Kişiliğin başlangıcı ve sonu: sağ doğum, ölüm karinesi ve gaiplik
KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKamu hukuku ve özel hukuk dalları nelerdir, karma hukuk dalları hangileridir?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Taraflardan birinin devlet olduğu ve devletin kamu gücüyle üstün durumda bulunduğu ilişkileri kamu hukuku düzenler: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, icra ve iflas hukuku ile devletler genel hukuku. Eşit kişiler arasındaki ilişkileri özel hukuk düzenler: medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku ve devletler özel hukuku. İş, hava, toprak, çevre, banka ve fikir ve sanat eserleri hukuku gibi iki özelliği birlikte taşıyan dallara karma hukuk dalları denir.
✎Konu anlatımı
Kişilik ne zaman başlar ve sona erer, gaiplik kararı için hangi süreler gerekir?
Kısa cevap: Hukukta kişi, haklara ve borçlara sahip olabilen varlıktır; gerçek kişiler (insanlar) ve tüzel kişiler olarak ikiye ayrılır. TMK md. 28'e göre kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer. Ölümüne kesin gözle bakılacak bir durumda kaybolan kişi, cesedi bulunmasa da ölmüş sayılır (ölüm karinesi, md. 31); ölüm tehlikesinin üzerinden en az 1 yıl ya da son haberin üzerinden en az 5 yıl geçince mahkeme gaiplik kararı verebilir.Bir bebeğin ilk nefesi yalnız ailesi için değil, hukuk için de bir başlangıçtır: o andan itibaren dünyada adına hak yazılabilecek bir kişi daha vardır.
Önceki sayfada medeni hukukun dört kitabını saymış, ilkinin kişiler hukuku olduğunu söylemiştik. Bu sayfa o kitabı ve ardından gelen aile hukukunu açıyor. Hukuk dilinde kişi, haklara ve borçlara sahip olabilen varlıktır. İki türü vardır: gerçek kişiler, yani insanlar ve tüzel kişiler, yani belli bir amaç için örgütlenmiş kişi ya da mal toplulukları (dernek, vakıf, şirket, belediye gibi). Hayvanlar ve eşyalar hukukça korunur ama hak sahibi olamaz; bir köpeğe miras bırakılamamasının sebebi budur.
Kişilik ne zaman başlar?
TMK md. 28 iki şart koyar: çocuğun tamamıyla doğması, yani ana rahminden bütünüyle ayrılması ve sağ doğması, yani ayrıldıktan sonra kısa bir an da olsa yaşaması. Doğumdan birkaç dakika sonra ölen bebek kişi olmuştur: o birkaç dakikada edindiği haklar onun mirasçılarına geçer. Ölü doğan bebek ise hukuken hiç kişi olmamıştır. Bu ince ayrımın sebebi pratiktir: mirasın kime kalacağı çoğu zaman tam da bu ana bağlıdır.
Peki henüz doğmamış çocuk? Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre çocuk, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetini elde eder. Babası doğumdan iki ay önce bir kazada ölen bebek, sağ doğarsa babasına mirasçı olur; ölü doğarsa bu hak hiç doğmamış sayılır. Doğum ve ölüm nüfus sicilindeki kayıtla ispat edilir; kayıt yoksa ya da yanlış olduğu anlaşılırsa gerçek durum her türlü delille ispatlanabilir.
Kişilik nasıl sona erer? 1. Ölüm
Kişiliği sona erdiren olay ölümdür. Ölümle kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar (adı kullanma, velayet, kişilik hakları) ortadan kalkar; malvarlığı ise haklarıyla ve borçlarıyla birlikte, bir bütün hâlinde mirasçılara geçer. Borç ölümle silinmez; bunu istemeyen mirasçı mirası reddedebilir. Ayrıntıyı sayfanın son konusunda göreceğiz.
2. Karineler ve gaiplik: ölüm ispatlanamayınca
Bazen bir kişinin öldüğü ya da hangi sırayla öldüğü kesin olarak ispatlanamaz. Kanun bu durumlarda ya karine koyar (“aksi ispatlanana kadar böyle kabul et”) ya da mahkemeye gaiplik kararı verdirir. Üç kurumu ayıran soru, ölümün ne kadar kesin olduğudur.
| Kurum | Ne zaman? | Nasıl, kim? | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Birlikte ölüm karinesi | Birden çok kişiden hangisinin önce öldüğü ispatlanamıyor | Kanun hepsini aynı anda ölmüş sayar | Birbirlerine mirasçı olamazlar (aynı uçak kazasında ölen anne ve oğul) |
| Ölüm karinesi | Ölümüne kesin gözle bakılacak bir durumda kaybolma; ceset yok | Mahkeme kararı gerekmez; kayıt o yerin en büyük mülki amirinin emriyle düşülür | Ölmüş sayılır (göçükte kalan madenci, batan teknenin bulunamayan mürettebatı) |
| Gaiplik kararı | Ölüm olası ama kesin değil: ölüm tehlikesinden en az 1 yıl ya da son haberden en az 5 yıl sonra başvuru | Sulh hukuk mahkemesi; en az 6 ay ilan | Ölüme bağlı haklar kullanılır; evlilik kendiliğinden bitmez, eş feshini ister |
Gaiplik kararı, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği ya da son haberin alındığı günden itibaren hüküm doğurur. Savaşta ya da depremde kaybolan biri 1 yıllık, yıllar önce yurt dışına gidip bir daha haber vermeyen biri 5 yıllık süreye örnektir.
Ek bilgi: gaip dönerse: mirasçının güvencesi ve evliliğin feshi
Gaip bir gün kapıyı çalabilir; kanun bu ihtimale karşı iki güvence koyar. Birincisi, mirasçılar tereke mallarını teslim alırken, mallar gaibe ya da üstün hak sahiplerine geri verilecekse bunu karşılayacak bir güvence göstermek zorundadır: ölüm tehlikesinde beş yıl, haber alınamamada on beş yıl ve her hâlde en çok gaibin yüz yaşına varacağı tarihe kadar (md. 584). İkincisi, gaiplik kararı evliliği kendiliğinden bitirmez: gaibin eşi yeniden evlenmek istiyorsa, gaiplik başvurusuyla birlikte ya da ayrı bir davayla evliliğin feshini istemelidir (md. 131).
Nasıl sorulurBir olay verilir, hangi kurumun uygulanacağı sorulur.
TuzakBatan gemide cesedi bulunamayan yolcu → ölüm karinesi, kayıt mülki amirin emriyle düşülür; mahkeme kararı ya da bekleme süresi şıkları çeldiricidir. Yıllardır haber alınamayan kişi → gaiplik, son haberden 5 yıl. Hangisinin önce öldüğü bilinmeyen aile üyeleri → birlikte ölüm, birbirine mirasçı olamaz. Tuzaklar: “gaiplik kararıyla evlilik kendiliğinden sona erer” ve “ölü doğan çocuk ana rahmine düştüğü andan mirasçıdır” ifadeleri yanlıştır.
↕Süreç sıralama ölüm tehlikesinde gaiplik
- Mirasçılar mahkemeye gaiplik başvurusu yapar
- Gaiplik kararı verilir; mirasçılar güvence göstererek terekeyi alır
- Kişi bir deprem enkazında ölüm tehlikesi içinde kaybolur
- Mahkeme bilgisi olanları ilanla çağırır, en az altı ay bekler
- Ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl geçer
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Bir tekne kazasında yolculardan Ahmet'in cesedi bulunamamış, ancak kazanın koşulları onun ölümüne kesin gözle bakılmasını gerektirmektedir. Türk Medeni Kanunu'na göre Ahmet'in ölümü nüfus kütüğüne nasıl işlenir?