (yasama, yürütme, yargı), bu organların nasıl kurulup birbirleriyle nasıl ilişki kuracağını ve kişilerin temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen, hukuk düzeninin en üstündeki kurallar bütünüdür. Maddi anlamda anayasa içeriğe bakar: bu konuları düzenleyen her kural, nerede yazılı olursa olsun anayasaldır. Şekli anlamda anayasa ise biçime bakar: “anayasa” adını taşıyan, özel bir usulle yapılan ve kanunlardan daha zor değiştirilen metindir. İlk anayasal belge 1215 Magna Carta, ilk yazılı anayasa 1787 ABD Anayasası'dır.Bir maçta hakemin yetkisini, oyuncuların haklarını ve kuralların nasıl değişeceğini gösteren bir üst kural kitabı vardır; devletin o kitabının adı anayasadır.
Devlet, insanlara emir verebilen ve gerekirse zor kullanabilen bir güçtür. Anayasa bu gücün kime ait olduğunu, hangi organlar eliyle kullanılacağını ve nerede durması gerektiğini yazar. Bu yüzden anayasa hukukunun konusu dört başlıkta toplanır: yasama (kanunu kim yapar), yürütme (kanunu kim uygular), yargı (uyuşmazlığı kim çözer) ve temel hak ve hürriyetler (devletin dokunamadığı ya da ancak sınırlı biçimde dokunabildiği alan). Anayasa bir yanıyla iktidarı kurar, öbür yanıyla onu sınırlar.
Maddi ve şekli anlamda anayasa
Bir kuralın “anayasal” olup olmadığına iki ayrı gözle bakılabilir. Maddi anlamda anayasa içeriği ölçü alır: devletin temel yapısını, organlarını ve temel hakları düzenleyen kurallar; anayasa metninde, sıradan bir kanunda ya da yazısız bir teamülde bulunsun, maddi anlamda anayasaldır. Örneğin milletvekili seçiminin ayrıntılarını 2839 sayılı Kanun düzenler; bu metin biçim olarak bir kanundur ama konusu itibarıyla anayasal niteliktedir.
Şekli anlamda anayasa ise biçimi ölçü alır: “Anayasa” adını taşıyan, kanunlardan ayrı ve daha ağır bir usulle yapılıp değiştirilen, normlar hiyerarşisinin tepesinde duran metindir. Bu metne giren bir hüküm, konusu ne olursa olsun anayasa kuralıdır. Türkiye'de şekli anayasa 2709 sayılı 1982 Anayasası'dır: hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, öteki kuruluşları ve kişileri bağlar; kanunlar da Anayasa'ya aykırı olamaz (md. 11). Yazısız anayasası olan İngiltere'de ise şekli anlamda bir anayasa yoktur; anayasal kurallar yalnız maddi anlamda vardır.
| Maddi anlamda | Şekli anlamda | |
|---|---|---|
| Ölçüt | İçerik | Biçim: ad ve yapılış usulü |
| Kapsamı | Devletin temel yapısını, organlarını ve temel hakları düzenleyen her kural; nerede yazılı olursa olsun | “Anayasa” adını taşıyan, kanunlardan ağır usulle yapılıp değiştirilen metin; içindeki her hüküm |
| Örnek | Milletvekili seçimini düzenleyen 2839 sayılı Kanun (biçimi kanun, konusu anayasal) | 1982 Anayasası |
| İngiltere | Var (yazısız kurallar) | Yok |
Anayasacılık: iktidarı yazıya bağlamak
Anayasa fikrinin arkasında, yöneticinin keyfine göre değil önceden konmuş kurallara göre yönetmesi gerektiği düşüncesi yatar; buna anayasacılık (meşrutiyet) hareketi denir. Bu yolda ilk adım İngiltere'de atıldı: 1215'te baronlar Kral John'u (Yurtsuz John) Magna Carta'yı (Büyük Özgürlük Fermanı) kabule zorladı. Belge, kralın keyfî vergi koymasını ve kimseyi yargısız hapsetmesini sınırladı. Bir anayasa değildi; ama hükümdarın gücünü yazılı bir metinle bağlayan ilk anayasal belge sayılır. Magna Carta'dan hak bildirgelerine uzanan çizgiyi insan hakları sayfasında ayrıca izleyeceğiz.
Devletin bütün teşkilatını tek bir yazılı metne döken ilk örnek 1787 ABD Anayasası'dır. Bağımsızlığını kazanan eyaletlerin temsilcileri Philadelphia'da toplanarak metni hazırladı; anayasa yalnız yedi maddeden oluşur ve 1789'da yürürlüğe girdi. Modern anlamda ilk federal devleti ve ilk başkanlık sistemini kuran bu metin, eklenen değişikliklerle hâlâ yürürlüktedir. Avrupa'da ilk yazılı anayasalar 1791'de geldi: Mayıs'ta Polonya, Eylül'de Fransa. KPSS kaynakları ikinci yazılı anayasa olarak 1791 Fransız Anayasası'nı gösterir; bu metin 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi'ni başına alarak bir meşruti monarşi kurdu. Bizdeki ilk adımlar olan 1808 Sened-i İttifak ve 1876 Kanun-ı Esasi, Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler sayfasının konusu.
Nasıl sorulur“Dünyanın ilk yazılı anayasası hangisidir?” sorusunda tuzak şık Magna Carta'dır; o ilk anayasal belgedir, cevap 1787 ABD Anayasası'dır. İkinci kalıp tanım sorusudur: “Hangi metinde yer alırsa alsın devletin temel yapısını düzenleyen kurallar” ifadesi maddi anlamda anayasayı, “özel usulle yapılan ve kanunlardan üstün olan metin” ifadesi şekli anlamda anayasayı anlatır. İngiltere örneği verilirse hatırla: orada şekli anlamda anayasa yoktur.
↕Sıralama eskiden yeniye
- Fransa'nın ilk yazılı anayasasını kabul etmesi
- Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun kabulü
- Magna Carta'nın kabul ettirilmesi
- Kanun-ı Esasi'nin ilanı
- ABD Anayasası'nın Philadelphia'da hazırlanması
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi şekli anlamda anayasa kavramını açıklayan bir ifadedir?