Toplumsal düzen ve hukuk kuralları: din, ahlak, görgü ve hukukun yaptırımları

Toplumu ayakta tutan beş kuralı, hukuku onlardan ayıran maddi yaptırımı ve devletin kurala uymayanı zorladığı araçları (cezadan hükümsüzlüğe) güncel Anayasa ve kanun maddeleriyle adım adım anlatıyoruz.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
104 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · TOPLUMSAL DÜZEN

Sosyal düzen kuralları: kalabalığı topluma çeviren beş kural

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sosyal düzen kuralları nelerdir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Sosyal düzen kuralları din, ahlak, görgü (adap), örf-âdet ve hukuk kurallarıdır. Hepsi insan davranışını düzenler; ama yalnız hukuk kuralı devletin yetkili organlarınca konur ve uyulmadığında kamu gücüyle uygulanan maddi yaptırıma bağlanır. Diğerlerinin yaptırımı manevidir.

Issız bir adada tek başına yaşayan birinin kurala ihtiyacı yoktur. Adaya ikinci kişi çıktığı an ilk kural da doğar.

İnsan tek başına yaşayamayan, toplum içinde var olan bir canlıdır. Birlikte yaşayanların istekleri ise çoğu zaman çatışır: biri yolda hızlı gitmek ister, öteki karşıya güvenle geçmek. Bu çatışmaları her seferinde güç kullanarak çözmek yerine toplum, kimin nasıl davranacağını önceden belirleyen kurallar geliştirir. Bu kuralların hepsine birden sosyal düzen kuralları denir; ortak amaçları toplumda düzeni ve barışı korumaktır.

Din kuralları

Din kuralları, inanan için kaynağı Allah olan, vahiy yoluyla peygamberlere ve kutsal kitaplara dayanan buyruk ve yasaklardır. Namaz, oruç, zekât, kurban gibi ibadetler bu türdendir. Uymayanın karşısına polis ya da mahkeme çıkmaz; karşılığı günah, öteki dünyada hesap verme inancı ve vicdanın rahatsızlığıdır. Bu yüzden din kurallarının yaptırımı manevidir ve ancak o dine inananı bağlar.

Ahlak kuralları

Ahlak kuralları, toplumun iyiyle kötüyü, doğruyla yanlışı ayırırken kullandığı ölçülerdir ve ikiye ayrılır. Sübjektif (öznel) ahlak, kişinin kendine karşı ödevleridir: kendine karşı dürüst olmak, tembelliğe yenik düşmemek, içini kıskançlıktan arındırmak. Objektif (nesnel) ahlak ise başkalarına ve topluma karşı ödevlerdir: sözünde durmak, komşunun derdine ortak olmak, toplu taşımada yaşlıya yer açmak. Yaptırım yine manevidir: vicdan azabı ve çevrenin kınaması.

Görgü (adap) kuralları

Görgü kuralları, bir arada yaşarken birbirimizi rahatsız etmememizi sağlayan nezaket ve incelik kurallarıdır: sofrada ağız kapalı çiğnemek, bir eve girerken selam vermek, hasta ziyaretini kısa tutmak, bayramda büyükleri ziyaret etmek, toplu taşımada telefonla yüksek sesle konuşmamak. Bu kurallara uymayan kişi suç işlemiş olmaz, ama “görgüsüz” diye ayıplanır, davetlerden uzak tutulur. Görgü kuralları toplumdan topluma ve kuşaktan kuşağa değişebilir.

Örf ve âdet kuralları

Örf ve âdet, bir toplumda uzun süre tekrarlanarak yerleşmiş ve uyulması gerektiğine inanılan davranış kalıplarıdır: kız isteme, kına gecesi, asker uğurlama, köyde ortak meranın kullanımına dair gelenekler. Yaptırımı toplumun tepkisidir. Bazı örf ve âdet kuralları zamanla devletin desteğini kazanır ve hâkimi bağlayan örf ve âdet hukukuna dönüşür; bunun şartlarını hukukun kaynakları ve dalları sayfasında göreceğiz.

Hukuk kuralları

Hukuk kuralları ise devletin yetkili organlarının koyduğu, kişiler arasındaki ve kişiyle devlet arasındaki ilişkileri düzenleyen bağlayıcı kurallardır; onlara uyup uymamak kişinin keyfine bırakılmamıştır. Kırmızı ışıkta geçen sürücüye para cezası yazılır, borcunu ödemeyenin malı haczedilir, birini yaralayan hem ceza alır hem zararı öder. Burada artık vicdan ya da çevrenin bakışı değil, devletin zorlayıcı gücü devrededir: polis, savcı, hâkim, icra memuru. Hukuk kuralını öteki sosyal düzen kurallarından ayıran temel fark budur: maddi yaptırım.

Beş kuralın dördünde yaptırım kişinin iç dünyasında ya da çevrenin bakışında kalır; yalnız hukuk kuralının arkasında devletin zorlayıcı gücü durur.Görsel: Sınav Defteri

Bu kurallar birbirinden kalın duvarlarla ayrılmaz. Adam öldürmeyi din de ahlak da yasaklar, hukuk da onu en ağır suçlardan sayar; hırsızlık ve yalan tanıklık için de durum aynıdır. Buna karşılık otobüste yaşlıya yer vermemek yalnız ahlakı, sofrada ağzı açık yemek yalnız görgüyü ilgilendirir; devlet bunlara karışmaz. Yani aynı davranış birden çok kurala konu olabilir. Soruyu çözerken bakılacak yer, o davranışa hangi tür yaptırımın bağlandığıdır.

Akılda kalsın: Beş kuraldan dördünün yaptırımı içeride ya da çevrede kalır: din → günah, ahlak → vicdan, görgü → ayıplanma, örf-âdet → toplumsal tepki. Yalnız hukuk → devlet zoru. Ahlakta yön sorusunu şöyle çöz: ödev kişinin kendine dönükse sübjektif, başkasına dönükse objektif ahlaktır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hukuku din, ahlak ve görgüden ayırt eden özellik hangisidir?” Cevap maddi yaptırım, yani kamu gücüyle desteklenmedir.

TuzakÇeldiriciler öteki kurallarda da bulunan özelliklerdir: “davranışları düzenlemesi”, “toplumsal olması”, “düzeni amaçlaması”. Örnekli kalıpta bir davranış verilir ve hangi kural türüne girdiği sorulur: yaşlıya yer vermek objektif ahlak, ibadet din, sofra adabı görgü kuralıdır.

⇄Bilgi eşleştirme davranış ve kural türü

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi hukuk kuralını öteki sosyal düzen kurallarından ayırt eden özelliktir?

✓ C. Uyulmadığında kamu gücüyle uygulanan maddi yaptırım yalnız hukuka özgüdür. A davranışları düzenlemek, B düzeni amaçlamak ve D toplumdan topluma değişmek din, ahlak, görgü ve örf-âdet kurallarında da görülür.
KAVRAM · HUKUK KURALI

Hukuk kurallarının özellikleri: kanunda neden kimsenin adı geçmez?

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hukuk kurallarının özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Hukuk kuralları geneldir (şartları taşıyan herkese uygulanır), soyuttur (belirli bir olaya değil, bir olay tipine yönelir), süreklidir (yürürlükte kaldıkça her yeni olayda işler) ve kişilik dışıdır. Ayrıca devletin yetkili organlarınca konur, uyulması zorunludur ve kamu gücüne dayanan maddi yaptırıma bağlanır.

Türk Medeni Kanunu'nu baştan sona okusan tek bir vatandaşın adına rastlamazsın. Bu bir eksiklik değil, hukuk kuralının ta kendisidir.

Bir kanun maddesi “Ahmet Bey'in arsası” ya da “geçen salı yaşanan kaza” için yazılmaz. Öyle yazılsaydı her yeni olay için yeni bir kural gerekir, kimse yarın neyle karşılaşacağını bilemezdi. Hukuk kuralının gücü, herkese ve her benzer olaya önceden seslenmesinden gelir. Bu yüzden hukuk kurallarının yapısı dört kavramla özetlenir:

  • Genellik: Kural, şartları taşıyan herkese ayrım yapılmadan uygulanır. Anayasa md. 67'ye göre 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme hakkına sahiptir; bu yaşa giren kimse dışarıda kalmaz.
  • Soyutluk: Kural belirli bir olayı değil, bir olay tipini hedefler. Hırsızlığı tanımlayan bir hüküm bugünkü olayı da on yıl sonrakini de kapsar.
  • Süreklilik: Kural bir kez uygulanınca tükenmez; yürürlükte kaldığı sürece her yeni olayda yeniden işler.
  • Kişilik dışılık: Kural kimsenin adını anmaz; muhatabını “malik”, “kiracı”, “memur”, “sürücü” gibi sıfatlarla tarif eder.

Dört özellik yetmez: devlet ve yaptırım

Bu dört özellik bir kuralın nasıl yazıldığını anlatır; bir apartman yönetim planı da genel ve soyut yazılabilir. Hukuk kuralını asıl tanıtan, arkasında kimin durduğudur. Hukuk kuralları devletin yetkili organlarınca konur (TBMM kanun yapar, Cumhurbaşkanı kararname çıkarır, idare yönetmelik hazırlar), uyulması isteğe bırakılmamış zorunlu emir ve yasaklardır ve arkalarında kamu gücü vardır: kurala uymayana karşı devlet, gerekirse zor kullanarak maddi yaptırım uygular.

Hukuk kuralları ayrıca toplumsaldır: kişinin iç dünyasını değil, başkalarıyla ilişkisini düzenler. Aklından kötü bir şey geçiren cezalandırılmaz; hukuk dış dünyaya yansıyan davranışla ilgilenir. Toplum değiştikçe kurallar da değiştirilebilir ve hukuk kuralı yazılı (kanun, yönetmelik) olabileceği gibi yazısız (örf ve âdet hukuku) da olabilir.

Hukuk kuralının özellikleri

  • Genel, soyut, sürekli, kişilik dışı
  • Devletin yetkili organlarınca konur
  • Uyulması zorunludur
  • Kamu gücüne dayanan maddi yaptırımı vardır
  • Toplumsal ilişkileri düzenler, değiştirilebilir

Hukuk kuralının özelliği olmayanlar

  • Yalnız adı belli bir kişiye ya da tek bir olaya yönelmek
  • Yaptırımın vicdana ya da çevreye bırakılması
  • Dışa yansımamış düşünceyi cezalandırmak
  • Hiç değiştirilemez, ebedî olmak
Akılda kalsın: Genel → herkes, soyut → her olay, sürekli → her zaman, kişilik dışı → isimsiz. Soruda “şartları taşıyan herkes” vurgulanıyorsa genellik, “benzer olayların tümü” vurgulanıyorsa soyutluk, “kaldırılmadıkça yeniden uygulanma” vurgulanıyorsa süreklilik aranıyordur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tanım verilir, hangi özelliğin anlatıldığı sorulur. En sık karışan çift genellik–soyutluktur: genellik kişiye (kimlere uygulanır?), soyutluk olaya (hangi olaylara uygulanır?) bakar.

Tuzak“Aşağıdakilerden hangisi hukuk kurallarının özelliklerinden biri değildir?” kalıbında çeldirici çoğu zaman “yalnız belirli kişileri bağlaması” ya da “yaptırımının manevi olması”dır.

▭Boşluk doldurma

Hukuk kuralının şartları taşıyan herkese ayrımsız uygulanmasına denir; belirli bir olaya değil bir olay tipine yönelmesine ise denir.

genellikesnekliksoyutluköznellik

?Soru çöz

“Bir kanun hükmü, bir kez uygulandı diye tükenmez; yürürlükten kaldırılmadıkça her yeni olayda yeniden uygulanır.” Bu ifade hukuk kurallarının hangi özelliğini anlatır?

✓ A. Kuralın bir kez uygulanınca tükenmeyip kaldırılıncaya kadar yürürlükte kalması süreklilik özelliğidir. B genellik kişiye bakar, şartları taşıyan herkese uygulanmayı anlatır; C kişilik dışılık kuralın kimsenin adını anmamasıdır; D soyutluk tek olayı değil, olay tipini hedeflemektir.
KAVRAM · ADALET

Hukukun amacı: düzenden adalete, denkleştirici ve dağıtıcı adalet

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hukukun amacı nedir, denkleştirici ve dağıtıcı adalet arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Hukuk; toplumsal düzeni ve barışı, güvenliği, özgürlüğü ve eşitliği sağlamayı, toplumsal ihtiyaçları karşılamayı amaçlar; asıl amacı adalettir. Denkleştirici adalet herkese aynı ölçüyle davranır (mutlak eşitlik), dağıtıcı (paylaştırıcı) adalet ise kişinin durumunu hesaba katar (nispi eşitlik).

Bir pastayı iki çocuk arasında bölmenin iki yolu vardır: tam ortadan kesmek ya da hangisinin daha aç olduğuna bakmak. Hukuk bu iki yola iki ayrı adalet adı verir.

Hukuk kuralları kendi başına amaç değildir; bir şeye hizmet etmek için konur. Kanunlar değişse de hukukun gözettiği amaçlar aynı kalır:

  • Toplumsal düzen ve barış: Anlaşmazlıklar güçlünün sopasıyla değil, önceden bilinen kurallarla ve tarafsız bir yargıçla çözülür.
  • Güvenlik (hukuk güvenliği): Kişi canının ve malının korunduğunu, yarın hangi kuralın uygulanacağını bilir; bu yüzden ev alır, sözleşme imzalar, yatırım yapar.
  • Özgürlük: Hukuk özgürlüğü sınırlıyor gibi görünür, ama asıl başkasının keyfî müdahalesine karşı korur; herkesin özgürlüğünün nerede bittiğini çizer.
  • Eşitlik: Anayasa md. 10'a göre herkes kanun önünde eşittir. Bu mutlak bir eşitlik değildir: aynı md. 10, çocuklar, yaşlılar, engelliler, şehitlerin dul ve yetimleri, malul ve gaziler için alınan tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağını söyler.
  • Toplumsal ihtiyaçları karşılama: Teknoloji, ekonomi ve aile yapısı değiştikçe hukuk yeni ihtiyaçlara cevap verir; kişisel verilerin korunması bunun yakın tarihli bir örneğidir.
  • Adalet: Bütün bu amaçların üstündeki asıl amaç.

Aynı ölçü mü, duruma göre ölçü mü?

Antik Yunan filozofu Aristoteles'ten bu yana adalet iki biçimde düşünülür. Denkleştirici adalet kişinin kim olduğuna bakmaz; ölçü herkes için birebir aynıdır, buna aritmetik ya da mutlak eşitlik denir. Ekmek alan herkesin zengin ya da yoksul olmasına bakılmaksızın aynı oranda katma değer vergisi ödemesi, seçimde herkesin tek oyu olması bu anlayışın örnekleridir.

Dağıtıcı (paylaştırıcı) adalet ise kişinin özel durumunu hesaba katar; eşitlik orantılıdır, yani nispidir. Kazancı yüksek olanın gelir vergisini daha yüksek oranla ödemesi (artan oranlı vergi), bursun ailenin gelirine göre verilmesi, kamu işe alımlarında engelliler için kontenjan ayrılması bu anlayıştan doğar. Anayasa da vergide bu yolu seçer: md. 73'e göre herkes mali gücüne göre vergi öder ve vergi yükünün adaletli, dengeli dağılımı maliye politikasının sosyal amacıdır.

Denkleştirici ve dağıtıcı adalet
Denkleştirici adaletDağıtıcı (paylaştırıcı) adalet
ÖlçüHerkese aynı: aritmetik, mutlak eşitlikDuruma göre: orantılı, nispi eşitlik
ÖrnekHerkesin aynı oranda KDV ödemesi; seçimde herkesin tek oyuArtan oranlı gelir vergisi; gelire göre burs; engelli kontenjanı
Soruda ipucu“herkese aynı”, “eşit oranda”“mali gücüne göre”, “artan oranlı”, “korunmaya muhtaç”
Akılda kalsın: Denkleştirici = herkese aynı (aritmetik, mutlak eşitlik). Dağıtıcı = duruma göre (ihtiyaca, güce, katkıya göre; oranlı, nispi eşitlik). Soruda “mali gücüne göre”, “artan oranlı”, “korunmaya muhtaç” geçiyorsa dağıtıcı; “herkese aynı”, “eşit oranda” geçiyorsa denkleştirici adalettir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama verilir, hangi adalet anlayışına uyduğu sorulur.

TuzakTuzak “eşitlik” kelimesidir: dağıtıcı adalet de eşitlikten yanadır, ama nispi eşitlikten. “Hukukun asıl amacı nedir?” sorusunda düzen ve güvenlik şıkları cazip görünür; beklenen cevap adalettir.

⇄Bilgi eşleştirme amaç ve örnek

▭Boşluk doldurma

Herkese ihtiyacına ve gücüne göre davranan, eşitliğe dayanan adalet anlayışına adalet denir.

nispimutlakdağıtıcıdenkleştirici
YAPTIRIM · CEZA

Hukuki yaptırım türleri ve ceza: devlet kurala uymayanı nasıl zorlar?

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyal düzen kuralları nelerdir, aralarındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyal düzen kuralları din, ahlak, görgü (adap), örf-âdet ve hukuk kurallarıdır. Hepsi insan davranışını düzenler; ama yalnız hukuk kuralı devletin yetkili organlarınca konur ve uyulmadığında kamu gücüyle uygulanan maddi yaptırıma bağlanır. Diğerlerinin yaptırımı manevidir.

Sosyal düzen kuralları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hukuki yaptırım türleri nelerdir, ceza türleri nelerdir?

Kısa cevap: Yaptırım (müeyyide), hukukun kurallarına uyulmasını sağlamak için kullandığı zorlayıcı araçlardır: ceza, tazminat, cebrî icra, iptal ve hükümsüzlük. Cezalar adli (hapis, adli para cezası), disiplin ve idari cezalar olarak ayrılır. Anayasa md. 38'e göre ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez.

İhlal edildiğinde hiçbir şey olmayan bir kural, öğüt olmaktan öteye geçemez. Hukuku öğüt olmaktan çıkaran şey yaptırımdır.

Hukukun, kurallarına uyulmasını sağlamak ve uymayana karşılık vermek için kullandığı araçlara yaptırım (müeyyide) denir. Her yaptırım aynı işi görmez: kimi suçu cezalandırır, kimi zararı giderir, kimi ödenmeyen borcu zorla tahsil eder, kimi hukuka aykırı bir işlemi ortadan kaldırır. Şemadaki beş ana türü sırayla açacağız; bu konuda cezayla başlıyoruz.

Beş ana yaptırım türü ve alt türleri. Hangisinin uygulanacağını, ihlal edilen kuralın ne koruduğu belirler.Görsel: Sınav Defteri

Ceza: suça verilen karşılık

Ceza, kanunun suç saydığı davranışlara bağlanan yaptırımdır. Anayasa md. 38 cezanın sınırlarını çizer: ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konur, kimse işlendiği zaman suç sayılmayan bir fiil yüzünden cezalandırılamaz ve ceza sorumluluğu şahsidir; babanın suçu yüzünden oğul cezalandırılamaz. Ceza hukukunun ilkelerini ve suçun unsurlarını hukukun kaynakları ve dalları sayfasında ayrıntılı göreceğiz. Burada cezaları kimin verdiğine göre üç gruba ayırmak yeterli.

1. Adli cezalar: mahkeme verir

Türk Ceza Kanunu'na göre suç karşılığında uygulanan cezalar hapis ve adli para cezasıdır (TCK md. 45). Hapis cezasının üç türü vardır:

  • Ağırlaştırılmış müebbet hapis: Hükümlünün hayatı boyunca, sıkı güvenlik rejimiyle sürer. Koşullu salıverilme için en az 30 yılın infaz kurumunda iyi hâlle geçirilmesi gerekir (5275 sayılı İnfaz Kanunu md. 107).
  • Müebbet hapis: Hükümlünün hayatı boyunca sürer; koşullu salıverilme için en az 24 yıl gerekir.
  • Süreli hapis: Kanunda aksi yazmadıkça 1 aydan az, 20 yıldan fazla olamaz (TCK md. 49). Hükmedilen ceza 1 yıl veya daha azsa kısa süreli hapis adını alır.

Adli para cezası gün üzerinden hesaplanır. Hâkim önce 5 günden az, kanunda aksi yoksa 730 günden fazla olmamak üzere gün sayısını, sonra bir günün karşılığını belirler. Bir günün karşılığı en az 100, en fazla 500 TL'dir ve kişinin ekonomik ve şahsi durumu gözetilerek takdir edilir (TCK md. 52). Ödenecek ceza, gün sayısı ile günlük miktarın çarpımıdır.

2. Disiplin cezaları: kurum verir

Memurluk, öğrencilik, askerlik, avukatlık gibi bir statüye giren kişi, o statünün kendine özgü kurallarına da bağlanır; bunları çiğneyene kurumunun verdiği yaptırımlar disiplin cezasıdır. Devlet memurları için 657 sayılı Kanun md. 125 beş disiplin cezası sayar; hafiften ağıra: uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması, devlet memurluğundan çıkarma. Disiplin cezalarına karşı idari yargı yolu açıktır.

3. İdari cezalar: idare verir

Bazı yaptırımlar için mahkemeye gidilmez; idare kendi kararını verir ve uygular. Bunlara idari yaptırım denir. Trafik polisinin kestiği ceza, kapalı alanda sigara içene yazılan ceza, belediye zabıtasının kaldırımı işgal eden esnafa kestiği ceza, ruhsatsız işyerinin mühürlenmesi, kaçak yapının yıkılması bu türdendir. Kabahatler Kanunu bu yaptırımları idari para cezası ve idari tedbir diye ikiye ayırır. Disiplin cezaları da idarece verildiği için geniş anlamda idari yaptırım sayılır.

Hiçbir durumda verilemeyen iki ceza

Anayasa md. 38 açık konuşur: ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez (bugünkü metin 2004 değişikliğiyle geldi). Genel müsadere, suçla bağlantısına bakılmadan kişinin bütün malvarlığına el konmasıdır; bütün malı almak suçsuz aile bireylerini de cezalandıracağı için cezanın şahsiliğine aykırıdır. Suçta kullanılan silahın ya da suçtan elde edilen kazancın alınması ise özel müsaderedir ve TCK'da güvenlik tedbiri olarak yer alır. Aynı madde bir sınır daha koyar: idare, kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir yaptırım uygulayamaz; idari kararla kimse hapsedilemez. Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni için bu kurala kanunla istisna getirilebilir.

Akılda kalsın: Hapis sayıları 30 – 24 – 1 ay/20 yıl – 1 yıl: ağırlaştırılmış müebbette ve müebbette koşullu salıverilme için gereken süre, süreli hapsin alt ve üst sınırı, kısa süreli hapsin eşiği. Adli para cezası: 5–730 gün × 100–500 TL. Memur disiplin cezaları hafiften ağıra: Uyarma → Kınama → Aylıktan kesme → Kademe durdurma → Memurluktan çıkarma.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sevilen kalıp: “Anayasa'ya göre aşağıdakilerden hangisi verilemez?” Cevap genel müsadere ya da ölüm cezasıdır; çeldirici olarak özel müsadere, adli para cezası, müebbet hapis gelir. İkinci kalıp yaptırımı kimin verdiğidir: trafik cezası, işyeri kapatma, yıkım kararı mahkeme değil idare kararıdır; hapis cezasını ise yalnız mahkeme verir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Anayasa'ya göre aşağıdaki yaptırımlardan hangisi hiçbir durumda uygulanamaz?

✓ D. Anayasa md. 38'e göre ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez; A suçta kullanılan eşyanın alınması özel müsaderedir, yasak değildir; B ağırlaştırılmış müebbet yasak değil, bugün uygulanan bir hapis cezasıdır; C idari para cezası Kabahatler Kanunu'nda düzenlenen idari yaptırımdır.

▭Boşluk doldurma

Süreli hapis cezası, kanunda aksi belirtilmedikçe 1 aydan az, yıldan fazla olamaz; hükmedilen ceza 1 yıl veya daha azsa hapis cezası adını alır.

2030kısa süreliağırlaştırılmış
YAPTIRIM · TAZMİNAT, İCRA, İPTAL

Tazminat, cebrî icra ve iptal: zararı gidermek, borcu tahsil etmek, işlemi kaldırmak

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukuk kurallarının özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukuk kuralları geneldir (şartları taşıyan herkese uygulanır), soyuttur (belirli bir olaya değil, bir olay tipine yönelir), süreklidir (yürürlükte kaldıkça her yeni olayda işler) ve kişilik dışıdır. Ayrıca devletin yetkili organlarınca konur, uyulması zorunludur ve kamu gücüne dayanan maddi yaptırıma bağlanır.

Hukuk kurallarının özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tazminat, cebri icra ve iptal yaptırımı nedir?

Kısa cevap: Tazminat, hukuka aykırı davranışla verilen zararın giderilmesidir; maddi ya da manevi olur. Cebrî icra, ödenmeyen bir borcun alacaklının başvurusu üzerine devlet eliyle, gerekirse borçlunun malları haczedilip satılarak tahsil edilmesidir. İptal ise hukuka aykırı bulunan idari işlemin idare mahkemesi ya da Danıştay gibi idari yargı mercilerince kaldırılmasıdır.

Ceza, suça verilen bir karşılıktır; mağdurun cebine bir kuruş koymaz, haksız bir işlemi de kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bu işler için hukukun başka araçları vardır.

Olaya göre yaptırım
OlayYaptırımKim uygular?
Suç işlendiCezaCeza mahkemesi
Hukuka aykırı davranışla zarar verildiTazminat (maddi, manevi)Hukuk mahkemesi; idarenin verdiği zararda idari yargı
Borç ödenmediCebrî icraİcra dairesi; kamu alacağında tahsil daireleri
İdari işlem hukuka aykırıİptalİdari yargı: idare mahkemesi, Danıştay

Tazminat: zararı gidermek

Tazminat, bir kimsenin hukuka aykırı davranışıyla başkasına verdiği zararı gidermesidir. Zarar iki türlüdür. Maddi tazminat malvarlığındaki eksilmeyi karşılar ve ölçülebilir: kazada ezilen aracın tamir bedeli, hastane masrafları, çalışılamayan günlerin kazanç kaybı. Manevi tazminat ise kişinin yaşadığı acı, üzüntü, onur kırıklığı gibi parayla ölçülemeyen zararlar için hükmedilen bir miktar paradır; amaç acıyı satın almak değil, hafifletmektir.

Bir örnekle düşünelim: bir sürücü kırmızı ışıkta geçip bir yayaya çarpıyor. Ceza mahkemesi sürücüyü taksirle yaralamadan cezalandırabilir; yaya ise hukuk mahkemesinde tedavi giderleri ve iş göremediği günler için maddi, yaşadığı acı için manevi tazminat ister. Aynı olay iki ayrı yaptırımı birlikte doğurur. Devlet de bu kuralın dışında değildir: Anayasa md. 125'e göre idare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.

Cebrî icra: devlet eliyle tahsil

Borcunu ödemeyen kişiye karşı alacaklı kendi başına zor kullanamaz; hakkını zorla alan kişi bu kez kendisi hukuka aykırı davranmış olur. Bunun yerine devletin icra organlarına başvurur ve borç devlet eliyle, zorla yerine getirilir. Buna cebrî icra denir. Ödenmeyen kira, nafaka ya da kredi borcu icra dairesi aracılığıyla; vergi ve trafik cezası gibi kamu alacakları ise vergi dairesi gibi tahsil daireleri eliyle bu yoldan alınır.

Cebrî icra kişinin bedenine değil malvarlığına yönelir: maaşına ya da malına haciz konur, haczedilen mal satılır ve alacaklı satış bedelinden alacağını alır. Anayasa md. 38 bu sınırı açıkça çizer: hiç kimse yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getirememesi yüzünden özgürlüğünden alıkonulamaz.

İptal: hukuka aykırı idari işlemi kaldırmak

Bakanlık, valilik, belediye, üniversite gibi idari makamlar her gün sayısız işlem yapar: atama, ruhsat, disiplin cezası, imar planı, sınav sonucu. Bu işlemlerden biri hukuka aykırıysa ilgili kişi idari yargıda dava açar; mahkeme işlemi hukuka aykırı bulursa iptal eder ve işlem yapıldığı andan itibaren ortadan kalkar. Anayasa md. 125'e göre idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. İptal davalarına idari yargı mercileri bakar: idare mahkemeleri, vergi mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri ve en üstte Danıştay.

Yapı ruhsatı başvurusu gerekçesiz reddedilen ev sahibi, sınav sonucu hukuka aykırı biçimde geçersiz sayılan aday, kanunda karşılığı olmayan bir fiil yüzünden disiplin cezası alan memur aynı yolu izler: amaç, idarenin işlemini mahkeme kararıyla ortadan kaldırmaktır. İki ayrıntıyı da bil. Mahkeme yalnız işlemin hukuka uygun olup olmadığını denetler; “bu karar yerinde mi, daha iyisi yapılamaz mıydı?” sorusunu soramaz, çünkü Anayasa md. 125 yerindelik denetimini yasaklar. İşlemin uygulanması telafisi güç ya da imkânsız bir zarar doğuracaksa ve işlem açıkça hukuka aykırıysa mahkeme, dava sürerken yürütmenin durdurulmasına karar verebilir.

Akılda kalsın: Yaptırımı olaya göre seç: suç varsa → ceza, zarar varsa → tazminat, ödenmeyen borç varsa → cebrî icra, hukuka aykırı idari işlem varsa → iptal. Tazminatta ölçülebilen zarar maddi, ölçülemeyen zarar manevidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir olay anlatılır, uygulanacak yaptırım sorulur.

TuzakEn büyük tuzak iptal kelimesidir: idari işlemin mahkemece kaldırılması “iptal”, bir sözleşmenin aldatma ya da korkutma yüzünden geçersiz kılınması ise hükümsüzlüğün bir türü olan “iptal edilebilirlik”tir (sonraki konu). İkinci tuzak: ödenmeyen bir trafik cezası için “ceza” şıkkına kaymak. Ceza zaten verilmiştir; ödenmeyen parayı zorla almak cebrî icradır.

↕Süreç sıralama cebrî icra adımları

  1. Borçlunun malına haciz konur
  2. Borcu ödenmeyen alacaklı icra dairesine başvurur
  3. Haczedilen mal satılır, bedelinden alacaklıya ödeme yapılır
  4. İcra dairesi borçluya ödeme emri gönderir

?Soru çöz

Bir belediyenin hukuka aykırı olarak verdiği işyeri kapatma kararının, işyeri sahibinin açtığı dava sonunda idare mahkemesince ortadan kaldırılması hangi yaptırıma örnektir?

✓ B. Hukuka aykırı bir idari işlemin idari yargı kararıyla ortadan kaldırılması iptal yaptırımıdır. A cebrî icra, ödenmeyen borcun zorla alınmasıdır; C mutlak butlan, özel hukuk işlemlerinin kesin hükümsüzlüğüdür; D disiplin cezası, statüdeki kişiye kurumunun verdiği yaptırımdır.
YAPTIRIM · HÜKÜMSÜZLÜK

Hükümsüzlük: yokluk, mutlak butlan, nispi butlan ve askıda hükümsüzlük

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaHukukun amacı nedir, denkleştirici ve dağıtıcı adalet arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukuk; toplumsal düzeni ve barışı, güvenliği, özgürlüğü ve eşitliği sağlamayı, toplumsal ihtiyaçları karşılamayı amaçlar; asıl amacı adalettir. Denkleştirici adalet herkese aynı ölçüyle davranır (mutlak eşitlik), dağıtıcı (paylaştırıcı) adalet ise kişinin durumunu hesaba katar (nispi eşitlik).

Hukukun amacı ve adalet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hükümsüzlük nedir, yokluk, mutlak butlan ve nispi butlan arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Hükümsüzlük, kanunun aradığı şartları taşımayan bir hukuki işlemin, tarafların amaçladığı hukuki etkiyi yaratamamasıdır. Dört türü vardır: yokluk (kurucu unsur eksik, işlem hiç doğmamış), mutlak butlan (kanuna, ahlaka, kamu düzenine aykırı; kesin hükümsüz), nispi butlan (irade sakat; iptal edilebilir) ve askıda hükümsüzlük (gerekli onay henüz verilmemiş).

Bir sözleşme imzalanmış, bir düğün davullu zurnalı yapılmış olabilir; hukuk yine de ikisine “Senin hükmün yok.” diyebilir. Asıl soru, ne kadar hükümsüz olduklarıdır.

Ceza ve iptal daha çok kişiyle devlet arasındaki ilişkide karşımıza çıkar. Hükümsüzlük ise kişilerin kendi aralarında yaptığı hukuki işlemlere, yani sözleşmeye, evlenmeye, vasiyete bağlanan yaptırımdır: kurallara uymayan işlem, taraflar ne kadar istese de beklenen hukuki etkiyi yaratmaz. Ama her kusur aynı ağırlıkta değildir; bu yüzden hükümsüzlük, kusurun türüne göre dörde ayrılır. Şemadaki soruları sırayla sorman doğru türü bulmana yeter.

Hükümsüzlük türünü bulmak için dört soru: unsur, içerik, irade, onay. İlk “evet” cevabı türü verir.Görsel: Sınav Defteri

1. Yokluk: hiç doğmamış işlem

İşlemin olmazsa olmaz kurucu unsurlarından biri eksikse ortada hukuken hiç var olmamış bir işlem vardır; buna yokluk denir. Evlenmeyi düşünelim: TMK md. 141–142'ye göre evlenme, evlendirme memurunun önünde ve tarafların birbiriyle evlenmek istediklerini açıkça söylemeleriyle gerçekleşir. Evlendirme memurunun hiç bulunmadığı bir tören, örneğin yalnız dinî nikâh, hukuk açısından yok hükmündedir. Yokluğu ortaya koymak için ayrı bir iptal kararı gerekmez; isteyen herkes bunu ileri sürebilir.

2. Mutlak butlan: kesin hükümsüzlük

Bu kez kurucu unsurlar tamamdır, ama işlemin içeriği hukuk düzeninin temel değerlerine çarpar. Türk Borçlar Kanunu md. 27'ye göre kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı ya da konusu imkânsız sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Böyle bir işlem baştan geçersizdir; sonradan onaylanarak ya da zaman geçerek düzelmez ve hâkim bunu kendiliğinden dikkate alır. Organ satışı için yapılan anlaşma, insan kaçakçılığına dair bir sözleşme, sözleşme anında yanıp kül olmuş bir evin satışı bu türdendir. Alacaklılarından mal kaçırmak için evini, parasını almadan bir yakınına satmış gibi gösteren kişinin yaptığı muvazaalı (göstermelik) satış da geçerli sayılmaz. Ayırt etme gücü hiç olmayan birinin, örneğin dört yaşındaki bir çocuğun işlemleri de hukuki sonuç doğurmaz (TMK md. 15).

Evlilikte mutlak butlan sebeplerini TMK md. 145 sayar: eşlerden birinin evlenme sırasında zaten evli olması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olması, evlenmeye engel bir akıl hastalığı ve evlenmeye engel hısımlık. TMK md. 129'a göre üstsoy ile altsoy, kardeşler, amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasında evlenme yasaktır. Mutlak butlan davasını Cumhuriyet savcısı kendiliğinden açar, ilgisi olan herkes de açabilir (TMK md. 146).

3. Nispi butlan: iptal edilebilirlik

İşlemin içeriği kanuna uygundur, ama taraflardan birinin iradesi sakatlanmıştır. Türk Borçlar Kanunu'na göre esaslı yanılma (hata), aldatma (hile), korkutma (ikrah) ve aşırı yararlanma (gabin) böyle durumlardır. Kiralamak istediği daire yerine dalgınlıkla yan dairenin sözleşmesini imzalamak yanılma, “orijinal” diye satılan çantanın taklit çıkması aldatma, tehditle senet imzalatılması korkutma, depremden sonra çaresiz kalmış birinin evinin değerinin çok altında satın alınması aşırı yararlanmadır.

Bu işlemler geçerli doğar. İradesi sakatlanan taraf isterse işlemi geçersiz kılar, istemezse işlem geçerli kalır. Bu hak süreye bağlıdır: yanılma, aldatma ve korkutmada yanılmanın ya da aldatmanın öğrenildiği, korkunun etkisinin kalktığı andan itibaren 1 yıl içinde kullanılmazsa sözleşme onaylanmış sayılır (TBK md. 39). Aşırı yararlanmada süre 1 yıl, her hâlde sözleşmeden itibaren 5 yıldır (TBK md. 28). Evlilikte de evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olmak (ör. aşırı sarhoşluk), yanılma, aldatma ve korkutma evlenmenin iptali sebebidir (TMK md. 148–151); dava hakkı sebebin öğrenilmesinden itibaren 6 ay ve her hâlde evlenmeden itibaren 5 yıl içinde kullanılır (TMK md. 152).

4. Askıda hükümsüzlük: onay bekleyen işlem

Bazı işlemler ancak birinin onayıyla tamamlanır. Ayırt etme gücü olan küçükler ve kısıtlılar, yasal temsilcilerinin (veli ya da vasi) rızası olmadan kendi işlemleriyle borç altına giremez (TMK md. 16). 17 yaşındaki bir gencin velisinden habersiz imzaladığı taksitli dizüstü bilgisayar sözleşmesi bu yüzden askıdadır: veli onaylarsa sözleşme baştan geçerli olur, onaylamazsa genci bağlamaz. Bu yüzden askıda hükümsüzlüğe bağlamazlık da denir. Karşılıksız kazanmalarda (ör. gence yapılan bir bağış) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakların kullanılmasında bu rıza aranmaz.

Akılda kalsın: Dört soru, dört tür: unsur yok → yokluk, içerik kanuna, ahlaka, kamu düzenine aykırı → mutlak butlan, irade sakat → nispi butlan, onay eksik → askıda. Süreler: sözleşmede irade sakatlığı 1 yıl, aşırı yararlanma 1 yıl / en geç 5 yıl, evliliğin iptali 6 ay / en geç 5 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulurBir örnek olay verilir, hükümsüzlük türü sorulur.

TuzakSık tuzaklar: evli birinin ikinci evliliği mutlak butlandır, yokluk değil; yalnız dinî nikâh yokluktur; sarhoşken yapılan evlilik iptal edilebilir, yani nispi butlandır. Bir de “Zamanla geçerli hâle gelebilir mi?” sorusu: nispi butlanlı işlem süre geçince, askıdaki işlem onayla geçerli olur; yokluk ve mutlak butlan asla düzelmez.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve hükümsüzlük türü

?Soru çöz

Aşağıdaki durumlardan hangisi sözleşmeyi kesin olarak hükümsüz kılmaz, yalnız ilgili tarafa sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirme hakkı verir?

✓ A. Aldatma iradeyi sakatlar ve nispi butlana (iptal edilebilirliğe) yol açar. B konusu imkânsız, C ahlaka aykırı ve D kişilik haklarına aykırı sözleşmeler TBK md. 27'ye göre kesin hükümsüzdür.

⇄Karma yoklama olay → yaptırım türü

KAVRAM · KURAL TÜRLERİ

Emredici, tanımlayıcı, tamamlayıcı ve yorumlayıcı kurallar: hangisinin aksi kararlaştırılabilir?

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukuki yaptırım türleri nelerdir, ceza türleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yaptırım (müeyyide), hukukun kurallarına uyulmasını sağlamak için kullandığı zorlayıcı araçlardır: ceza, tazminat, cebrî icra, iptal ve hükümsüzlük. Cezalar adli (hapis, adli para cezası), disiplin ve idari cezalar olarak ayrılır. Anayasa md. 38'e göre ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez.

Yaptırım türleri ve ceza

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Emredici, tamamlayıcı, yorumlayıcı ve tanımlayıcı hukuk kuralı nedir?

Kısa cevap: Emredici hukuk kuralları, taraflar anlaşsa bile değiştirilemeyen kurallardır (TMK md. 124: 17 yaşını doldurmayan evlenemez). Tanımlayıcı kurallar bir kavramın içini doldurur (TMK md. 19: yerleşim yeri). Yedek kurallar ise ancak taraflar başka bir şey kararlaştırmamışsa uygulanır: tamamlayıcı kural hiç konuşulmamış konuyu düzenler, yorumlayıcı kural belirsiz bir sözün nasıl anlaşılacağını söyler.

Bir sözleşmeye “Bu konuda kanun uygulanmaz.” diye yazsan ne olur? Cevap, hangi kanun maddesinden söz ettiğine bağlıdır.

Hukuk kurallarının hepsi aynı sertlikte değildir. Kimi, sözleşmeye ne yazarsan yaz geçerliğini korur; kimi ise taraflar bir şey kararlaştırmadığında devreye giren yedek bir parça gibidir. Bu ayrım özellikle kişiler arasındaki ilişkileri düzenleyen özel hukukta önemlidir, çünkü orada kural olarak sözleşme özgürlüğü geçerlidir ve sınırını emredici kurallar çizer.

Ayrımın ölçütü tek bir sorudur: taraflar bu kuralın aksini kararlaştırabilir mi? Emredici kuralda hayır, yedek kuralda evet.Görsel: Sınav Defteri

Emredici kurallar: pazarlığa kapalı

Emredici hukuk kuralları, taraflar el sıkışsa bile değiştirilemeyen kurallardır; aksine yapılan işlem geçersizdir. Bu kuralların arkasında sözleşmenin taraflarından daha büyük bir değer durur: toplumun düzeni, genel ahlak, kişilik ya da pazarlıkta zayıf kalan taraf (işçi, kiracı, küçük, tüketici). Aksine anlaşmaya izin verilse o değer boşa çıkardı. Onları çoğu zaman fiilden tanırsın: “evlenemez”, “yapamaz”, “zorunludur”, “yasaktır”, “geçersizdir”. Örnek: TMK md. 124'e göre erkek veya kadın 17 yaşını doldurmadıkça evlenemez; ailelerin rızası bu sınırı kaldırmaz (16 yaşını dolduranlar için hâkimin olağanüstü izni ayrı bir istisnadır; ayrıntısını kişiler ve aile hukuku sayfasında göreceğiz). Hatırlarsan emredici kurala aykırı sözleşme kesin hükümsüzdü.

Tanımlayıcı kurallar: kavramın kimliği

Tanımlayıcı hukuk kuralları kanunun kullandığı bir kavramın içini doldurur, ona sınır çizer; cümle bir “… şudur” cümlesidir. Örnek: TMK md. 19'a göre yerleşim yeri, bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Kabahatler Kanunu md. 2'deki kabahat tanımı da böyledir. Tanımlayıcı kurallar tek başına bir şey emretmez ya da yasaklamaz, ama öteki kuralların hangi durumlara uygulanacağını belirler.

Yedek kurallar: tamamlayıcı ve yorumlayıcı

Tarafların aksini kararlaştırabildiği kurallara yedek hukuk kuralları denir; iki türü vardır. Taraflar bir konuda hiçbir şey söylememişse kanun onların yerine konuşur; buna tamamlayıcı kural denir. Metinde sık sık “aksi kararlaştırılmamışsa”, “sözleşmede hüküm yoksa” gibi ifadeler geçer. Örnek: TMK md. 202'ye göre eşler arasında asıl olan edinilmiş mallara katılma rejimidir; eşler mal rejimi sözleşmesiyle kanundaki başka bir rejimi seçmemişse bu rejim kendiliğinden uygulanır.

Taraflar konuşmuş ama ne demek istedikleri tartışmalı hâle gelmişse bu kez kanun, belirsiz sözün nasıl anlaşılacağını söyler; buna yorumlayıcı kural denir. Örnek: TBK md. 91'e göre borcun ödenmesi için “ayın başı” ya da “ayın sonu” denmişse ayın ilk ve son günü, “ayın ortası” denmişse ayın on beşi anlaşılır. “Ay ortasında öderim.” diyen borçlu ile alacaklı arasındaki tartışmayı kanun böyle bitirir.

Akılda kalsın: Emredici → aksi olmaz. Tanımlayıcı → “… yerdir, … kimsedir” diye biten tanım cümlesi. Tamamlayıcı → hiç konuşulmamışsa (boşluk). Yorumlayıcı → konuşulmuş ama belirsizse (anlam). Son ikisi yedek kuraldır: taraflar aksini kararlaştırabilir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kanun hükmü verilir, kuralın niteliği sorulur. Önce fiile bak: “evlenemez, olamaz, verilemez” emredici; tanım cümlesi tanımlayıcı; “aksi kararlaştırılmadıkça … uygulanır” tamamlayıcı; “… anlaşılır” yorumlayıcıdır.

TuzakTuzak tamamlayıcı ile yorumlayıcıyı karıştırmaktır; ölçüt, tarafların o konuda bir şey söyleyip söylemediğidir.

▭Boşluk doldurma

Taraflar anlaşsa bile değiştirilemeyen kurallara hukuk kuralı; sözleşmede hiç düzenlenmemiş bir konuda boşluğu dolduran kurallara hukuk kuralı denir.

emrediciyorumlayıcıtamamlayıcıtanımlayıcı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki hükümlerden hangisi tamamlayıcı hukuk kuralına örnektir?

✓ C. Eşler başka bir rejim seçmemişse kendiliğinden devreye girdiği için tamamlayıcı kuraldır. A “evlenemez” ve D “verilemez” biçimindeki yasaklar emredici, B yerleşim yerinin tanımını veren hüküm tanımlayıcı kuraldır.
KAVRAM · HUKUK ÇEŞİTLERİ

Pozitif hukuk, tabii hukuk ve diğer hukuk çeşitleri: olan hukuk, olması gereken hukuk

KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTazminat, cebri icra ve iptal yaptırımı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tazminat, hukuka aykırı davranışla verilen zararın giderilmesidir; maddi ya da manevi olur. Cebrî icra, ödenmeyen bir borcun alacaklının başvurusu üzerine devlet eliyle, gerekirse borçlunun malları haczedilip satılarak tahsil edilmesidir. İptal ise hukuka aykırı bulunan idari işlemin idare mahkemesi ya da Danıştay gibi idari yargı mercilerince kaldırılmasıdır.

Tazminat, cebrî icra, iptal

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pozitif hukuk, mevzu hukuk, tabii hukuk ve tarihî hukuk nedir?

Kısa cevap: Pozitif (müspet) hukuk, bugün yürürlükte olan hukuktur: bir ülkede şu an uygulanan yazılı ve yazısız kuralların hepsi. Bunun yetkili makamlarca konmuş yazılı kısmına mevzu hukuk (mevzuat) denir. Tarihî hukuk yürürlükten kalkmış kuralları, tabii (doğal) hukuk ise olması gereken ideal hukuku anlatır.

“Kanun böyle diyor.” ile “Kanun böyle dememeli.” cümleleri arasındaki fark, hukuk düşüncesinin en eski tartışmasıdır.

Hukuk kelimesi farklı açılardan bakıldığında farklı şeyleri anlatır: bugün uygulanan kuralları da, artık uygulanmayanları da, hiç yazılmamış ama olması gerektiği düşünülenleri de. Sınavda bu ayrımlar kısa tanımlar ve örneklerle sorulur.

Yürürlüğe göre: olan, olmuş ve olması gereken

Yürürlüğe göre hukuk çeşitleri
ÇeşitÖlçütÖrnek
Pozitif (müspet) hukukYürürlükte; yazılı ya da yazısızAnayasa, kanunlar, CBK, yönetmelikler, örf ve âdet hukuku
Mevzu hukuk (mevzuat)Yürürlükte ve yazılı, yetkili organca konmuşKanun, yönetmelik
Tarihî hukukBir zaman yürürlükte, sonra kaldırılmışMecelle; 1921, 1924, 1961 anayasaları; ölüm cezası
Tabii (doğal) hukukOlması gereken ideal hukuk; zamana ve ülkeye göre değişmez“Bu kanun adil mi?” sorusunun ölçüsü

Her mevzu hukuk kuralı pozitif hukuktur; ama örf ve âdet hukuku pozitif olduğu hâlde mevzu değildir.

İçeriğe ve alana göre

Maddi hukuk, hak ve yükümlülüklerin özünü düzenler: kimin neye hakkı var, hangi fiil suçtur, cezası nedir (Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu, Türk Ceza Kanunu). Şekli (usul) hukuk ise bu hakların mahkemede nasıl aranacağını, davanın nasıl açılıp yürütüleceğini düzenler (Hukuk Muhakemeleri Kanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu, İdari Yargılama Usulü Kanunu). Hırsızlığın suç olduğunu TCK, hırsızlık sanığının nasıl yargılanacağını CMK söyler.

İç (ulusal) hukuk, bir devletin kendi ülkesinde geçerli kurallarıdır. Dış (uluslararası) hukuk ise devletler ve uluslararası kuruluşlar arasındaki ilişkileri düzenler; başlıca kaynağı uluslararası antlaşmalardır. İkisi birbirine kapalı değildir: Anayasa md. 90'a göre usulüne göre yürürlüğe konmuş milletlerarası antlaşmalar kanun hükmündedir.

Bir ayrım daha: objektif hukuk kurallar bütününü, sübjektif hukuk ise bu kuralların kişiye tanıdığı yetkiyi, yani hakkı anlatır. “Medeni hukuk mülkiyeti düzenler.” cümlesinde objektif, “Bu ev benim mülkümdür.” cümlesinde sübjektif hukuk konuşur. Hak kavramını borçlar hukuku ve hak kavramı sayfasında açacağız.

Sırada ne var?

Hukuk kurallarının nereden geldiği (yazılı kaynaklar ve normlar hiyerarşisi, örf ve âdet hukuku, mahkeme kararları ve bilimsel görüşler) ile kamu hukuku, özel hukuk ve karma hukuk dalları, hemen ardından gelen hukukun kaynakları ve dalları sayfasında ele alınıyor. Şimdilik iki ipucu yeter: yazılı kaynakların en üstünde Anayasa durur ve Anayasa md. 11'e göre Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluşları ve kişileri bağlar. Hâkim de kanunda uygulanabilir hüküm bulamazsa örf ve âdete, o da yoksa kanun koyucu olsaydı koyacağı kurala göre karar verir (TMK md. 1).

Akılda kalsın: Pozitif = yürürlükte (yazılı + yazısız). Mevzu = yürürlükte + yazılı. Tarihî = kaldırılmış. Tabii = olması gereken. Maddi hukuk “ne?” sorusunu, şekli hukuk “nasıl?” sorusunu cevaplar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi tarihî hukuka örnektir?” → kaldırılmış bir anayasa ya da kanun. “Yürürlükteki yazılı ve yazısız kuralların bütünü” → pozitif hukuk; tanımda yalnız “yazılı” ve “yetkili makamca konmuş” geçiyorsa → mevzu hukuk.

TuzakÖrf ve âdet hukukunu pozitif hukukun dışında saymak; yürürlükte olduğu sürece pozitif hukuka dahildir.

⇄Bilgi eşleştirme hukuk çeşidi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi mevzu hukukun kapsamında yer almaz?

✓ D. Mevzu hukuk yalnız yetkili organlarca konmuş yazılı kurallardır; örf ve âdet hukuku yürürlükte olduğu için pozitif hukuka girer ama yazısızdır. A kanun, B yönetmelik ve C Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yetkili makamca konmuş yazılı kurallar olduğundan mevzu hukuka girer.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 7 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Anayasa'ya göre aşağıdaki yaptırımlardan hangisi hiçbir durumda uygulanamaz?

✓ D. Anayasa md. 38'e göre ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez; A suçta kullanılan eşyanın alınması özel müsaderedir, yasak değildir; B ağırlaştırılmış müebbet yasak değil, bugün uygulanan bir hapis cezasıdır; C idari para cezası Kabahatler Kanunu'nda düzenlenen idari yaptırımdır.Kaynak: bu sayfa · Yaptırım türleri ve ceza

?Soru 2

Bir belediyenin hukuka aykırı olarak verdiği işyeri kapatma kararının, işyeri sahibinin açtığı dava sonunda idare mahkemesince ortadan kaldırılması hangi yaptırıma örnektir?

✓ B. Hukuka aykırı bir idari işlemin idari yargı kararıyla ortadan kaldırılması iptal yaptırımıdır. A cebrî icra, ödenmeyen borcun zorla alınmasıdır; C mutlak butlan, özel hukuk işlemlerinin kesin hükümsüzlüğüdür; D disiplin cezası, statüdeki kişiye kurumunun verdiği yaptırımdır.Kaynak: bu sayfa · Tazminat, cebrî icra, iptal

?Soru 3

Aşağıdaki durumlardan hangisi sözleşmeyi kesin olarak hükümsüz kılmaz, yalnız ilgili tarafa sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirme hakkı verir?

✓ A. Aldatma iradeyi sakatlar ve nispi butlana (iptal edilebilirliğe) yol açar. B konusu imkânsız, C ahlaka aykırı ve D kişilik haklarına aykırı sözleşmeler TBK md. 27'ye göre kesin hükümsüzdür.Kaynak: bu sayfa · Hükümsüzlük türleri

?Soru 4

Aşağıdaki hükümlerden hangisi tamamlayıcı hukuk kuralına örnektir?

✓ C. Eşler başka bir rejim seçmemişse kendiliğinden devreye girdiği için tamamlayıcı kuraldır. A “evlenemez” ve D “verilemez” biçimindeki yasaklar emredici, B yerleşim yerinin tanımını veren hüküm tanımlayıcı kuraldır.Kaynak: bu sayfa · Emredici, tanımlayıcı, yedek kurallar

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi mevzu hukukun kapsamında yer almaz?

✓ D. Mevzu hukuk yalnız yetkili organlarca konmuş yazılı kurallardır; örf ve âdet hukuku yürürlükte olduğu için pozitif hukuka girer ama yazısızdır. A kanun, B yönetmelik ve C Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yetkili makamca konmuş yazılı kurallar olduğundan mevzu hukuka girer.Kaynak: bu sayfa · Hukuk çeşitleri

?Soru 6

“Bir kanun hükmü, bir kez uygulandı diye tükenmez; yürürlükten kaldırılmadıkça her yeni olayda yeniden uygulanır.” Bu ifade hukuk kurallarının hangi özelliğini anlatır?

✓ A. Kuralın bir kez uygulanınca tükenmeyip kaldırılıncaya kadar yürürlükte kalması süreklilik özelliğidir. B genellik kişiye bakar, şartları taşıyan herkese uygulanmayı anlatır; C kişilik dışılık kuralın kimsenin adını anmamasıdır; D soyutluk tek olayı değil, olay tipini hedeflemektir.Kaynak: bu sayfa · Hukuk kurallarının özellikleri

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi hukuk kuralını öteki sosyal düzen kurallarından ayırt eden özelliktir?

✓ C. Uyulmadığında kamu gücüyle uygulanan maddi yaptırım yalnız hukuka özgüdür. A davranışları düzenlemek, B düzeni amaçlamak ve D toplumdan topluma değişmek din, ahlak, görgü ve örf-âdet kurallarında da görülür.Kaynak: bu sayfa · Sosyal düzen kuralları
104
Daha fazla soru çözmek ister misin?Hukukun temel kavramları konusundan 104 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →