Sosyal düzen kuralları: kalabalığı topluma çeviren beş kural
KPSS Vatandaşlık · Hukukun temel kavramları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Sosyal düzen kuralları nelerdir, aralarındaki fark nedir?
Kısa cevap: Sosyal düzen kuralları din, ahlak, görgü (adap), örf-âdet ve hukuk kurallarıdır. Hepsi insan davranışını düzenler; ama yalnız hukuk kuralı devletin yetkili organlarınca konur ve uyulmadığında kamu gücüyle uygulanan maddi yaptırıma bağlanır. Diğerlerinin yaptırımı manevidir.Issız bir adada tek başına yaşayan birinin kurala ihtiyacı yoktur. Adaya ikinci kişi çıktığı an ilk kural da doğar.
İnsan tek başına yaşayamayan, toplum içinde var olan bir canlıdır. Birlikte yaşayanların istekleri ise çoğu zaman çatışır: biri yolda hızlı gitmek ister, öteki karşıya güvenle geçmek. Bu çatışmaları her seferinde güç kullanarak çözmek yerine toplum, kimin nasıl davranacağını önceden belirleyen kurallar geliştirir. Bu kuralların hepsine birden sosyal düzen kuralları denir; ortak amaçları toplumda düzeni ve barışı korumaktır.
Din kuralları
Din kuralları, inanan için kaynağı Allah olan, vahiy yoluyla peygamberlere ve kutsal kitaplara dayanan buyruk ve yasaklardır. Namaz, oruç, zekât, kurban gibi ibadetler bu türdendir. Uymayanın karşısına polis ya da mahkeme çıkmaz; karşılığı günah, öteki dünyada hesap verme inancı ve vicdanın rahatsızlığıdır. Bu yüzden din kurallarının yaptırımı manevidir ve ancak o dine inananı bağlar.
Ahlak kuralları
Ahlak kuralları, toplumun iyiyle kötüyü, doğruyla yanlışı ayırırken kullandığı ölçülerdir ve ikiye ayrılır. Sübjektif (öznel) ahlak, kişinin kendine karşı ödevleridir: kendine karşı dürüst olmak, tembelliğe yenik düşmemek, içini kıskançlıktan arındırmak. Objektif (nesnel) ahlak ise başkalarına ve topluma karşı ödevlerdir: sözünde durmak, komşunun derdine ortak olmak, toplu taşımada yaşlıya yer açmak. Yaptırım yine manevidir: vicdan azabı ve çevrenin kınaması.
Görgü (adap) kuralları
Görgü kuralları, bir arada yaşarken birbirimizi rahatsız etmememizi sağlayan nezaket ve incelik kurallarıdır: sofrada ağız kapalı çiğnemek, bir eve girerken selam vermek, hasta ziyaretini kısa tutmak, bayramda büyükleri ziyaret etmek, toplu taşımada telefonla yüksek sesle konuşmamak. Bu kurallara uymayan kişi suç işlemiş olmaz, ama “görgüsüz” diye ayıplanır, davetlerden uzak tutulur. Görgü kuralları toplumdan topluma ve kuşaktan kuşağa değişebilir.
Örf ve âdet kuralları
Örf ve âdet, bir toplumda uzun süre tekrarlanarak yerleşmiş ve uyulması gerektiğine inanılan davranış kalıplarıdır: kız isteme, kına gecesi, asker uğurlama, köyde ortak meranın kullanımına dair gelenekler. Yaptırımı toplumun tepkisidir. Bazı örf ve âdet kuralları zamanla devletin desteğini kazanır ve hâkimi bağlayan örf ve âdet hukukuna dönüşür; bunun şartlarını hukukun kaynakları ve dalları sayfasında göreceğiz.
Hukuk kuralları
Hukuk kuralları ise devletin yetkili organlarının koyduğu, kişiler arasındaki ve kişiyle devlet arasındaki ilişkileri düzenleyen bağlayıcı kurallardır; onlara uyup uymamak kişinin keyfine bırakılmamıştır. Kırmızı ışıkta geçen sürücüye para cezası yazılır, borcunu ödemeyenin malı haczedilir, birini yaralayan hem ceza alır hem zararı öder. Burada artık vicdan ya da çevrenin bakışı değil, devletin zorlayıcı gücü devrededir: polis, savcı, hâkim, icra memuru. Hukuk kuralını öteki sosyal düzen kurallarından ayıran temel fark budur: maddi yaptırım.
Bu kurallar birbirinden kalın duvarlarla ayrılmaz. Adam öldürmeyi din de ahlak da yasaklar, hukuk da onu en ağır suçlardan sayar; hırsızlık ve yalan tanıklık için de durum aynıdır. Buna karşılık otobüste yaşlıya yer vermemek yalnız ahlakı, sofrada ağzı açık yemek yalnız görgüyü ilgilendirir; devlet bunlara karışmaz. Yani aynı davranış birden çok kurala konu olabilir. Soruyu çözerken bakılacak yer, o davranışa hangi tür yaptırımın bağlandığıdır.
Nasıl sorulur“Hukuku din, ahlak ve görgüden ayırt eden özellik hangisidir?” Cevap maddi yaptırım, yani kamu gücüyle desteklenmedir.
TuzakÇeldiriciler öteki kurallarda da bulunan özelliklerdir: “davranışları düzenlemesi”, “toplumsal olması”, “düzeni amaçlaması”. Örnekli kalıpta bir davranış verilir ve hangi kural türüne girdiği sorulur: yaşlıya yer vermek objektif ahlak, ibadet din, sofra adabı görgü kuralıdır.
⇄Bilgi eşleştirme davranış ve kural türü
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi hukuk kuralını öteki sosyal düzen kurallarından ayırt eden özelliktir?