Kişiler ve aile hukuku: kişilikten ehliyete, hısımlıktan evliliğe

Kişiliğin doğumdan ölüme serüvenini, dört ehliyet durumunu, hısımlık derecesini, dernek ve vakfı, evlenmeden boşanmaya aile hukukunu ve miras ile mülkiyetin temel kurallarını güncel Türk Medeni Kanunu maddeleriyle anlatıyoruz.

10 durakKavram
20 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 20tamamlanan etkinlik
104 sorubu konuda çözebileceğin
KİŞİLER HUKUKU

Kişiliğin başlangıcı ve sonu: sağ doğum, ölüm karinesi ve gaiplik

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu hukuku ve özel hukuk dalları nelerdir, karma hukuk dalları hangileridir?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Taraflardan birinin devlet olduğu ve devletin kamu gücüyle üstün durumda bulunduğu ilişkileri kamu hukuku düzenler: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, icra ve iflas hukuku ile devletler genel hukuku. Eşit kişiler arasındaki ilişkileri özel hukuk düzenler: medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku ve devletler özel hukuku. İş, hava, toprak, çevre, banka ve fikir ve sanat eserleri hukuku gibi iki özelliği birlikte taşıyan dallara karma hukuk dalları denir.

Kamu, özel ve karma hukuk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kişilik ne zaman başlar ve sona erer, gaiplik kararı için hangi süreler gerekir?

Kısa cevap: Hukukta kişi, haklara ve borçlara sahip olabilen varlıktır; gerçek kişiler (insanlar) ve tüzel kişiler olarak ikiye ayrılır. TMK md. 28'e göre kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer. Ölümüne kesin gözle bakılacak bir durumda kaybolan kişi, cesedi bulunmasa da ölmüş sayılır (ölüm karinesi, md. 31); ölüm tehlikesinin üzerinden en az 1 yıl ya da son haberin üzerinden en az 5 yıl geçince mahkeme gaiplik kararı verebilir.

Bir bebeğin ilk nefesi yalnız ailesi için değil, hukuk için de bir başlangıçtır: o andan itibaren dünyada adına hak yazılabilecek bir kişi daha vardır.

Önceki sayfada medeni hukukun dört kitabını saymış, ilkinin kişiler hukuku olduğunu söylemiştik. Bu sayfa o kitabı ve ardından gelen aile hukukunu açıyor. Hukuk dilinde kişi, haklara ve borçlara sahip olabilen varlıktır. İki türü vardır: gerçek kişiler, yani insanlar ve tüzel kişiler, yani belli bir amaç için örgütlenmiş kişi ya da mal toplulukları (dernek, vakıf, şirket, belediye gibi). Hayvanlar ve eşyalar hukukça korunur ama hak sahibi olamaz; bir köpeğe miras bırakılamamasının sebebi budur.

Kişilik ne zaman başlar?

TMK md. 28 iki şart koyar: çocuğun tamamıyla doğması, yani ana rahminden bütünüyle ayrılması ve sağ doğması, yani ayrıldıktan sonra kısa bir an da olsa yaşaması. Doğumdan birkaç dakika sonra ölen bebek kişi olmuştur: o birkaç dakikada edindiği haklar onun mirasçılarına geçer. Ölü doğan bebek ise hukuken hiç kişi olmamıştır. Bu ince ayrımın sebebi pratiktir: mirasın kime kalacağı çoğu zaman tam da bu ana bağlıdır.

Peki henüz doğmamış çocuk? Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre çocuk, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetini elde eder. Babası doğumdan iki ay önce bir kazada ölen bebek, sağ doğarsa babasına mirasçı olur; ölü doğarsa bu hak hiç doğmamış sayılır. Doğum ve ölüm nüfus sicilindeki kayıtla ispat edilir; kayıt yoksa ya da yanlış olduğu anlaşılırsa gerçek durum her türlü delille ispatlanabilir.

Kişilik nasıl sona erer? 1. Ölüm

Kişiliği sona erdiren olay ölümdür. Ölümle kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar (adı kullanma, velayet, kişilik hakları) ortadan kalkar; malvarlığı ise haklarıyla ve borçlarıyla birlikte, bir bütün hâlinde mirasçılara geçer. Borç ölümle silinmez; bunu istemeyen mirasçı mirası reddedebilir. Ayrıntıyı sayfanın son konusunda göreceğiz.

2. Karineler ve gaiplik: ölüm ispatlanamayınca

Bazen bir kişinin öldüğü ya da hangi sırayla öldüğü kesin olarak ispatlanamaz. Kanun bu durumlarda ya karine koyar (“aksi ispatlanana kadar böyle kabul et”) ya da mahkemeye gaiplik kararı verdirir. Üç kurumu ayıran soru, ölümün ne kadar kesin olduğudur.

Birlikte ölüm, ölüm karinesi ve gaiplik
KurumNe zaman?Nasıl, kim?Sonuç
Birlikte ölüm karinesiBirden çok kişiden hangisinin önce öldüğü ispatlanamıyorKanun hepsini aynı anda ölmüş sayarBirbirlerine mirasçı olamazlar (aynı uçak kazasında ölen anne ve oğul)
Ölüm karinesiÖlümüne kesin gözle bakılacak bir durumda kaybolma; ceset yokMahkeme kararı gerekmez; kayıt o yerin en büyük mülki amirinin emriyle düşülürÖlmüş sayılır (göçükte kalan madenci, batan teknenin bulunamayan mürettebatı)
Gaiplik kararıÖlüm olası ama kesin değil: ölüm tehlikesinden en az 1 yıl ya da son haberden en az 5 yıl sonra başvuruSulh hukuk mahkemesi; en az 6 ay ilanÖlüme bağlı haklar kullanılır; evlilik kendiliğinden bitmez, eş feshini ister

Gaiplik kararı, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği ya da son haberin alındığı günden itibaren hüküm doğurur. Savaşta ya da depremde kaybolan biri 1 yıllık, yıllar önce yurt dışına gidip bir daha haber vermeyen biri 5 yıllık süreye örnektir.

Ek bilgi: gaip dönerse: mirasçının güvencesi ve evliliğin feshi

Gaip bir gün kapıyı çalabilir; kanun bu ihtimale karşı iki güvence koyar. Birincisi, mirasçılar tereke mallarını teslim alırken, mallar gaibe ya da üstün hak sahiplerine geri verilecekse bunu karşılayacak bir güvence göstermek zorundadır: ölüm tehlikesinde beş yıl, haber alınamamada on beş yıl ve her hâlde en çok gaibin yüz yaşına varacağı tarihe kadar (md. 584). İkincisi, gaiplik kararı evliliği kendiliğinden bitirmez: gaibin eşi yeniden evlenmek istiyorsa, gaiplik başvurusuyla birlikte ya da ayrı bir davayla evliliğin feshini istemelidir (md. 131).

Akılda kalsın: Kişilik = tam + sağ doğum → ölüm. Cenin: sağ doğarsa ana rahmine düştüğü andan hak ehliyeti. Ölüm kesine yakınsa ölüm karinesi → mülki amir; yalnız olasıysa gaiplik → mahkeme. Sayılar: başvuru için 1 yıl (ölüm tehlikesi) / 5 yıl (haber yok), ilan en az 6 ay; mirasçının güvencesi 5 / 15 yıl, en çok 100 yaş.
Sınavda

Nasıl sorulurBir olay verilir, hangi kurumun uygulanacağı sorulur.

TuzakBatan gemide cesedi bulunamayan yolcu → ölüm karinesi, kayıt mülki amirin emriyle düşülür; mahkeme kararı ya da bekleme süresi şıkları çeldiricidir. Yıllardır haber alınamayan kişi → gaiplik, son haberden 5 yıl. Hangisinin önce öldüğü bilinmeyen aile üyeleri → birlikte ölüm, birbirine mirasçı olamaz. Tuzaklar: “gaiplik kararıyla evlilik kendiliğinden sona erer” ve “ölü doğan çocuk ana rahmine düştüğü andan mirasçıdır” ifadeleri yanlıştır.

↕Süreç sıralama ölüm tehlikesinde gaiplik

  1. Mirasçılar mahkemeye gaiplik başvurusu yapar
  2. Gaiplik kararı verilir; mirasçılar güvence göstererek terekeyi alır
  3. Kişi bir deprem enkazında ölüm tehlikesi içinde kaybolur
  4. Mahkeme bilgisi olanları ilanla çağırır, en az altı ay bekler
  5. Ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl geçer

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Bir tekne kazasında yolculardan Ahmet'in cesedi bulunamamış, ancak kazanın koşulları onun ölümüne kesin gözle bakılmasını gerektirmektedir. Türk Medeni Kanunu'na göre Ahmet'in ölümü nüfus kütüğüne nasıl işlenir?

✓ C. Bu durum ölüm karinesidir (TMK md. 31); md. 44'e göre mülki amirin emriyle kütüğe ölü kaydı düşülür. A gaiplik, ölümü kesin görünmeyen, haber alınamayan kişi içindir; B ölüm karinesinde mahkeme kararı aranmaz; D ölüm karinesi tam da cesedi bulunamayan ama ölümü kesin olan kişi içindir.
KİŞİLER HUKUKU

Hak ehliyeti ve fiil ehliyeti: 18 yaşını doldurmak neyi değiştirir?

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSuçun unsurları nelerdir, yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı ceza sorumluluğunu nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir fiilin suç sayılması için kanunda suç olarak tanımlanmış olması (kanuni unsur), dış dünyada hareket, netice ve aralarındaki nedensellik bağıyla gerçekleşmesi (maddi unsur) ve kast ya da taksirle işlenmesi (manevi unsur) gerekir. TCK'ya göre 12 yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; 12–15 yaş arasında fiilin anlamını algılama yeteneğine bakılır, 15–18 yaş arasında ceza indirilir. Fiilin anlamını algılayamayan akıl hastasına ceza verilmez, güvenlik tedbiri uygulanır.

Suçun unsurları ve kusurluluk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hak ehliyeti ve fiil ehliyeti nedir, fiil ehliyetinin şartları nelerdir?

Kısa cevap: Hak ehliyeti haklara ve borçlara sahip olabilmektir; her insanda vardır ve herkes için eşittir. Fiil ehliyeti ise kişinin kendi fiilleriyle hak edinip borç altına girebilmesidir; bunun için ayırt etme gücüne sahip olmak, ergin olmak ve kısıtlı olmamak gerekir. Erginlik 18 yaşın doldurulmasıyla başlar, evlenme kişiyi ergin kılar ve 15 yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir.

Yeni doğmuş bir bebeğin adına tapuda bir ev kayıtlı olabilir; ama o bebek o evi satamaz. İki ehliyet arasındaki fark tam da budur.

Hak ehliyeti, haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneğidir. TMK md. 8 bunu iki ilkeyle kurar: “Her insanın hak ehliyeti vardır” (genellik) ve bütün insanlar hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmada eşittir (eşitlik). Hak ehliyeti için hiçbir şey yapmak gerekmez; bu yüzden pasif bir ehliyettir. Başlangıcını önceki konuda gördük: sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düşülen an. Kimse bu ehliyetten, kısmen de olsa vazgeçemez.

Fiil ehliyeti ise kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilmesi ve borç altına girebilmesidir: sözleşme imzalamak, vasiyetname yazmak, verdiği zarardan sorumlu olmak. Kişi burada kendi iradesiyle hareket ettiği için fiil ehliyeti aktif bir ehliyettir. Bebek de, 40 yaşındaki bir mühendis de ev sahibi olabilir; ama evi yalnız ikincisi kendi imzasıyla satabilir. Bunun için md. 10 üç şart arar: ayırt etme gücüne sahip olmak, ergin olmak ve kısıtlı olmamak. İlk ikisinin bulunması, üçüncüsünün bulunmaması gerekir.

1. Ayırt etme gücü

TMK md. 13'e göre yaşının küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk ya da bunlara benzer sebeplerle akla uygun biçimde davranma yeteneğinden yoksun olmayan herkes ayırt etme gücüne sahiptir. Uyuşturucu etkisi ya da ağır ateşli bir hastalık “benzer sebep” olabilir. Kanun burada bir yaş sınırı koymaz; ayırt etme gücü her kişi ve her işlem için ayrı değerlendirilir. Sekiz yaşındaki bir çocuk bakkaldan ekmek alırken ayırt etme gücüne sahiptir, bir daire satın alırken değildir. Ayırt etme gücü olmayan kişinin fiilleri, kanundaki ayrık durumlar dışında hukuki sonuç doğurmaz.

2. Ergin olmak: üç yol

Erginliğin üç yolu
YolŞartNot
Yaş erginliği18 yaşını doldurmakKendiliğinden; başvuru ya da karar gerekmez
Evlenme erginliğiEvlenmek: 17 yaş ve yasal temsilci izni; hâkim olağanüstü durumda 16 yaşa izin verebilirEvlilik 18'den önce bitse de erginlik geri alınmaz
Mahkeme kararıyla (kazai rüşt)15 yaşını doldurmak + kendi isteği + velinin rızasıVesayet altındaysa vesayet ve denetim makamının izni; ör. babasından kalan dükkânı işletecek 16 yaşındaki genç

Erken erginliğin bir sınırı vardır: medeni hakları kullanma erginliğidir. Kanun bir hak için ayrıca yaş öngörmüşse o yaş beklenir. 17 yaşında evlenip ergin olan kişi sözleşmelerini tek başına yapar, ama seçmen olabilmek için on sekiz yaşını doldurmayı bekler.

3. Kısıtlı olmamak

Kısıtlama, ergin bir kişinin fiil ehliyetinin mahkeme kararıyla sınırlanmasıdır; kısıtlanan kişi vesayet altına alınır ve kendisine bir vasi atanır. Küçükler kısıtlanmaz, çünkü zaten ergin değildirler; velayet altında olmayan küçüğe doğrudan vasi atanır. Amaç cezalandırmak değil, kişiyi ve ailesini korumaktır. Kısıtlama sebepleri kanunda sayılıdır:

Kısıtlama sebepleri
SebepŞart
Akıl hastalığı, akıl zayıflığıİşlerini göremiyor, sürekli bakıma muhtaç ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokuyor; karar resmî sağlık kurulu raporuyla
Savurganlık, alkol ya da uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, malvarlığını kötü yönetmeKendini ya da ailesini darlığa düşürme tehlikesi ya da başkalarının güvenliğini tehdit; kişi dinlenmeden kısıtlanamaz
Hapis cezasıİnfaz kurumundaki ergin isteğiyle kısıtlanır ya da kayyım atanır; toplam 5 yıl ve üstü hapis infaz edilende istek aranmayabilir
Kendi isteğiYaşlılık, engellilik, deneyimsizlik ya da ağır hastalık yüzünden işlerini yönetemediğini ispat
Ek bilgi: hapis cezasında eski kural

2024 değişikliğinden önce bir yıl veya daha uzun özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûm olan her ergin kısıtlanıyordu. Bugün hapisteki ergin kural olarak isteği üzerine kısıtlanır ya da kendisine kayyım atanır.

Ek bilgi: kısıtlama kararının ilanı

Kısıtlama kararı kesinleşince kişinin yerleşim yerinde ve nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilan edilir; ilandan önce iyiniyetli üçüncü kişileri etkilemez (md. 410). Böylece kısıtlıyla habersizce sözleşme yapan biri korunur.

Akılda kalsın: Fiil ehliyeti = ayırt etme gücü + erginlik + kısıtlı olmamak. Erginliğin üç kapısı: 18 yaş (kendiliğinden), evlenme (17; hâkim izniyle 16), mahkeme kararı (15 yaş + kendi isteği + veli rızası). Kısıtlama sebepleri dört grupta: akıl (hastalık, zayıflık), yaşam (savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam, kötü yönetim), hapis (istekle; toplam 5 yıl ve üstünde istemeden de), istek (yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik, ağır hastalık).
Sınavda

Nasıl sorulurMahkeme kararıyla erginlikte yaş 15'tir; şıklarda 16 ve 17 çeldiricidir (onlar evlenme yaşlarıdır). “Fiil ehliyetinin şartlarından biri değildir?” sorusunun cevabı, Türk vatandaşı olmak ya da belli bir malvarlığına sahip olmak gibi kanunda yer almayan bir koşuldur. Kısıtlama sorularında dikkat: yaşlılık tek başına kısıtlama sebebi değildir, yalnız kişinin kendi isteğiyle kısıtlanmasına dayanak olur. Bir de “kişilik” ile “hak ehliyeti” ayrımı: kişilik sağ ve tam doğumla başlar; hak ehliyeti ise, çocuk sağ doğduğu takdirde, ana rahmine düştüğü ana kadar geriye gider.

▭Boşluk doldurma

Türk Medeni Kanunu'na göre erginlik yaşın doldurulmasıyla başlar; yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir.

18171516

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk Medeni Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi erginliğin kazanılma yollarından biri değildir?

✓ A. Ayırt etme gücü erginlik yolu değil, erginlikten ayrı bir fiil ehliyeti şartıdır (md. 10, md. 13). B 18 yaşını doldurmak, C evlenmek, D mahkemece ergin kılınmak erginliğin üç kazanılma yoludur (md. 11–12).
KİŞİLER HUKUKU · EHLİYET DURUMLARI

Tam ehliyetliden tam ehliyetsize: dört ehliyet durumu, velayet ve vesayet

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukukun amacı nedir, denkleştirici ve dağıtıcı adalet arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal düzen ve hukuk kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukuk; toplumsal düzeni ve barışı, güvenliği, özgürlüğü ve eşitliği sağlamayı, toplumsal ihtiyaçları karşılamayı amaçlar; asıl amacı adalettir. Denkleştirici adalet herkese aynı ölçüyle davranır (mutlak eşitlik), dağıtıcı (paylaştırıcı) adalet ise kişinin durumunu hesaba katar (nispi eşitlik).

Hukukun amacı ve adalet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiil ehliyetine göre kişiler nasıl sınıflandırılır, vasi, kayyım ve yasal danışman arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Fiil ehliyetine göre kişiler dörde ayrılır: tam ehliyetliler (ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmayanlar), sınırlı ehliyetliler (kendisine yasal danışman atanan ergin), sınırlı ehliyetsizler (ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar) ve tam ehliyetsizler (ayırt etme gücü bulunmayanlar). Ergin olmayan çocuğu ana ve baba velayetle, velayet altında olmayan küçüğü ve kısıtlıyı vasi vesayetle korur; kayyım belli bir iş ya da malvarlığının yönetimi için atanır ve kişinin fiil ehliyetini etkilemez.

Aynı kalemle atılan iki imzadan biri bir evi satar, öteki hukuken hiçbir şey ifade etmez. Fark, imzayı atanın ehliyetindedir.

Önceki konudaki üç şart, kişileri dört gruba ayırır. Şema yukarıdan aşağı okunduğunda bu konudaki soruların çoğu çözülür: önce ayırt etme gücüne, sonra erginliğe ve kısıtlılığa, en son kişinin yanındaki koruyucuya bakılır.

Dört ehliyet durumu, üç soruyla ayrılır: ayırt etme gücü var mı, kişi ergin ve kısıtsız mı, yanında bir koruyucu var mı?Görsel: Sınav Defteri

1. Tam ehliyetliler

Ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmayan kişilerdir. Her hukuki işlemi tek başına yapar, verdikleri zarardan tam olarak sorumlu olurlar. Ehliyetin “olağan” hâli budur; diğer üç durum bundan bir şey eksildiğinde ortaya çıkar.

2. Sınırlı ehliyetliler: yasal danışmanı olanlar

Bazı erginlerin durumu kısıtlamayı gerektirecek kadar ağır değildir, ama korunmaları için fiil ehliyetlerinin biraz sınırlanması gerekir. Mahkeme bu kişiye bir yasal danışman atar. Sınırlı ehliyetli kişi kanunda sayılan dokuz önemli işi (dava açmak, taşınmaz almak-satmak, ödünç vermek, bağışlamak, kefil olmak gibi) ancak danışmanının görüşünü alarak yapabilir; bunların dışındaki işleri tek başına yapar.

Ek bilgi: danışmanın görüşünü gerektiren dokuz iş

Dava açma ve sulh olma; taşınmaz alımı, satımı, rehnedilmesi ve üzerinde aynî hak kurulması; kıymetli evrakın alımı, satımı ve rehnedilmesi; olağan yönetimi aşan yapı işleri; ödünç verme ve alma; ana parayı alma; bağışlama; kambiyo taahhüdü altına girme; kefil olma. Mahkeme aynı koşullarda kişinin malvarlığını yönetme yetkisini de kaldırabilir; bu durumda bile gelirlerini dilediği gibi harcama hakkı kişide kalır.

3. Sınırlı ehliyetsizler: ayırt etme gücü olan küçükler ve kısıtlılar

Aklı başında 16 yaşındaki bir lise öğrencisi ya da savurganlığı yüzünden kısıtlanmış 40 yaşındaki bir kişi bu gruptadır. Kural md. 16'dadır: bu kişiler yasal temsilcilerinin (veli ya da vasi) rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremez. Rıza olmadan yapılan işlem, önceki sayfada gördüğümüz gibi askıdadır; temsilci onaylarsa geçerli olur. Ayırt etme gücüne sahip oldukları için haksız fiillerinden ise sorumludurlar.

Sınırlı ehliyetsiz neyi yapabilir?
Durumİşlemler
Tek başına yaparKarşılıksız kazanmalar (bağışı kabul), kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmak (nişanı bozmak, boşanma davası açmak), 15 yaşını doldurmuşsa vasiyetname, kendi kazancını ve mesleği için bırakılan malı yönetmek
Temsilcinin rızasıyla yaparBorç doğuran işlemler (kira, alım satım, kredi); nişanlanma, evlenme, evlilik dışı çocuğu tanıma
Temsilci izin verse de yapılamazKefil olmak, vakıf kurmak, önemli bağışlarda bulunmak (karşılıksız ve ağır yük doğurur)

4. Tam ehliyetsizler: ayırt etme gücü olmayanlar

Ayırt etme gücü bulunmayan herkes bu gruptadır; ergin olup olmamaları sonucu değiştirmez. Dört yaşındaki bir çocuk da, akıl hastalığı sebebiyle akla uygun davranamayan 35 yaşındaki bir kişi de tam ehliyetsizdir. Kendi işlemleri hukuki sonuç doğurmaz; adlarına yasal temsilcileri işlem yapar. Haksız fiillerinden kural olarak sorumlu tutulmazlar; ancak hakkaniyet gerektiriyorsa hâkim, verdikleri zararın tamamen veya kısmen giderilmesine karar verebilir (TBK md. 65, hakkaniyet sorumluluğu).

Koruyucular: velayet, vesayet, kayyım, yasal danışman

Velayet, ergin olmayan çocuk üzerinde ana ve babanın hak ve yükümlülükleridir; yasal sebep olmadıkça ana ve babadan alınamaz. Evlilik sürerken ana ve baba velayeti birlikte kullanır; biri ölürse velayet sağ kalana, boşanmada çocuğun bırakıldığı tarafa geçer; ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir. Kısıtlanan ergin çocuk da, hâkim vasi atamayı gerekli görmedikçe ana ve babasının velayetinde kalır.

Vesayet, velayet altında olmayan küçükleri ve kısıtlanan erginleri korur. Vesayet organları vesayet daireleri, vasi ve kayyımdır: vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi, vesayet altındaki kişinin kişiliğini ve malvarlığını korur ve onu bütün hukuki işlemlerde temsil eder. Vasi olarak ergin ve bu işe yetenekli biri atanır; haklı sebep yoksa önce eş ya da yakın hısımlar düşünülür. Vasi kural olarak iki yıl için atanır, süre her defasında ikişer yıl uzatılabilir.

Kayyım ise genel bir koruyucu değil, belirli bir iş için görevlendirilen kişidir. Hastalığı ya da başka bir yerde olması yüzünden ivedi bir işini göremeyen erginin ya da veliyle çocuğun menfaati çatıştığında çocuğun temsili için temsil kayyımı; uzun süredir bulunamayan kişinin, mirasçıları henüz belli olmayan terekenin ya da organları eksik kalmış bir tüzel kişinin malları için yönetim kayyımı atanır. Kayyım atanması kişinin fiil ehliyetini etkilemez. Yasal danışman da kişiyi temsil etmez; yalnız sayılı işlerde onay verir.

Akılda kalsın: Tek soruyla ayır: ayırt etme gücü yok → tam ehliyetsiz; var ama küçük ya da kısıtlı → sınırlı ehliyetsiz; var, ergin, kısıtsız ama danışmanı var → sınırlı ehliyetli; hiçbir eksik yok → tam ehliyetli. Koruyucular: çocuk + ana-baba = velayet; ana-babasız küçük ya da kısıtlı = vasi (2 yıl); tek iş ya da mal = kayyım (ehliyete dokunmaz); 9 iş = yasal danışman. Vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk.
Sınavda

Nasıl sorulurKişi tarif edilir, ehliyet durumu sorulur: “19 yaşında, akıl hastalığı sebebiyle ayırt etme gücünden sürekli yoksun” → tam ehliyetsiz (ergin olması önemsiz); “aklı başında 17 yaşında” → sınırlı ehliyetsiz. Şıklarda “yarım ehliyetli” gibi kanunda olmayan bir kategori çıkabilir. İkinci kalıp: sınırlı ehliyetsizin tek başına yapabileceği işlem → bağışı kabul, nişanı bozma, 15 yaşından sonra vasiyet; temsilci izin verse de yapamayacağı → kefil olma, vakıf kurma, önemli bağış.

TuzakKayyım atanan kişiyi ehliyetsiz saymak.

⇄Bilgi eşleştirme kişi ve ehliyet durumu

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Vesayet altındaki ayırt etme gücüne sahip bir küçük adına aşağıdaki işlemlerden hangisi, vasi izin verse bile Türk Medeni Kanunu'na göre yapılamaz?

✓ D. TMK md. 449'a göre vesayet altındaki kişi adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak yasaktır. A koşulsuz bağışı küçük tek başına kabul edebilir; B kira sözleşmesi ve C nişanlanma temsilcinin rızasıyla yapılabilir.
KİŞİLER HUKUKU

Kişiliğin korunması, ad ve yerleşim yeri: kişiyi hukukta tanınır kılan bağlar

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukukun kaynakları nelerdir, normlar hiyerarşisi nasıl sıralanır?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukukun kaynakları asıl (bağlayıcı) ve yardımcı kaynaklar olarak ikiye ayrılır. Asıl kaynaklar yazılı (Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, adsız düzenleyici işlemler) ve yazısızdır (örf ve âdet hukuku); yardımcı kaynaklar yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşlerdir (doktrin). Yazılı kaynaklar normlar hiyerarşisi içinde sıralanır: en üstte Anayasa durur ve alt basamaktaki kural üsttekine aykırı olamaz.

Kaynaklar ve normlar hiyerarşisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kişilik hakkı nasıl korunur, ad nasıl değiştirilir ve yerleşim yeri nedir?

Kısa cevap: Kimse hak ve fiil ehliyetinden kısmen de olsa vazgeçemez ve özgürlüklerini hukuka ya da ahlaka aykırı biçimde sınırlayamaz. Kişilik hakkına hukuka aykırı olarak saldırılan kişi, mahkemeden saldırı tehlikesinin önlenmesini, süren saldırının durdurulmasını ve etkisi devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespitini, ayrıca tazminat isteyebilir. Adın değiştirilmesi ancak haklı sebeplerle hâkimden istenebilir. Yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir ve bir kimsenin aynı anda birden çok yerleşim yeri olamaz.

Bir kişinin fotoğrafı izinsiz bir reklamda kullanılsa ya da adı başkasının işine yarasın diye ödünç alınsa, hukukun ilk sorduğu soru şudur: bu kişinin kişiliğine dokunuldu mu?

Kişiliğin korunması: iki cephe

Kanun kişiliği önce kişinin kendisine karşı korur. TMK md. 23'e göre kimse hak ve fiil ehliyetinden kısmen de olsa vazgeçemez; özgürlüklerinden vazgeçemez ya da onları hukuka veya ahlaka aykırı olarak sınırlayamaz. “Ömür boyu evlenmeyeceğim” ya da “hayatım boyunca bu işverenden ayrılmayacağım” diye verilen bir söz bu yüzden bağlayıcı değildir. Aynı madde, yazılı rızayla kan ya da organ gibi biyolojik maddelerin alınmasına izin verir; ama söz veren kişi sonradan vazgeçerse vermeye zorlanamaz ve ondan tazminat istenemez. Neden? Çünkü beden üzerindeki karar, son ana kadar kişinin kendisinde kalmalıdır.

İkinci cephe başkalarına karşı korumadır. Kişilik hakları; hayat, beden bütünlüğü, şeref ve onur, özel hayat, resim ve ses, ad gibi kişiyi oluşturan değerlerdir. md. 24'e göre bunlara yapılan her saldırı hukuka aykırıdır; meğerki saldırı kişinin rızası, daha üstün nitelikte özel ya da kamusal yarar veya kanunun verdiği yetki ile haklı kılınsın. Bir yolsuzluk haberinde ilgili kişinin adının geçmesi kamusal yararla, ameliyatta beden bütünlüğüne dokunulması hastanın rızasıyla hukuka uygun hâle gelir.

Saldırıya uğrayan kişinin elindeki davalar md. 25'te sayılır: saldırı tehlikesinin önlenmesi, süren saldırının durdurulması, sona ermiş ama etkileri süren saldırının hukuka aykırılığının tespiti. Bunlarla birlikte düzeltmenin ya da kararın yayımlanması, maddi ve manevi tazminat ve saldırı yoluyla elde edilen kazancın kendisine verilmesi istenebilir. Manevi tazminat istemi karşı taraf kabul etmedikçe devredilemez ve miras bırakan bunu ileri sürmüş olmadıkça mirasçılara geçmez. Dava, davacının ya da davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir.

Ad üzerindeki hak

Ad (adı ve soyadı), kişiyi toplum içinde ötekilerden ayıran işarettir; bu yüzden kişilik hakkının bir parçasıdır. Adının kullanılması çekişmeli olan kişi hakkının tespitini, adı haksız olarak kullanılan kişi buna son verilmesini dava edebilir; haksız kullanan kusurluysa maddi zararın giderilmesi ve gerekiyorsa manevi tazminat da istenir.

Adın değiştirilmesi ise ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenebilir. Hukukun kaynakları sayfasında bunu “kural içi boşluk” örneği olarak görmüştük: hangi sebebin haklı olduğunu hâkim takdir eder. Alay konusu olan ya da yıllardır başka bir adla tanınan kişinin başvurusu buna örnektir. Değişiklik nüfus siciline kaydedilir ve ilan olunur. Ad değişmekle kişisel durum değişmez: hısımlık, medeni hâl ve mirasçılık olduğu gibi kalır. Değişiklikten zarar gören kişi, bunu öğrendiği günden itibaren bir yıl içinde kararın kaldırılmasını dava edebilir.

Yerleşim yeri: kişinin hukuki adresi

TMK md. 19'a göre yerleşim yeri, bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Tanımda iki unsur vardır: fiilen orada oturmak ve orada kalma niyeti. Niyet olmadan oturulan yer yalnız oturma yeridir. Yerleşim yeri önemlidir, çünkü hangi mahkemede dava açılacağı, vesayet işlerine hangi mahkemenin bakacağı gibi pek çok konu ona göre belirlenir. Üç ilkeye dayanır:

Yerleşim yeri: üç ilke ve kanunun belirlediği durumlar
KuralAnlamı
ZorunlulukHerkesin bir yerleşim yeri vardır; yenisi edinilmedikçe eskisi sürer, belli değilse hâlen oturulan yer sayılır
TeklikAynı anda tek yerleşim yeri olur (Ankara'da ve Antalya'da evi olanın yalnız biri); istisna: ticari ve sınai kuruluşlar
SerbestlikKişi yerleşim yerini dilediği gibi seçer (Anayasa'daki yerleşme hürriyeti)
Yasal yerleşim yeriVelayetteki çocuk → ana-babasınınki (ortak değilse bırakıldığı tarafınki); vesayetteki kişi → vesayet makamının bulunduğu yer
Yerleşim yeri yapmazOkumak için bir şehirde kalmak; eğitim, sağlık, bakım ya da ceza kurumunda bulunmak (Erzurum'da okuyan İzmirli öğrencinin yerleşim yeri İzmir'de kalır)
Tüzel kişiKuruluş belgesinde aksi yoksa işlerinin yönetildiği yer
Akılda kalsın: Kişilik koruması üç fiille: önle (tehlike), durdur (süren saldırı), tespit et (biten ama etkisi süren) + tazminat. Hukuka uygunluk sebepleri: rıza, üstün yarar, kanunun yetkisi. Ad: haklı sebep + hâkim; ad değişir, kişisel durum değişmez; itiraz 1 yıl. Yerleşim yeri = oturma + sürekli kalma niyeti; ilkeler zorunlu, tek, serbest; çocuk → ana-baba, vesayettekiler → vesayet makamı; okul, hastane, cezaevi yerleşim yeri yapmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Yerleşim yeriyle ilgili hangisi yanlıştır?” kalıbında yanlış ifade çoğu zaman okumak ya da tedavi için gidilen yerin yerleşim yeri sayıldığını söyler. Teklik ilkesinin istisnası ticari ve sınai kuruluşlardır; gerçek kişinin birden çok evi olması istisna değildir.

TuzakAd sorularında tuzak: “ad değişince soybağı da değişir.” Kişilik hakkı sorularında “manevi tazminat istemi mirasçılara kendiliğinden geçer” ifadesi yanlıştır. Yerleşim yeri tanımının tanımlayıcı, teklik kuralının ise emredici hukuk kuralı örneği olarak sorulabildiğini de unutma.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve hukuki karşılığı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk Medeni Kanunu'na göre yerleşim yeriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. TMK md. 22'ye göre okumak amacıyla başka bir yerde kalmak yeni yerleşim yeri edinme sonucunu doğurmaz. A doğrudur: md. 19'daki yerleşim yeri tanımıdır; C doğrudur: yenisi edinilmedikçe eski yerleşim yeri sürer; D doğrudur: teklik kuralının istisnası ticari ve sınai kuruluşlardır.
KİŞİLER HUKUKU

Hısımlık: kan, kayın ve evlatlık bağında derece nasıl sayılır?

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHak ehliyeti ve fiil ehliyeti nedir, fiil ehliyetinin şartları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hak ehliyeti haklara ve borçlara sahip olabilmektir; her insanda vardır ve herkes için eşittir. Fiil ehliyeti ise kişinin kendi fiilleriyle hak edinip borç altına girebilmesidir; bunun için ayırt etme gücüne sahip olmak, ergin olmak ve kısıtlı olmamak gerekir. Erginlik 18 yaşın doldurulmasıyla başlar, evlenme kişiyi ergin kılar ve 15 yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir.

Hak ve fiil ehliyeti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kan hısımlığı ve kayın hısımlığı nedir, hısımlık derecesi nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Hısımlık; kan hısımlığı, kayın hısımlığı ve evlat edinmeden doğan hısımlık olmak üzere üç türlüdür. Kan hısımlığının derecesi, hısımları birbirine bağlayan doğum sayısıyla bulunur: ana, baba ve çocuk birinci; kardeş, torun, büyük ana ve büyük baba ikinci; yeğen, amca, hala, dayı ve teyze üçüncü derece hısımdır. Eşlerden biri, diğer eşin kan hısımlarıyla aynı tür ve derecede kayın hısımı olur ve bu bağ evlilik sona erse de ortadan kalkmaz.

Hısımlık derecesi bayram ziyaretlerinden çok hukukta işe yarar: kiminle evlenemeyeceğini, kime mirasçı olacağını o belirler.

Hısımlık, yalnız gerçek kişiler arasında kurulan aile bağıdır. TMK md. 17 kan hısımlığını ikiye ayırır. Biri diğerinden gelen kişiler arasında üstsoy-altsoy (düz çizgi) hısımlığı vardır: anne ile çocuğu, büyükbaba ile torunu. Biri diğerinden gelmeyip ortak bir kökten gelenler arasında yansoy hısımlığı vardır: kardeşler, amca ile yeğen, kuzenler. Yansoyda bir ayrıntı daha vardır: ana ve babası ortak olan kardeşler tam kan, yalnız anası ya da yalnız babası ortak olan kardeşler yarım kan hısımdır. Yarım kan olmak dereceyi değiştirmez; üvey anneden doğan kardeşin de derecesi ikidir.

Derece nasıl sayılır?

Kural tek cümledir: derece, iki kişiyi birbirine bağlayan doğum sayısıdır. Üstsoy-altsoyda doğrudan sayılır: çocuk bir, torun iki doğum ötededir. Yansoyda önce ortak köke çıkılır, sonra aşağı inilir. Kardeş için kişiden ana-babaya bir, oradan kardeşe bir doğum: iki. Amca için babaya bir, büyükbabaya iki, amcaya üç: üç. Kuzen için amcadan bir adım daha: dört. Bu yüzden yansoyda en yakın hısım kardeştir ve derece ikiden başlar; birinci derece yansoy hısım yoktur.

Yansoyda önce ortak köke çık, sonra in: her ok bir doğumdur. Kuzene giden yol baba, büyükbaba, amca ve kuzen olmak üzere dört doğumdan geçer.Görsel: Sınav Defteri

Kayın hısımlığı: evlilikle gelen aile

TMK md. 18'e göre eşlerden biri ile diğer eşin kan hısımları, aynı tür ve dereceden kayın hısımı olur. Eşin annesi birinci derece üstsoy, eşin kardeşi ikinci derece yansoy, eşin önceki evliliğinden olan çocuğu birinci derece altsoy kayın hısımıdır. Hısımlık sayılmayan ilişkiler de vardır: eşler birbirinin hısımı değildir; iki eşin kan hısımları da (ör. dünürler) birbirinin hısımı olmaz. Eltiler ve bacanaklar arasında da hısımlık yoktur; onları birbirine bağlayan ne bir doğum ne de kendi aralarında bir evlilik vardır.

Kayın hısımlığının en önemli özelliği, kendisini doğuran evliliğin sona ermesiyle ortadan kalkmamasıdır. Bu yüzden boşanmış bir kişi eski eşinin annesiyle ya da eski eşinin önceki evliliğinden doğan kızıyla evlenemez. Yasak yalnız üstsoy ve altsoy için konmuştur; eski eşin kardeşiyle evlenmek yasak değildir.

Evlat edinmeden doğan hısımlık

Kaynağı mahkeme kararı olan yapay bir hısımlıktır. Kanunun şartları şunlardır: küçüğe evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması ve evlat edinmenin küçüğün yararına olması; eşlerin ancak birlikte evlat edinebilmesi ve en az beş yıldır evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş bulunmaları; evli olmayan kişinin otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilmesi; evlat edinilenin evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olması ve ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızası; ana ve babanın rızası. Evlatlık ve altsoyu, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur ve kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder; evlat edinen ve hısımları ise evlatlığa mirasçı olmaz. Evlat edinen ile evlatlık arasında, ayrıca bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında evlenme yasaktır.

Hısımlık neden önemli?

Evlenme yasakları, yasal mirasçılık ve zümreler (son konu) ve vesayette eş ile yakın hısımların önceliği hep hısımlığa dayanır. Evlenme yasağı kan hısımlarında üstsoy-altsoy, kardeşler ve amca, dayı, hala, teyze ile yeğenleri arasındadır; yani yansoyda üçüncü dereceye kadar. Dördüncü derecedeki kuzenler arasında kanuni bir evlenme yasağı yoktur.

Akılda kalsın: Derece = doğum sayısı; düz çizgi 1'den, yansoy 2'den başlar. Merdiven: 1: ana, baba, çocuk · 2: kardeş, torun, büyük ana-baba · 3: yeğen, amca, hala, dayı, teyze · 4: kuzen. Evlenme yasağı yansoyda 3. dereceye kadar. Kayın = eşin kanı, aynı tür ve derece; boşanmayla bitmez, ama yasak yalnız eşin üstsoyu ve altsoyu için. Evlat edinme: 1 yıl bakım · 30 yaş ya da 5 yıl evlilik · 18 yaş fark.
Sınavda

Nasıl sorulur“X ile Y kaçıncı derece hısımdır?” sorusunda ortak köke çıkıp in; yarım kan kardeşi daha uzak saymak klasik tuzaktır. “Hangileri arasında evlenme yasağı yoktur?” sorusunda cevap genellikle kuzenler ya da boşanılan eşin kardeşidir; eski eşin annesi ya da kızı yasaktır. Bir de şu ifade sorulur: “Eşler birbirinin birinci derece kayın hısımıdır.” Yanlıştır; eşler arasında hısımlık yoktur.

↕Süreç sıralama hısımlık derecesi, yakından uzağa

  1. Kuzen
  2. Kardeş
  3. Kuzenin çocuğu
  4. Çocuk
  5. Teyze

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk Medeni Kanunu'na göre aşağıdaki kişilerden hangileri arasında evlenme yasağı yoktur?

✓ A. Evlilik sona erse de süren evlenme yasağı yalnız eşin üstsoyu ve altsoyu içindir (md. 129); eski eşin kardeşi yansoydur, yasak yoktur. B dayı ile yeğen arasında evlenme yasağı açıkça sayılır; C evlat edinen ile evlatlığın eşi arasındaki yasak evlat edinme ilişkisinden doğar; D eski eşin kızı eşin altsoyudur, yasak evlilik bitse de sürer.
KİŞİLER HUKUKU

Tüzel kişiler: dernek, vakıf ve kamu tüzel kişileri nasıl kişilik kazanır?

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKişilik ne zaman başlar ve sona erer, gaiplik kararı için hangi süreler gerekir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukukta kişi, haklara ve borçlara sahip olabilen varlıktır; gerçek kişiler (insanlar) ve tüzel kişiler olarak ikiye ayrılır. TMK md. 28'e göre kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer. Ölümüne kesin gözle bakılacak bir durumda kaybolan kişi, cesedi bulunmasa da ölmüş sayılır (ölüm karinesi, md. 31); ölüm tehlikesinin üzerinden en az 1 yıl ya da son haberin üzerinden en az 5 yıl geçince mahkeme gaiplik kararı verebilir.

Kişiliğin başlangıcı ve sonu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tüzel kişi nedir, dernek ve vakıf nasıl kurulur, tüzel kişilerin kuruluş sistemleri nelerdir?

Kısa cevap: Tüzel kişiler, başlı başına bir varlık olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ile belli bir amaca özgülenmiş bağımsız mal topluluklarıdır. Dernek, gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında ortak bir amaç için kurduğu kişi topluluğudur ve kuruluş bildirimini mülki amire verdiği anda tüzel kişilik kazanır. Vakıf ise bir mal topluluğudur ve yerleşim yeri mahkemesi nezdindeki sicile tescille tüzel kişilik kazanır. Kamu tüzel kişiliği yalnız kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.

Bir derneğin ne doğum günü ne nüfus cüzdanı vardır; yine de dava açar, ev kiralar, borçlanır. Çünkü hukuk ona da kişilik tanır.

İnsanlar tek başlarına başaramayacakları işler için güçlerini ya da mallarını birleştirir: bir köyün okul yaptırmak için kurduğu dernek, bir hayırseverin burs vermek için ayırdığı servet. Bu birlikteliğin üyelerinden bağımsız yaşaması, kurucuları ölse bile sürmesi için hukuk ona ayrı bir kişilik verir: tüzel kişilik. Amacı hukuka veya ahlaka aykırı olan kişi ve mal toplulukları ise tüzel kişilik kazanamaz.

Tüzel kişinin ehliyetleri

Tüzel kişiler, cins, yaş, hısımlık gibi yaradılış gereği insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışında bütün haklara ve borçlara ehildir. Bir dernek mal edinebilir, vasiyetle mirasçı atanabilir; ama evlenemez, velayet kullanamaz, kimsenin hısımı olamaz. Hak ehliyetini kuruluşuyla kazanır; fiil ehliyetini ise kanuna ve kuruluş belgesine göre gerekli organlara sahip olmakla kazanır. İradesini organları aracılığıyla açıklar ve organların işlemleri tüzel kişiyi borç altına sokar. Sona eren tüzel kişinin kişiliği tasfiye süresince, tasfiye amacıyla sınırlı olarak devam eder.

Türleri: özel hukuk ve kamu hukuku tüzel kişileri

  • Özel hukuk tüzel kişileri – kişi toplulukları: dernek, ticaret şirketleri, kooperatif, sendika, siyasi parti. Dernek kazanç paylaşmayı amaçlayamaz; şirketler ve kooperatifler ise ekonomik amaç güder.
  • Özel hukuk tüzel kişileri – mal topluluğu: vakıf.
  • Kamu tüzel kişileri: yer esasına dayanan kamu idareleri (Devlet, il özel idaresi, belediye, köy); belli bir hizmeti yürütmek için kurulan kamu kurumları (üniversiteler, TRT, SGK, TÜBİTAK gibi); kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (barolar, tabip odaları, ticaret ve sanayi odaları gibi; Anayasa md. 135). Bunları idari yapı sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Kuruluş sistemleri

Bir topluluğun ne zaman tüzel kişilik kazanacağı, tabi olduğu kuruluş sistemine göre değişir. Dört sistem vardır:

Tüzel kişiler hangi sistemle kurulur?
SistemKişilik ne zaman doğar?Kimler?
Serbest kuruluşİzin gerekmez; kuruluş iradesi ve bildirim yeterDernekler
Tescil (normatif)Şartlar sağlanıp resmî sicile tescil edilinceVakıflar (mahkeme nezdindeki sicil), ticaret şirketleri (ticaret sicili)
İzin (onay)Devletin ayrıca izin vermesiyleBankalar, sigorta şirketleri
Kanunla kuruluşKanun ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyleKamu tüzel kişileri

Dernek ve vakıf: kişi topluluğu, mal topluluğu

Dernek ile vakıf
DernekVakıf
NiteliğiKişi topluluğu; kazanç paylaşma dışında ortak amaçMal topluluğu; mal ve hakların belli ve sürekli bir amaca ayrılması
KurucuFiil ehliyetli, gerçek ya da tüzel en az 7 kişi; tüzükTek kişi de kurabilir; resmî senet ya da vasiyetname, miras sözleşmesi
Kişilik kazanmaKuruluş bildirimi mülki amire verildiği andaYerleşim yeri mahkemesi nezdindeki sicile tescille
Zorunlu organGenel kurul, yönetim kurulu, denetim kuruluYalnız yönetim organı
DenetimMülki amirVakıflar Genel Müdürlüğü

Dernekte en yetkili organ genel kuruldur ve olağan toplantıları en geç üç yılda bir yapılır; kimse derneğe üye olmaya ya da üye kalmaya zorlanamaz. Amaçları aynı en az beş dernek federasyon, en az üç federasyon konfederasyon kurabilir. Vakıfta üye yoktur; özü mal ve amaçtır. Cumhuriyetin temel ilkelerine, hukuka, ahlaka, millî birliğe aykırı ya da belli bir ırk veya cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıf kurulamaz.

Ek bilgi: kuruluştan sonraki işlemler

Mülki amir dernek belgelerini altmış gün içinde inceler; eksiklik otuz gün içinde giderilmezse derneğin feshi için dava açılması amacıyla durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir. Dernek ilk genel kurulunu bu incelemeden sonraki yazılı bildirimi izleyen altı ay içinde toplar. Vakıf ayrıca Vakıflar Genel Müdürlüğündeki merkezî sicile kaydedilir ve Resmî Gazete'de ilan olunur.

Akılda kalsın: Dernek = kişi topluluğu · 7 kişi · mülki amire bildirim anında kişilik · 3 zorunlu organ (genel kurul, yönetim, denetim) · genel kurul en geç 3 yılda bir. Vakıf = mal topluluğu · resmî senet ya da vasiyet · mahkeme siciline tescil · tek zorunlu organ (yönetim). Üst kuruluşlar: 5 dernek → federasyon, 3 federasyon → konfederasyon. Kamu tüzel kişisi: kanun ya da CBK. Hak ehliyeti kuruluşla, fiil ehliyeti organlarla.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi mal topluluğudur?” → vakıf; dernek, sendika, şirket, belediye kişi topluluğudur. “Dernek ne zaman tüzel kişilik kazanır?” → bildirimin mülki amire verildiği anda; “mahkeme siciline tescille” şıkkı vakfa aittir. “Tüzel kişi hangi hakka sahip olamaz?” → evlenme, velayet, hısımlık gibi insana özgü haklar.

TuzakVakıf için “en az yedi kişi” şartı aramak; tüzel kişinin fiil ehliyetini kuruluş anında kazandığını sanmak (organlarla kazanır).

⇄Bilgi eşleştirme kuruluş kuralı ve tüzel kişi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi mal topluluğu niteliğinde bir özel hukuk tüzel kişisidir?

✓ C. TMK md. 101'e göre vakıf, mal ve hakların belirli ve sürekli bir amaca özgülenmesiyle oluşan mal topluluğudur. A dernek, B sendika ve D kooperatif kişilerin bir araya gelmesiyle oluşan kişi topluluklarıdır.
AİLE HUKUKU

Aile hukuku I: nişanlanma, evlenme ehliyeti, evlenme engelleri ve hükümsüzlük

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKişilik hakkı nasıl korunur, ad nasıl değiştirilir ve yerleşim yeri nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kimse hak ve fiil ehliyetinden kısmen de olsa vazgeçemez ve özgürlüklerini hukuka ya da ahlaka aykırı biçimde sınırlayamaz. Kişilik hakkına hukuka aykırı olarak saldırılan kişi, mahkemeden saldırı tehlikesinin önlenmesini, süren saldırının durdurulmasını ve etkisi devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespitini, ayrıca tazminat isteyebilir. Adın değiştirilmesi ancak haklı sebeplerle hâkimden istenebilir. Yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir ve bir kimsenin aynı anda birden çok yerleşim yeri olamaz.

Kişiliğin korunması, ad, yerleşim yeri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nişanlanmanın sonuçları nelerdir, evlenme yaşı kaçtır, hangi durumlar evlenmeye engeldir?

Kısa cevap: Nişanlanma evlenme vaadiyle olur ama evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez. Kadın ve erkek on yedi yaşını doldurmadıkça evlenemez; hâkim olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple on altı yaşını doldurmuş olanın evlenmesine izin verebilir. Hısımlık, sürmekte olan evlilik, kadın için 300 günlük bekleme süresi ve akıl hastalığı evlenme engelleridir; evlilik, evlendirme memuru ve iki tanık önünde tarafların sözlü “evet”iyle kurulur.

Bir yüzük takmak ile bir imza atmak arasında hukuk açısından büyük fark vardır: ilki bir söz, ikincisi bir statüdür.

Anayasa md. 41'e göre aile Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır. TMK'nın ikinci kitabı olan aile hukuku bu ilkeyi ayrıntıya döker: ailenin nasıl kurulacağını, eşlerin birbirine ve çocuklara karşı yükümlülüklerini, evliliğin nasıl sona ereceğini ve malların nasıl paylaşılacağını düzenler.

Nişanlanma: bağlayıcı olmayan söz

Nişanlanma evlenme vaadiyle olur; kanun bunun için belirli bir şekil, yüzük ya da tören aramaz. Küçük ya da kısıtlıyı, yasal temsilcisinin rızası olmadıkça bağlamaz. En önemli kural md. 119'dadır: nişanlılık evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez; nişan bozulursa ödenecek bir cayma tazminatı ya da ceza şartı kararlaştırılmışsa bile bu dava edilemez, ama ödenmişse geri de istenemez. Neden? Çünkü evlilik ancak özgür iradeyle kurulabilir.

Nişan bozulursa sonuçları vardır. Haklı sebep olmadan nişanı bozan ya da bozulmasına kusuruyla yol açan taraf, diğerinin evlenme amacıyla yaptığı harcamalar ve katlandığı maddi fedakârlıklar için uygun bir maddi tazminat öder; kişilik hakkı zedelenen taraf manevi tazminat isteyebilir. Nişanlılık evlenme dışında bir sebeple sona ererse alışılmışın dışındaki hediyeler geri istenebilir: takılan bilezikler geri istenebilir, doğum günü çiçeği istenemez. Nişanın sona ermesinden doğan dava hakları bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

Evlenme ehliyeti ve evlenme engelleri

Evlenebilmek için önce ehliyet gerekir. Yaş: kadın ve erkek on yedi yaşını doldurmadıkça evlenemez; hâkim olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple on altı yaşını doldurmuş olanın evlenmesine izin verebilir, olanak varsa önce ana-baba ya da vasiyi dinler. Ayırt etme gücü: ayırt etme gücüne sahip olmayan evlenemez. Yasal temsilcinin izni: küçük ve kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez; temsilci haklı sebep olmadan izin vermezse hâkim izin verebilir.

Ehliyet tam olsa da bazı durumlar evliliğe engeldir:

  • Hısımlık: önceki konuda gördüğümüz kan, kayın ve evlatlık yasakları.
  • Önceki evlilik: yeniden evlenmek isteyen, önceki evliliğinin sona erdiğini ispat eder; gaipliğine karar verilen kişinin eşi, evliliğin feshine karar verilmedikçe evlenemez.
  • Kadın için bekleme süresi: evliliği sona eren kadın 300 gün geçmedikçe evlenemez; doğurmakla süre biter. Amaç, doğacak çocuğun soybağının karışmasını önlemektir.
  • Akıl hastalığı: evlenmede tıbbi sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenilemez.
Ek bilgi: bekleme süresinin kaldırılması

Kadının önceki evliliğinden gebe olmadığı anlaşılırsa ya da aynı eşler yeniden evlenmek isterse mahkeme 300 günlük süreyi kaldırır.

Başvuru ve tören

Evlenecekler, içlerinden birinin oturduğu yerdeki evlendirme memurluğuna birlikte başvurur; evlendirme memuru belediye olan yerlerde belediye başkanı ya da görevlendirdiği memur, köylerde muhtardır. Engel yoksa verilen evlenme izni belgesi altı ay içinde herhangi bir evlendirme memuru önünde evlenme hakkı sağlar. Tören evlendirme memurunun ve ayırt etme gücüne sahip ergin iki tanığın önünde, açık olarak yapılır. Memur adaylara birbiriyle evlenmek isteyip istemediklerini sorar; evlenme, tarafların olumlu sözlü cevaplarını verdikleri anda oluşur. Törenin ardından eşlere aile cüzdanı verilir; aile cüzdanı gösterilmeden dinî tören yapılamaz ve evliliğin geçerliliği dinî törene bağlı değildir.

Evlenmenin hükümsüzlüğü: kısa hatırlatma

Hükümsüzlük türlerini toplumsal düzen sayfasında ayrıntılı görmüştük; aile hukukuna düşen kısmı şu tablo toplar.

Evliliğin hükümsüzlüğü: mutlak ve nispi butlan
Mutlak butlanNispi butlan (iptal edilebilirlik)
SebeplerEvlenirken zaten evli olmak; sürekli ayırt etme gücü yokluğu; evlenmeye engel akıl hastalığı; evlenmeye engel hısımlıkGeçici ayırt etme gücü yokluğu; yanılma; aldatma (ağır hastalığın gizlenmesi dahil); korkutma
Davayı kim açar?Cumhuriyet savcısı kendiliğinden ve ilgisi olan herkesYalnız iradesi sakatlanan eş
SüreSüreye bağlı değilÖğrenmeden 6 ay, her hâlde evlenmeden 5 yıl
Ek bilgi: izinsiz evlenen küçük ya da kısıtlı

Yasal temsilcinin izni olmadan evlenen küçük ya da kısıtlının temsilcisi de iptal davası açabilir; ama kişi bu arada on sekiz yaşını doldurmuş, kısıtlılıktan kurtulmuş ya da kadın gebe kalmışsa iptale karar verilemez.

Sık sorulan ayrıntı: kadının bekleme süresine uymaması ve evlendirme memuru önünde yapılan bir evlilikte diğer şekil kurallarına uyulmaması butlanı gerektirmez. Kural basit bir soruyla çözülür: eksiklik evliliğin özüne mi (zaten evli olmak, hısımlık), yoksa yalnız usule mi ilişkin?

Ek bilgi: batıl evliliğin sonuçları

Batıl bir evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer; mutlak butlanda bile karar verilinceye kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur ve bu evlilikten doğan çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır (md. 156–157).

Akılda kalsın: Yaş: 17 (yasal temsilci izniyle), hâkim izniyle 16. Sayılar: nişan davaları 1 yıl; kadının bekleme süresi 300 gün; evlenme izni belgesi 6 ay; tanık 2 ergin; nispi butlan davası 6 ay / 5 yıl. Usul eksikliği (bekleme süresi, şekil) butlan değildir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Butlanı gerektirmeyen durum” sorusunun cevabı bekleme süresine uyulmaması ya da şekil kurallarına uyulmamasıdır.

TuzakMutlak butlan sebeplerini (evli olma, sürekli ayırt etme gücü yokluğu, akıl hastalığı, hısımlık) nispi butlan sebepleriyle (yanılma, aldatma, korkutma, geçici ayırt etme gücü yokluğu) karıştıran şıklar çok sorulur. Tuzak, “nişanı bozan aleyhine evlenmeye zorlama davası açılabilir” ve “dinî nikâh evliliği geçerli kılar” ifadeleridir; ikisi de yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve evliliğin durumu

?Soru çöz ÖSYM tarzı

16 yaşını doldurmuş Ayşe'nin evlenebilmesi için Türk Medeni Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisi gerekir?

✓ B. TMK md. 124'e göre evlenme yaşı 17'dir; 16 yaşını dolduran kişi ancak olağanüstü durumda ve pek önemli bir sebeple hâkim izniyle evlenebilir. Ana-baba izni 17 yaşındaki küçük için yeterlidir ama 16 yaşında tek başına yetmez (A); ergin kılınma ayrı bir kurumdur ve evlenme izni yerine geçmez (C); muhtar ve belediye başkanı yalnız evlendirme memurudur (D).
AİLE HUKUKU

Aile hukuku II: boşanma sebepleri, süreler ve edinilmiş mallara katılma rejimi

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Boşanma sebepleri nelerdir, hangi süreler uygulanır, yasal mal rejimi nedir?

Kısa cevap: Boşanma sebepleri özel sebepler (zina; hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış; suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme; terk; akıl hastalığı) ve genel sebep (evlilik birliğinin temelinden sarsılması) olarak ikiye ayrılır. Eşler arasında yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır; miras ve bağış gibi karşılıksız gelen mallar kişisel maldır, rejim sona erince her eş diğerinin artık değerinin yarısını alır.

Evlilik bir sözleşme gibi tek imzayla bitmez: ancak kanundaki bir sebep ispatlanınca ve hâkim kararıyla sona erer.

Boşanma: ancak mahkeme kararıyla

Evlilik, kanunda sayılan sebeplerden biri ispatlanınca hâkim kararıyla sona erer. Sebepler ikiye ayrılır. Özel boşanma sebeplerinde sebep ispatlanınca hâkim evliliğin çekilmez olup olmadığını ayrıca araştırmaz:

  • Zina ve hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış: affeden eş dava açamaz; süreler aşağıdaki tabloda.
  • Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme: onunla yaşamak diğer eşten beklenemiyorsa her zaman dava açılabilir.
  • Terk: ayrılık en az altı ay sürmüş ve hâkim ya da noter aracılığıyla yapılan ihtar sonuçsuz kalmış olmalıdır; diğerini ortak konutu terke zorlayan eş de terk etmiş sayılır.
  • Akıl hastalığı: ortak hayatı çekilmez kılan ve iyileşmesinin olanaksız olduğu resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilen hastalık.

Genel boşanma sebebi ise evlilik birliğinin, ortak hayatı sürdürmeleri eşlerden beklenemeyecek derecede temelinden sarsılmasıdır. Davacının kusuru daha ağırsa davalının itiraz hakkı vardır; ama itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin devamında korunmaya değer bir yarar kalmamışsa yine boşanmaya karar verilebilir. Aynı maddede iki özel görünüm vardır. Anlaşmalı boşanma: evlilik en az bir yıl sürmüşse eşlerin birlikte başvurması ya da birinin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde birlik temelinden sarsılmış sayılır; hâkim tarafları bizzat dinler ve malî sonuçlarla çocukların durumuna ilişkin anlaşmayı uygun bulmalıdır. Fiilî ayrılık: herhangi bir sebeple açılan boşanma davası reddedilmiş ve bu kararın kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde ortak hayat yeniden kurulamamışsa, eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. Bu süre 2024 değişikliğinden önce üç yıldı.

Aile hukukunda süreler: öğrenmeden ve her hâlde
Dava ya da durumKısa süre / şartUzun süre
Nişanın sona ermesinden doğan davalar1 yıl—
Nispi butlan (iptal) davasıSebebi öğrenmeden 6 ayEvlenmeden 5 yıl
Zina · hayata kast, pek kötü davranışÖğrenmeden 6 ayOlaydan 5 yıl
Suç işleme, haysiyetsiz hayatHer zaman (süre yok)
TerkAyrılık en az 6 ay · ihtar 4. ay bitince · dönüş için 2 ay—
Anlaşmalı boşanmaEvlilik en az 1 yıl sürmüş olmalı—
Reddedilen davadan sonra fiilî ayrılıkRet kesinleştikten sonra 1 yıl ortak hayat kurulamamışsa—
Ek bilgi: ayrılık, yetkili mahkeme, soyadı, tazminat ve nafaka

Boşanma davası açma hakkı olan eş, dilerse boşanma yerine ayrılık isteyebilir (md. 167); ayrılığa bir yıldan üç yıla kadar karar verilir (md. 171). Davada yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesidir (md. 168). Boşanan kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır; kocasının soyadını kullanmakta menfaati olduğunu ve bunun kocaya zarar vermeyeceğini ispatlarsa hâkim buna izin verir (md. 173). Kusursuz ya da daha az kusurlu eş maddi ve manevi tazminat (md. 174), boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eş, kusuru daha ağır değilse yoksulluk nafakası isteyebilir (md. 175). Velayet, çocuğun bırakıldığı tarafa aittir (md. 336).

Boşanmanın en çok sorulan sonucu mirasla ilgilidir: boşanan eşler birbirinin yasal mirasçısı olamaz.

Mal rejimleri: evlilikte kazanılan kimin?

Mal rejimi, evlilik süresince edinilen malların evlilik sona erince nasıl paylaşılacağını belirler. Eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır; bu, 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren TMK ile gelen yasal mal rejimidir (eski 743 sayılı Kanun döneminde yasal rejim mal ayrılığıydı). Eşler istemezse evlenmeden önce ya da sonra yapacakları mal rejimi sözleşmesiyle kanundaki seçimlik rejimlerden birini seçebilir: mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ya da mal ortaklığı. Sözleşme noterde düzenleme ya da onaylama şeklinde yapılır; eşler seçtikleri rejimi evlenme başvurusu sırasında yazılı olarak da bildirebilir.

Yasal rejimde iki tür mal vardır. Edinilmiş mallar, her eşin bu rejim sürerken karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir: maaşla alınan ev ve araba, sosyal güvenlik ödemeleri, çalışma gücünün kaybı için ödenen tazminatlar, kişisel malların gelirleri (ör. evlilikten önce sahip olunan dairenin kirası). Kişisel mallar ise yalnız bir eşin kişisel kullanımına yarayan eşya, rejimin başında eşe ait olan mallar, sonradan miras ya da bağış gibi karşılıksız yolla edinilen değerler ve manevi tazminat alacaklarıdır. Rejim sona erince her eş, diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibi olur.

Ek bilgi: ispat ve rejimin sona erme anı

Hangi eşe ait olduğu ispatlanamayan mal paylı mülkiyette sayılır; bir eşin bütün malları da aksi ispatlanıncaya kadar edinilmiş mal kabul edilir (md. 222). Boşanma ya da iptal davasında mal rejimi dava tarihinden geçerli olarak sona erer (md. 225).

Akılda kalsın: Özel sebeplerde kalıp 6 ay / 5 yıl (zina, hayata kast); süresiz tek sebep suç ve haysiyetsiz hayat. Terk: 6 ay · 4. ay · 2 ay. Anlaşmalı boşanma 1 yıl evlilik ister, reddedilen davadan sonra 1 yıl. Mal rejimi: yasal = edinilmiş mallara katılma; miras ve bağış = kişisel mal; pay = artık değerin yarısı.
Sınavda

Nasıl sorulurBoşanma sebepleri özel-genel ayrımıyla sorulur; “dava hakkı süreye bağlı olmayan” sebep suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürmedir. Mal rejiminde miras ya da bağışla gelen malın edinilmiş mal sayıldığını söyleyen şık yanlıştır.

Tuzak“anlaşmalı boşanmada hâkim tarafları dinlemeden karar verir” ve “boşanan eş yasal mirasçı olmaya devam eder” ifadeleridir; ikisi de yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Eşler arasında yasal mal rejimi mallara katılma rejimidir; bu rejimde eşlerden birine miras yoluyla geçen mallar mal sayılır.

kişiselortakedinilmişpaylı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk Medeni Kanunu'na göre aşağıdaki boşanma sebeplerinden hangisine dayanan dava, herhangi bir süreye bağlı olmaksızın her zaman açılabilir?

✓ D. TMK md. 163'e göre bu sebebe dayanan eş her zaman boşanma davası açabilir. A zina, B hayata kast ve C pek kötü davranış özel sebeplerinde dava hakkı altı ay ve her hâlde beş yıl içinde kullanılır (md. 161–162).
MİRAS HUKUKU

Miras hukuku: zümre sistemi, eşin payı ve saklı pay

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKan hısımlığı ve kayın hısımlığı nedir, hısımlık derecesi nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hısımlık; kan hısımlığı, kayın hısımlığı ve evlat edinmeden doğan hısımlık olmak üzere üç türlüdür. Kan hısımlığının derecesi, hısımları birbirine bağlayan doğum sayısıyla bulunur: ana, baba ve çocuk birinci; kardeş, torun, büyük ana ve büyük baba ikinci; yeğen, amca, hala, dayı ve teyze üçüncü derece hısımdır. Eşlerden biri, diğer eşin kan hısımlarıyla aynı tür ve derecede kayın hısımı olur ve bu bağ evlilik sona erse de ortadan kalkmaz.

Hısımlık ve derece hesabı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yasal mirasçılar kimlerdir, zümre sistemi nedir, saklı pay kimlere tanınır?

Kısa cevap: Yasal mirasçılar kan hısımları, sağ kalan eş, evlatlık ve hiç mirasçı yoksa Devlettir. Kan hısımları zümre sistemine göre mirasçı olur: önce altsoy, yoksa ana-baba ve onların altsoyu, o da yoksa büyük ana-büyük babalar ve onların altsoyu. Miras bırakan; altsoyunun, ana-babasının ve eşinin saklı paylarını ölüme bağlı tasarruflarla zedeleyemez; kardeşin saklı payı yoktur.

Bir insan öldüğünde geride yalnız anılar değil, bir hesap da kalır: ev, banka hesabı, borç. Miras hukuku bu hesabın kime kalacağını söyler.

Miras hukukunun temel kavramları

Ölümüyle malvarlığının akıbeti düzenlenen kişiye miras bırakan (muris), ölenin haklar ve borçlardan oluşan malvarlığının bütününe tereke denir. Mirasçılar mirası, miras bırakanın ölümüyle bir bütün olarak, kendiliğinden kazanır: tapudaki ev de banka borcu da onlara geçer (külli halefiyet). Borcu alacağından fazla bir mirası istemeyen mirasçı onu üç ay içinde reddedebilir. Mirasçılığı kanundan doğanlar yasal mirasçı, miras bırakanın iradesinden doğanlar atanmış mirasçıdır; bir vakıf gibi tüzel kişi de vasiyetle mirasçı atanabilir.

Yasal mirasçılar ve zümre sistemi

Kan hısımları zümre denen gruplar hâlinde mirasçı olur ve kural basittir: önceki zümrede tek bir mirasçı bile varsa sonraki zümre mirasçı olamaz. Birinci zümre miras bırakanın altsoyudur; çocuklar eşit pay alır, miras bırakandan önce ölmüş çocuğun yerini kendi altsoyu alır. Altsoy yoksa ikinci zümre, yani ana ve baba eşit olarak mirasçı olur; önce ölmüş olanın yerini onun altsoyu, yani miras bırakanın kardeşleri ve yeğenleri alır. Bunlar da yoksa üçüncü zümre, büyük ana ve büyük babalar ve onların altsoyu (amca, hala, dayı, teyze) gelir. Soybağı tanıma ya da hâkim hükmüyle kurulmuş evlilik dışı çocuklar, baba yönünden de evlilik içi hısımlar gibi mirasçı olur.

Yukarıdaki zümrede tek bir mirasçı varsa aşağıya inilmez. Sağ kalan eş bir zümre değildir; yanında hangi zümre varsa ona göre pay alır.Görsel: Sınav Defteri

Sağ kalan eş bir zümre değildir; birlikte mirasçı olduğu zümreye göre pay alır. Eşi ve iki çocuğu kalan Ayşe Hanım'ın mirasında eş dörtte birini alır, kalan dörtte üç iki çocuk arasında eşit bölünür. Evlatlık ve altsoyu, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur. Mirasçı bırakmadan ölen kişinin mirası Devlete geçer.

Yasal pay ve saklı pay
MirasçıYasal paySaklı pay
Altsoy (1. zümre)Eşten kalan kısım çocuklar arasında eşitYasal payının 1/2'si
Ana ve baba (2. zümre)Eşten kalan kısım ana ve baba arasında eşitHer biri için yasal payının 1/4'ü
Sağ kalan eşAltsoyla 1/4 · ana-baba zümresiyle 1/2 · büyük ana-baba zümresiyle 3/4 · bunlar yoksa tamamı1. ya da 2. zümreyle birlikteyse yasal payının tamamı, diğer hâllerde 3/4'ü
KardeşAna-babanın yerine geçerek (2. zümre)Yok (2007'den beri)

Saklı pay: dokunulamayan kısım

Miras bırakan ölüme bağlı tasarrufla mirasını dilediğine bırakabilir; ama en yakınlarını tamamen mirassız bırakamaz. Altsoyu, ana ve babası ya da eşi bulunan kişi ancak saklı paylar dışında kalan kısımda serbesttir; bunlardan hiçbiri yoksa mirasının tamamında serbesttir. Saklı payı zedelenen mirasçı tenkis davası açabilir.

Ek bilgi: mirasçılıktan çıkarma

Saklı paylı bir mirasçı ancak miras bırakana ya da yakınlarına karşı ağır bir suç işlemişse ya da aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse mirasçılıktan çıkarılabilir.

Ölüme bağlı tasarruflar

Miras bırakanın ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere yaptığı irade açıklamalarıdır. Vasiyetname tek taraflıdır ve her zaman değiştirilebilir; yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve on beş yaşını doldurmuş olmak yeter. Miras sözleşmesi ise iki taraflıdır; bunun için ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmamak gerekir.

Ek bilgi: vasiyetnamenin şekilleri ve irade sakatlığı

Vasiyetnamenin üç şekli vardır (md. 531): resmî memur (sulh hâkimi, noter gibi) önünde iki tanıkla yapılan resmî vasiyetname (md. 532); yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilerek baştan sona miras bırakanın el yazısıyla yazılıp imzalanan el yazılı vasiyetname (md. 538); yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlarda iki tanığa anlatılarak yapılan sözlü vasiyet (md. 539). Miras sözleşmesi resmî vasiyetname şeklinde yapılır (md. 545). Yanılma, aldatma, korkutma ya da zorlama etkisiyle yapılan tasarruf geçersizdir; ancak miras bırakan bunu öğrendiği ya da etkiden kurtulduğu günden itibaren bir yıl içinde tasarruftan dönmezse tasarruf geçerli sayılır (md. 504).

Akılda kalsın: Zümre: çocuklar → ana-baba (kardeşler) → büyük ana-baba (amca, hala, dayı, teyze) → Devlet; yukarıda biri varsa aşağı inilmez. Eşin payı: 1/4 · 1/2 · 3/4 · tamamı. Saklı pay: altsoy 1/2, ana ve baba 1/4'er, eş tamamı (1. ve 2. zümreyle) ya da 3/4; kardeşe saklı pay yok. Vasiyet 15 yaş, miras sözleşmesi ergin; ret 3 ay.
Sınavda

Nasıl sorulurBir aile tablosu verilir, mirasçılar ve paylar sorulur: geride eşi ve ana-babası kalan kişide eş yarısını, ana ve baba kalan yarıyı eşit alır. “Saklı paylı mirasçılardan biri değildir?” sorusunun cevabı kardeştir.

TuzakVasiyetname için 18 yaş aramak; mirasın reddi için bir yıl gibi uzun süre vermek.

↕Süreç sıralama yasal mirasçılık sırası

  1. Büyük ana, büyük babalar ile amca, hala, dayı ve teyze
  2. Miras bırakanın çocukları ve torunları
  3. Devlet
  4. Ana, baba ve kardeşler

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk Medeni Kanunu'na göre aşağıdakilerden hangisinin miras bırakana karşı saklı payı yoktur?

✓ B. TMK md. 506 saklı payı yalnız altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eşe tanır; kardeşlerin saklı payı 2007'de yürürlükten kaldırılmıştır. A çocuk altsoy, C anne ana-baba, D sağ kalan eş olarak saklı paylı mirasçıdır.
EŞYA HUKUKU

Eşya hukuku: mülkiyet, sınırlı aynî haklar, zilyetlik ve tapu sicili

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mülkiyet hakkı hangi yetkileri verir, sınırlı aynî haklar nelerdir, zilyetlik ve tapu sicili ne demektir?

Kısa cevap: Eşya hukukunun konusu, herkese karşı ileri sürülebilen aynî haklardır. Mülkiyet en geniş aynî haktır ve malike eşyayı kullanma, ondan yararlanma ve onun üzerinde tasarruf etme yetkisi verir; irtifak, taşınmaz yükü ve rehin sınırlı aynî haklardır. Zilyetlik eşya üzerindeki fiilî hâkimiyettir; taşınmaz mülkiyeti tapu siciline tescille, taşınır mülkiyeti teslimle geçer.

Bir evin içinde oturan kişi ile tapuda adı yazan kişi aynı olmak zorunda değildir; eşya hukuku ikisini ayırır.

Eşya hukuku: eşya ve aynî hak

Hukukta eşya, üzerinde hâkimiyet kurulabilen, sınırları belirlenebilen, ekonomik değeri olan ve kişiliğin parçası olmayan maddi varlıktır. İnsan vücudu eşya değildir; atmosferdeki hava kimsenin hâkimiyetine girmediği için eşya sayılmaz, ama tüpe doldurulmuş oksijen satılabilen bir eşyadır. Eşya hukukunun konusu aynî haklardır: sahibine eşyaya doğrudan egemen olma imkânı veren ve yalnız bir kişiye değil, herkese karşı ileri sürülebilen haklar. Hak türlerini sonraki sayfada, borçlar hukukuyla birlikte ayrıntılı göreceğiz.

Mülkiyet en geniş aynî haktır: malik, hukuk düzeninin sınırları içinde eşyayı kullanma (kendi dairende oturmak), ondan yararlanma (kiraya verip kira almak) ve onun üzerinde tasarruf etme (satmak, ipotek ettirmek) yetkisine sahiptir; malını haksız olarak elinde tutana karşı istihkak davası açabilir. Taşınmaz mülkiyeti tapu siciline tescille, taşınır mülkiyeti zilyetliğin devriyle, yani teslimle geçer.

Ek bilgi: birlikte mülkiyet ve tescilden önce kazanma

Birden çok maliki olan eşyada paylı mülkiyette her paydaşın belli bir payı vardır ve payını devredebilir; elbirliği mülkiyetinde paylar belli değildir, her ortağın hakkı malın tamamına yayılır (paylaşılmamış terekedeki mirasçılar gibi). Miras, mahkeme kararı, cebrî icra, işgal ve kamulaştırmada mülkiyet tescilden önce geçer; ama malik tasarruf için yine tescil yaptırmak zorundadır.

Sınırlı aynî haklar

Aynî haklar: mülkiyet ve sınırlı aynî haklar
HakNe verir?Örnek
MülkiyetKullanma + yararlanma + tasarruf; en geniş aynî hakDairenin maliki
İrtifak haklarıMülkiyetin kullanma ya da yararlanma yetkisinin bir kısmıGeçit, intifa, oturma, üst, kaynak hakkı
Taşınmaz yüküTaşınmazın malikini, o taşınmaza bağlı bir edimle yükümlü kılar—
Rehin haklarıAlacağın güvencesi; ödenmezse rehinli maldan karşılanırİpotek, taşınır rehni
Kira hakkı (aynî değil)Kiraya verene karşı kişisel hakTapuya yalnız şerh verilebilir
Ek bilgi: sınırlı aynî hakların ayrıntısı
  • İrtifak hakları: bir taşınmaz lehine kurulan irtifak, örneğin komşu arsadan geçme hakkı (md. 779); bir eşya ya da malvarlığından tam yararlanma yetkisi veren intifa hakkı (md. 794); bir binadan konut olarak yararlanma yetkisi veren, başkasına devredilemeyen ve mirasçılara geçmeyen oturma (sükna) hakkı (md. 823); başkasının arazisinin altında ya da üstünde yapı yapma yetkisi veren, en az otuz yıl için kurulursa sürekli sayılan üst hakkı (md. 826); başkasının arazisindeki kaynaktan su alma yetkisi veren kaynak hakkı (md. 837).
  • Taşınmaz yükü: bir taşınmazın malikini, yalnız o taşınmazla sorumlu olmak üzere başkasına bir şey vermek ya da yapmakla yükümlü kılar (md. 839).
  • Rehin hakları: taşınmaz rehni ipotek, ipotekli borç senedi ya da irat senedi şeklinde kurulur (md. 850); taşınırlar ise kural olarak zilyetliğin alacaklıya devriyle rehnedilir (md. 939).

Zilyetlik ve tapu sicili

Bir eşya üzerinde fiilî hâkimiyeti bulunan kimse onun zilyedidir. Mülkiyet bir hak, zilyetlik ise bir olgudur: kütüphaneden ödünç kitap alan öğrenci kitabın zilyedidir ama maliki değildir.

Ek bilgi: zilyetlik türleri

Bir eşyayı kiraya veren malik ile kiracı birlikte zilyettir: malik sıfatıyla zilyet olan aslî, kiracı fer'î zilyettir. Hâkimiyetini doğrudan sürdüren dolaysız, başkası aracılığıyla sürdüren dolaylı zilyettir. Tatile giden ev sahibinin evi kullanamaması gibi geçici engeller zilyetliği sona erdirmez.

Taşınmazlar üzerindeki hakları göstermek için devlet tapu sicili tutar. Sicilin tutulmasından doğan bütün zararlardan Devlet sorumludur ve kusurlu görevliye rücu eder. Tapu sicili herkese açıktır: ilgisini inanılır kılan herkes ilgili sayfayı görebilir ve kimse sicildeki bir kaydı bilmediğini ileri süremez. Tapudaki kayda iyiniyetle güvenerek mülkiyet ya da başka bir aynî hak kazanan üçüncü kişinin kazanımı korunur.

Ek bilgi: tapu sicilinin parçaları ve şerh

Sicil tapu kütüğü, kat mülkiyeti kütüğü, yevmiye defteri, belgeler ve planlardan oluşur (md. 997). Kira, önalım ve satış vaadi gibi kişisel haklar ile haciz gibi tasarruf kısıtlamaları tapuya şerh verilebilir; şerh verilen hak, taşınmaz üzerinde sonradan hak kazananlara karşı da ileri sürülür (md. 1009–1010).

Akılda kalsın: Mülkiyet = kullan + yararlan + tasarruf et; zilyetlik = elinde tut (olgu, hak değil). Taşınmaz tescille, taşınır teslimle geçer. Sınırlı aynî: irtifak · taşınmaz yükü · rehin; kira bunlardan değil.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi sınırlı aynî hak değildir?” sorusunda çeldirici mülkiyet ya da kira hakkıdır (kira kişisel haktır; yalnız şerh verilebilir). Mülkiyetin üç yetkisi örnekle sorulur: daireyi kiraya vermek yararlanma, satmak tasarruftur.

TuzakZilyedi malik sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme davranış ve hak

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi sınırlı aynî haklardan biri değildir?

✓ C. Kira hakkı kiraya verene karşı ileri sürülen kişisel (nispi) bir haktır; aynî hak değildir, ancak tapuya şerh verilebilir. A ipotek bir rehin hakkı, B intifa ve D geçit hakkı irtifak hakkıdır; üçü de mülkiyetin bir yetkisini başkasına veren sınırlı aynî haklardır.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki durumlardan hangisi sözleşmeyi kesin olarak hükümsüz kılmaz, yalnız ilgili tarafa sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirme hakkı verir?

✓ A. Aldatma iradeyi sakatlar ve nispi butlana (iptal edilebilirliğe) yol açar. B konusu imkânsız, C ahlaka aykırı ve D kişilik haklarına aykırı sözleşmeler TBK md. 27'ye göre kesin hükümsüzdür.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Hükümsüzlük türleri

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi hukuk kuralını öteki sosyal düzen kurallarından ayırt eden özelliktir?

✓ C. Uyulmadığında kamu gücüyle uygulanan maddi yaptırım yalnız hukuka özgüdür. A davranışları düzenlemek, B düzeni amaçlamak ve D toplumdan topluma değişmek din, ahlak, görgü ve örf-âdet kurallarında da görülür.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Sosyal düzen kuralları

?Soru 3

Ceza yargılamasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Tutuklama yalnız hâkim kararıyla olur. B kovuşturma iddianamenin düzenlenmesiyle değil, mahkemece kabulüyle başlar; C soruşturmadaki kişi sanık değil şüphelidir; D bölge adliye mahkemesinin incelemesi temyiz değil istinaftır.Kaynak: Hukukun kaynakları ve dalları · Ceza yargılaması süreci

?Soru 4

Fiili işlediği sırada 19 yaşında olan sağır ve dilsiz bir kişi hakkında, Türk Ceza Kanunu'na göre hangi yaş grubuna ilişkin hükümler uygulanır?

✓ C. TCK md. 33'e göre 18–21 yaş arasındaki sağır ve dilsizlere bir basamak gerideki 15–18 yaş hükümleri uygulanır. A 12 yaş altı hükümleri 15 yaşından küçük sağır ve dilsizler içindir; B 12–15 yaş hükümleri 15–18 yaşındaki sağır ve dilsizlere uygulanır; D özel hüküm ancak 21 yaşını dolduranlar için kalkar.Kaynak: Hukukun kaynakları ve dalları · Suçun unsurları ve kusurluluk

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi kamu hukuku dallarından biridir?

✓ B. Devletler genel hukuku devletlerin ve uluslararası örgütlerin ilişkilerini düzenleyen bir kamu hukuku dalıdır. A ticaret hukuku özel hukuk dalıdır; C “devletler” sözcüğüne rağmen yabancılık unsurlu özel ilişkileri düzenler, özel hukuktur; D eşya hukuku medeni hukukun bir bölümüdür, özel hukuka girer.Kaynak: Hukukun kaynakları ve dalları · Kamu, özel ve karma hukuk

?Soru 6

Aşağıdaki hükümlerden hangisi tamamlayıcı hukuk kuralına örnektir?

✓ C. Eşler başka bir rejim seçmemişse kendiliğinden devreye girdiği için tamamlayıcı kuraldır. A “evlenemez” ve D “verilemez” biçimindeki yasaklar emredici, B yerleşim yerinin tanımını veren hüküm tanımlayıcı kuraldır.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Emredici, tanımlayıcı, yedek kurallar

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi mevzu hukukun kapsamında yer almaz?

✓ D. Mevzu hukuk yalnız yetkili organlarca konmuş yazılı kurallardır; örf ve âdet hukuku yürürlükte olduğu için pozitif hukuka girer ama yazısızdır. A kanun, B yönetmelik ve C Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yetkili makamca konmuş yazılı kurallar olduğundan mevzu hukuka girer.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Hukuk çeşitleri

?Soru 8

Anayasa'ya göre aşağıdaki yaptırımlardan hangisi hiçbir durumda uygulanamaz?

✓ D. Anayasa md. 38'e göre ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez; A suçta kullanılan eşyanın alınması özel müsaderedir, yasak değildir; B ağırlaştırılmış müebbet yasak değil, bugün uygulanan bir hapis cezasıdır; C idari para cezası Kabahatler Kanunu'nda düzenlenen idari yaptırımdır.Kaynak: Toplumsal düzen ve hukuk kuralları · Yaptırım türleri ve ceza

?Soru 9

Türk Medeni Kanunu'nda adın değiştirilmesinin ancak “haklı sebeplere” dayanılarak hâkimden istenebileceği belirtilmiş, haklı sebeplerin neler olduğu ise sayılmamıştır. Bu düzenleme hangi boşluk türüne örnektir?

✓ D. Kanun koyucu kuralı koymuş, “haklı sebep” ölçüsünü bilerek hâkimin takdirine bırakmıştır; bu kural içi (bilinçli) boşluktur. A açık boşlukta konuda hiç hüküm yoktur; B örtülü boşlukta hüküm fazla geniş yazılmış, istisna unutulmuştur; C hukuk boşluğunda kanunda da örf ve âdette de kural bulunmaz.Kaynak: Hukukun kaynakları ve dalları · Hukukta boşluk ve yorum

?Soru 10

Anayasa'nın 38. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Anayasa md. 38'e göre ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur; kararnameyle ceza konamaz. A cezanın şahsiliği, C masumiyet karinesi, D kanuna aykırı delil yasağıdır; üçü de md. 38'de yer alır.Kaynak: Hukukun kaynakları ve dalları · Ceza hukukunun ilkeleri
104
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukukun temel kavramları konusundan 104 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →