İnsan hakları: Magna Carta'dan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne

Hakların niteliklerinden üç kuşağa, İngiliz belgelerinden 1789 Bildirisi'ne, BM sözleşmelerinden Strazburg'daki Mahkeme'ye ve Türkiye'deki başvuru yollarına kadar; her tarih ve süre resmî kaynaktan.

8 durak1215 → bugün
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
47 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · İNSAN HAKLARI

İnsan hakları nedir? Doğuştan gelen, herkese ait, devredilemeyen haklar

KPSS Vatandaşlık · İnsan hakları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa'ya göre temel hak ve hürriyetlerin nitelikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Temel hak ve hürriyetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 12. maddesine göre herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Aynı madde, bu hakların kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerdiğini söyler. Haklar devletin lütfu değildir; insan olmaktan doğar, devlet onları tanır ve korur.

Hakların niteliği (md. 12)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İnsan hakları nedir, nitelikleri nelerdir?

Kısa cevap: İnsan hakları, kişinin yalnızca insan olduğu için sahip olduğu ve ırk, renk, cinsiyet, dil, din, yaş, vatandaşlık, düşünce, köken ya da servet farkı gözetilmeden herkese tanınan haklardır. Doğuştan, evrensel, devredilemez, vazgeçilemez, dokunulamaz ve birbirinden ayrılamaz (bölünemez) niteliktedir. Esas olarak devlete karşı ileri sürülür ve devlete tanıma, dokunmama, koruma ve sağlama (temin) ödevleri yükler.

Bir yolcu uçaktan indiğinde pasaportu değişir, dili değişir, para birimi değişir; işkence görmeme hakkı ise gümrükte kalmaz, onunla birlikte sınırı geçer.

Serinin başında hukuk kurallarının toplum hayatını düzenlediğini görmüştük. İnsan hakları bu düzenin en temel katıdır: hiçbir kanunun, hiçbir hükümetin altına inemeyeceği asgari güvenceler. Bir hakkın “insan hakkı” olması için kişinin belli bir ülkenin vatandaşı, belli bir dinin mensubu ya da belli bir yaşta olması gerekmez; insan olmak yeter. Ayrım yapılmamasının sebebi de buradadır: hak insanlıktan doğuyorsa, insanlar arasındaki farklar hakkı ne artırır ne azaltır.

Kavramı yakın akrabasından ayırmak gerekir. Temel haklar, insan haklarının bir devletin anayasasına yazılarak pozitif hukuk güvencesine kavuşmuş biçimidir. Anayasa'nın 12. maddesinin hakları “kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez” diye nitelediğini Temel hak ve hürriyetler sayfasında görmüştük; bu sıfatlar insan hakları düşüncesinden gelir.

Nitelikler: hak neden “insan” hakkıdır?

  • Doğuştan: İnsan bu haklarla dünyaya gelir. Devlet onları yaratmaz, var olduklarını kabul eder. Bu, doğal hukuk anlayışının özüdür.
  • Evrensel: Ülke, kültür ve rejim farkı gözetmeden her yerde ve herkes için geçerlidir. Ayrımcılık yasağı bu niteliğin doğal sonucudur.
  • Devredilemez ve vazgeçilemez: Kişi kendi özgürlüğünü satamaz, başkasına bırakamaz, sözleşmeyle ondan feragat edemez.
  • Dokunulamaz: Devlet de başka kişiler de bu hakları çiğneyemez; sınırlama ancak hukukun izin verdiği ölçüde mümkündür.
  • Bölünemez ve birbirine bağlı: Haklar bir bütündür. Eğitim hakkı olmayan biri ifade özgürlüğünü tam kullanamaz; yaşam hakkı güvenceye alınmadan siyasi haklar anlamsızlaşır. BM'nin 1993 Viyana Dünya İnsan Hakları Konferansı'nda kabul edilen bildirge de bütün hakları evrensel, bölünemez, birbirine bağımlı ve ilişkili sayar.
  • Birey hakkı ve özgürlük hakkı: Hakların asıl sahibi bireydir; amaç, kişinin kendi hayatını kendi seçimleriyle kurabilmesidir. Haklar tarihte mutlak iktidara karşı doğduğu için esas olarak devlete karşı ileri sürülür.

Bazı kaynaklar bu listeye mutlaklıkı da ekler. Bununla kastedilen, hakların bir izne, şarta ya da karşılığa bağlı olmaması ve herkese karşı ileri sürülebilmesidir. “Mutlak” sözü hakların sınırsız olduğu anlamına gelmez: Anayasa hakların kanunla sınırlanabileceğini açıkça düzenler (md. 13). Hiçbir koşulda sınırlanamayan haklar dar bir çekirdektir; onları AİHM konusunda göreceğiz.

Devletin dört ödevi

Haklar devlete karşı ileri sürülüyorsa, devletin de karşılığında yapması gerekenler vardır. Bunlar dört başlıkta toplanır:

Devletin insan hakları karşısındaki dört ödevi
ÖdevNe demek?Örnek
TanımaHakkı kabul edip anayasa ve kanunla ilan etmekAnayasa'daki hak ve hürriyetler listesi
DokunmamaHakka müdahale etmemek; müdahale ancak başkalarının haklarını korumak için meşruGerekçesiz yayın yasağı koymamak
KorumaHaklara yönelen saldırıyı, kimden gelirse gelsin önlemekÖlüm tehdidi alan kişiyi korumak
Sağlama (temin)Kendi gücüyle geçimini ya da bakımını sağlayamayana imkân oluşturmakKimsesiz çocuklar için yurt açmak

Son iki ödev, insan hakları hukukundaki pozitif yükümlülük kavramıyla ilgilidir: devlet yalnız hak ihlal etmemekle yetinemez, hakların kullanılabilmesi için önlem de almalıdır. Ölüm tehdidi aldığını defalarca bildiren bir kişiyi koruyacak hiçbir adım atmayan kolluk, tehdidi kendisi savurmasa da yaşam hakkı bakımından sorumluluk altına girer. Bunun tersi olan ayrımcılık ise bir kişiye ırk, renk, cinsiyet, din, dil ya da benzeri bir özelliği sebebiyle haksız ve olumsuz muamele edilmesidir; bütün insan hakları belgelerinin ortak yasağıdır.

Akılda kalsın: Devletin dört ödevini bir hareket sırası gibi düşün: önce hakkı görür (tanıma), sonra elini çeker (dokunmama), gerektiğinde kalkan olur (koruma), ihtiyaç varsa elini uzatır (sağlama). Nitelikler için ölçü tek soru: “Bu hak, insan olmaktan başka bir şarta bağlı mı?” Cevap hayırsa doğuştan, evrensel, devredilemez ve vazgeçilemezdir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi insan haklarının niteliklerinden biri değildir?” Doğru sıfatların arasına “devlet tarafından bahşedilmesi”, “yalnız vatandaşlara tanınması”, “sözleşmeyle devredilebilmesi” ya da “kazanılması için belli bir yaşın şart olması” gibi ifadeler konur. İkinci kalıp ödev sorusudur: verilen örneğin tanıma, dokunmama, koruma ya da sağlama ödevlerinden hangisine uyduğu sorulur. Kimsesiz çocuklar için yurt açmak sağlama, saldırıya uğrama riski olanı korumak koruma ödevidir.

⇄Bilgi eşleştirme nitelikler

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi devletin insan hakları karşısındaki koruma ödevine örnektir?

✓ B. Koruma ödevi, hakka yönelen saldırıyı devlet görevlilerinden olduğu kadar başka kişilerden gelse de önlemeyi kapsar. A tanıma, C sağlama (temin), D dokunmama ödevinin örneğidir.
KAVRAM · KUŞAKLAR

İnsan haklarının sınıflandırılması: birinci, ikinci ve üçüncü kuşak haklar

KPSS Vatandaşlık · İnsan hakları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaJellinek'e göre temel haklar nasıl sınıflandırılır? Negatif, pozitif ve aktif statü hakları nelerdir?Bağlantılı konudan (Temel hak ve hürriyetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alman kamu hukukçusu Georg Jellinek'in statü ayrımına göre negatif statü hakları (koruyucu haklar) kişiyi devlete karşı korur, pozitif statü hakları (isteme hakları) devletten hizmet istemeyi sağlar, aktif statü hakları (katılma hakları) kişiyi devlet yönetimine katar. 1982 Anayasası haklarını bu ayrıma uygun üç bölümde düzenler: kişinin hakları ve ödevleri, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler, siyasi haklar ve ödevler.

Jellinek'in statü ayrımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karel Vasak'a göre insan hakları kuşakları nelerdir? Birinci, ikinci ve üçüncü kuşak haklar hangileridir?

Kısa cevap: Hakları ortaya çıktıkları döneme göre kuşaklara ayıran sınıflandırma, Çek asıllı Fransız hukukçu Karel Vasak'a aittir. Birinci kuşak kişisel ve siyasi haklar Amerikan ve Fransız devrimleriyle, ikinci kuşak ekonomik, sosyal ve kültürel haklar sanayileşmenin yarattığı eşitsizliklere cevap olarak, üçüncü kuşak dayanışma hakları (barış, gelişme, sağlıklı çevre gibi) 20. yüzyılın ikinci yarısında küresel sorunlarla birlikte ortaya çıktı.

Haklar bir günde yazılmadı; her kuşak, bir öncekinin çözemediği bir soruna cevap olarak doğdu.

Hakları sınıflandırmanın tek bir yolu yoktur. Temel hak ve hürriyetler sayfasında, hakları devlet ile birey arasındaki ilişkiye göre ayıran Georg Jellinek'in statü ayrımını görmüştük: negatif, pozitif ve aktif statü. Kuşak ayrımı ise ölçü olarak zamanı alır: hak tarih sahnesine ne zaman ve hangi ihtiyaçla çıktı? 1970'lerin sonunda bu ayrımı yaygınlaştıran Karel Vasak, üç kuşağı Fransız Devrimi'nin üç kelimelik şiarıyla eşleştirir: özgürlük, eşitlik, kardeşlik.

Birinci kuşak: kişisel ve siyasi haklar

Tarihte ilk kazanılan haklardır. 17. ve 18. yüzyılda mutlak krallara karşı verilen mücadelenin ve özellikle Amerikan ve Fransız devrimlerinin ürünüdür. Devletten beklenen çoğunlukla karışmamasıdır: yaşam hakkı, kişi güvenliği, mülkiyet, din ve vicdan özgürlüğü, konut dokunulmazlığı, toplantı ve gösteri yürüyüşü. Bunların yanında kişiyi yönetime katan seçme-seçilme ve kamu hizmetine girme gibi siyasi haklar da bu kuşaktadır. Jellinek'in diliyle negatif ve aktif statü hakları birinci kuşağı oluşturur.

İkinci kuşak: ekonomik, sosyal ve kültürel haklar

Sanayi Devrimi fabrikaları büyüttü ama işçinin hayatını iyileştirmedi. Mülkiyet ve sözleşme özgürlüğü kâğıt üzerinde herkese açıktı; açlık sınırında çalışan biri için bu özgürlüğün pek anlamı yoktu. İşçi sınıfı ile sermaye sahipleri arasındaki bu çatışma, devletin harekete geçmesini isteyen hakları doğurdu: çalışma ve dinlenme hakkı, sendika özgürlüğü, toplu sözleşme ve grev hakkı, sosyal güvenlik, sağlık, eğitim ve konut hakkı. Bu haklar 1917 Meksika ve 1919 Weimar (Almanya) anayasalarıyla anayasa metinlerine girmeye başladı. Jellinek'teki karşılıkları pozitif statü haklarıdır.

Üçüncü kuşak: dayanışma hakları

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra sömürgelerin bağımsızlığını kazanması, nükleer silah tehdidi ve çevre felaketleri, tek bir devletin tek başına çözemeyeceği sorunları gündeme getirdi. Üçüncü kuşak haklar bireyden çok halklara ve bütün insanlığa aittir ve devletlerin birlikte çalışmasını gerektirir: barış hakkı, gelişme hakkı, temiz suya ve yiyecek yardımına erişim, sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı, doğal zenginlikler üzerinde söz sahibi olma, insanlığın ortak mirasından yararlanma, silahsızlandırılmış bir dünyada yaşama ve halkların kendi geleceğini serbestçe belirleme (self-determinasyon) hakkı. Bazı kaynaklar iletişim ve bilgi edinme hakkını da bu kuşakta sayar.

Her kuşak bir soruna cevaptır: mutlak iktidara karşı özgürlük, yoksulluğa karşı eşitlik, küresel tehditlere karşı dayanışma. Alt satır, Vasak'ın kuşakları eşleştirdiği Fransız Devrimi şiarıdır.Görsel: Sınav Defteri

Kuşaklar birbirini silmez

Yeni bir kuşak eskisinin yerini almaz, üstüne eklenir. Bu yüzden bugünkü anayasalarda üç kuşak yan yana durur. 1982 Anayasası da “Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir” diyerek üçüncü kuşaktan bir hakkı tanır; ama bu hakkı sosyal ve ekonomik haklar bölümüne, 56. maddeye yerleştirir. Son yıllarda bazı yazarlar biyoetik haklar, kişisel verilerin korunması, siber alana ilişkin haklar, kent hakkı ve gelecek kuşakların hakları gibi yeni bir öbeği dördüncü kuşak olarak anmaktadır; bu henüz yerleşmiş bir sınıflandırma değil, tartışılan bir öneridir.

Akılda kalsın: Fransız Devrimi'nin üç kelimesi üç kuşağı verir: özgürlük 1. kuşak (kişi ve siyasi haklar), eşitlik 2. kuşak (ekonomik, sosyal, kültürel haklar), kardeşlik 3. kuşak (dayanışma hakları). İkinci ölçü hakkın sahibidir: 1. ve 2. kuşakta birey, 3. kuşakta çoğu zaman halk ve insanlık.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi üçüncü kuşak haklardan biridir?” Şıklarda barış ya da gelişme hakkının yanına sendika, grev, sosyal güvenlik (ikinci kuşak) ve konut dokunulmazlığı, seçme hakkı (birinci kuşak) konur. Ters kalıpta “ikinci kuşak haklardan değildir” denir ve cevap din ve vicdan özgürlüğü gibi bir kişi hakkıdır.

TuzakKişi sorusu da çıkar: kuşak ayrımı Vasak'ın, statü ayrımı Jellinek'indir; ikisini karıştıran şık yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Hakları ortaya çıktıkları döneme göre kuşaklara ayıran hukukçu 'tır. Sendika ve grev hakları kuşak, barış ve gelişme hakkı ise kuşak haklardandır.

JellineküçüncüVasakbirinciikinci

?Soru çöz

Karel Vasak'ın sınıflandırmasına göre aşağıdakilerden hangisi üçüncü kuşak haklardandır?

✓ D. Barış hakkı, bireyden çok halklara ait ve devletlerin iş birliğini gerektiren bir dayanışma (üçüncü kuşak) hakkıdır. A konut dokunulmazlığı birinci kuşak kişi hakkıdır; B toplu sözleşme ikinci kuşak sosyal haktır; C seçme ve seçilme birinci kuşak siyasi haktır.
1215 → 1689 · İNGİLTERE

İngiltere'de insan hakları: Magna Carta'dan Bill of Rights'a dört belge

KPSS Vatandaşlık · İnsan hakları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSened-i İttifak, Tanzimat ve Islahat fermanlarının anayasacılık açısından önemi nedir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı'da anayasal gelişmelerin ilk halkası 1808 Sened-i İttifak'tır: padişahın yetkisini kendi isteği dışında, ayanlarla yapılan bir sözleşmeyle sınırlayan ilk belgedir. 1839 Tanzimat Fermanı'yla padişah ilk kez kendi iradesiyle kanunların üstünlüğünü kabul etti; 1856 Islahat Fermanı ise gayrimüslimlere eşit haklar tanıdı. Üçü de anayasa değildir; ilk anayasa 1876 Kanun-i Esasi'dir.

Sened-i İttifak, Tanzimat, Islahat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İngiltere'de insan haklarının gelişiminde Magna Carta, Petition of Rights, Habeas Corpus ve Bill of Rights'ın önemi nedir?

Kısa cevap: İngiltere'de kralın gücü dört belgeyle adım adım sınırlandı: Magna Carta (1215) keyfî vergi ve tutuklamaya ilk sınırı koydu, Petition of Rights (Haklar Dilekçesi, 1628) vergiyi Parlamento onayına bağladı, Habeas Corpus (1679) hâkim kararı olmadan tutuklamayı ve keyfî tutukluluğu yasakladı, Bill of Rights (Haklar Bildirgesi, 1689) Parlamento'nun üstünlüğünü, dilekçe hakkını ve mecliste söz özgürlüğünü güvenceye aldı. Bu belgeler hakları bütün insanlara değil İngilizlere tanıdığı için evrensel değildir.

İngiltere'de haklar bir devrim gecesinde ilan edilmedi; dört yüz yıl boyunca kralla pazarlık ederek, belge belge biriktirildi.

Magna Carta'yı “Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri” sayfasında ilk anayasal belge olarak tanımıştık. Burada aynı belgeye ve ardından gelenlere başka bir soruyla bakıyoruz: bireyin hangi hakkı, hangi belgeyle kazanıldı? Ortak çizgi açıktır: her belgede kralın elinden bir yetki alınıp ya hukuka ya da Parlamento'ya bağlandı.

1215 · Magna Carta: kral da kurala uyar

Ağır vergilerden bıkan baronlar, 1215'te Kral John'u (Yurtsuz John) Magna Carta'yı kabule zorladı. Belge, kralın danışmadan istediği gibi vergi toplamasını sınırladı ve özgür bir kişinin, eşitlerinin hükmü ya da ülke kanunu olmadan tutuklanamayacağını, mülkünden yoksun bırakılamayacağını söyledi. Haklar o gün yalnız soylulara ve “özgür” sayılan kesimlere tanındı; ama “kral da hukukla bağlıdır” fikri ilk kez yazıya geçti. Sonraki belgelerin hepsi bu fikrin üzerine kuruldu.

1628 · Petition of Rights: vergi Parlamento'nun onayıyla

Dört yüzyıl sonra, İspanya ve Fransa'yla süren savaşların masrafını karşılamak için paraya ihtiyaç duyan Kral I. Charles, Parlamento'dan destek istedi. Parlamento parayı bir şarta bağladı ve Haklar Dilekçesi'ni krala kabul ettirdi: Parlamento'nun onayı olmadan vergi alınamayacak, kimse sebep gösterilmeden hapsedilemeyecek, askerler halkın evlerine zorla yerleştirilmeyecek, barış zamanında sıkıyönetim uygulanmayacaktı. Belge yeni bir ilke getirmekten çok, Magna Carta'nın güvencelerini yeniden hatırlattığı için onun devamı sayılır.

1679 · Habeas Corpus: bedeni hâkimin önüne getir

Latince habeas corpus “bedeni getiresin” anlamına gelir. Bu adı taşıyan 1679 tarihli yasa, tutuklanan kişinin hâkim önüne çıkarılmasını ve tutulmasının hukuka uygun olup olmadığının denetlenmesini güvenceye aldı. Böylece kişilerin yargıç kararı olmadan tutuklanması, hapsedilmesi ve keyfî, uzun süreli tutukluluk yasaklandı. Bugün Anayasa'nın yakalanan kişinin en geç kırk sekiz saat içinde hâkim önüne çıkarılmasını isteyen 19. maddesi, aynı düşüncenin modern karşılığıdır.

1689 · Bill of Rights: Parlamento'nun üstünlüğü

1688'deki Şanlı Devrim'den sonra tahta çıkan III. William ve II. Mary, tahtı Haklar Bildirgesi'ni kabul ederek aldı. Bildirge, Parlamento'nun onayı olmadan vergi konulamayacağını ve barış zamanında sürekli ordu tutulamayacağını, seçimlerin serbest olacağını ve krala dilekçe verme hakkını düzenledi. Parlamento üyelerinin mecliste söyledikleri sözler ve yaptıkları tartışmalar yüzünden meclis dışında yargılanamayacağı da burada yazıldı; bu, bugünkü adıyla yasama sorumsuzluğunun ilk örneğidir. İngiltere bu belgeyle mutlak monarşiden parlamenter monarşiye geçti.

Üst sıra İngiltere'nin dört basamağıdır (ölçeksiz). Alt sırada haklar “İngilizlerin hakkı” olmaktan çıkıp “insanın hakkı”na dönüşür.Görsel: Sınav Defteri

Neden evrensel değiller?

İngiliz belgeleri hakları insan olmaktan değil, İngiliz tebaası olmaktan ve eski geleneklerden türetir. Magna Carta baronlarla kral arasındaki bir uzlaşmaydı; Bill of Rights da İngiliz halkının ve Parlamento'nun “eski haklarını” sayıyordu. Hakkı bütün insanlara doğuştan tanıyan ilk metinler Atlantik'in öbür yakasında ve Fransa'da yazılacaktı.

Akılda kalsın: Dört İngiliz belgesini kralın elinden alınanlarla sırala: 1215 sınırsız yetki (kral da kurala uyar) → 1628 vergi koyma (Parlamento onayı) → 1679 keyfî tutuklama (beden hâkimin önüne) → 1689 Parlamento'yu ezme (dilekçe, serbest seçim, mecliste söz). Hepsi evrensel değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurBelge-katkı eşleştirmesi en sık kalıptır: “keyfî tutuklamayı yasaklayan” Habeas Corpus, “Parlamento'nun onayı olmadan vergi alınamayacağını kabul ettiren ve Magna Carta'nın devamı sayılan” Petition of Rights, “dilekçe hakkını ve meclis üyelerinin sözlerinden sorumlu tutulmamasını getiren” Bill of Rights'tır. Bu son ilkeyi bazı kaynaklar genel adıyla “yasama dokunulmazlığı” diye anar; bugünkü Türk hukukundaki karşılığı yasama sorumsuzluğudur (Anayasa md. 83).

Tuzak“İngiliz belgeleri evrensel niteliktedir” ifadesi yanlıştır.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Habeas Corpus
  2. Virginia Haklar Bildirisi
  3. Magna Carta
  4. Bill of Rights (Haklar Bildirgesi)
  5. Petition of Rights (Haklar Dilekçesi)

?Soru çöz

Kişilerin hâkim kararı olmadan tutuklanmasını ve keyfî, uzun süreli tutukluluğu yasaklayan İngiliz belgesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Habeas Corpus, tutuklananın hâkim önüne çıkarılmasını güvenceye alarak keyfî tutuklamayı yasakladı. B Magna Carta kralın yetkisine ilk sınırı koydu; C Petition of Rights vergiyi Parlamento onayına bağladı; D Bill of Rights dilekçe hakkını ve Parlamento'nun üstünlüğünü getirdi.
1776 → 1789 · AMERİKA VE FRANSA

Virginia Bildirisi ve 1789 Fransız Bildirisi: haklar evrenselleşiyor

KPSS Vatandaşlık · İnsan hakları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa nedir, maddi ve şekli anlamda anayasa ne demektir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa; devletin temel organlarını (yasama, yürütme, yargı), bu organların nasıl kurulup birbirleriyle nasıl ilişki kuracağını ve kişilerin temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen, hukuk düzeninin en üstündeki kurallar bütünüdür. Maddi anlamda anayasa içeriğe bakar: bu konuları düzenleyen her kural, nerede yazılı olursa olsun anayasaldır. Şekli anlamda anayasa ise biçime bakar: “anayasa” adını taşıyan, özel bir usulle yapılan ve kanunlardan daha zor değiştirilen metindir. İlk anayasal belge 1215 Magna Carta, ilk yazılı anayasa 1787 ABD Anayasası'dır.

Anayasa kavramı ve anayasacılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Virginia Haklar Bildirisi ve 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi neden önemlidir?

Kısa cevap: 12 Haziran 1776 tarihli Virginia Haklar Bildirisi, hakları bütün insanlara doğuştan tanıyan ilk yazılı bildirgedir. 4 Temmuz 1776 tarihli Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi bütün insanların eşit yaratıldığını ve yaşam, özgürlük ve mutluluğu arama hakkına sahip olduğunu ilan etti. 26 Ağustos 1789 tarihli Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi ise özgürlük, mülkiyet, güvenlik ve baskıya karşı direnmeyi doğal ve vazgeçilmez haklar olarak saydı.

İngiliz belgeleri “eski haklarımızı geri verin” diyordu; Amerikan ve Fransız bildirgeleri ise “bu haklar zaten herkesindir” dedi.

Bu sıçramanın arkasında 17. ve 18. yüzyıl düşünürleri vardır. John Locke, insanın yaşam, özgürlük ve mülkiyet haklarına devletten önce sahip olduğunu, devletin bu hakları korumak için kurulduğunu savundu. Montesquieu, özgürlüğün ancak yasama, yürütme ve yargı birbirinden ayrıldığında korunabileceğini gösterdi. Rousseau ise kanunu halkın genel iradesinin ifadesi olarak gördü. Haklar artık bir kralın lütfu ya da bir zümrenin geleneği değil, aklın ve doğanın gereğiydi.

18. yüzyılın üç hak belgesi
BelgeTarihAkılda tutulacak
Virginia Haklar Bildirisi12 Haziran 1776George Mason; evrensel nitelikli ilk yazılı hak bildirgesi; kuvvetler ayrılığı, basın ve din özgürlüğü
Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi4 Temmuz 1776Thomas Jefferson; insanlar eşit yaratılmıştır; yaşam, özgürlük ve mutluluğu arama hakkı
Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi26 Ağustos 178917 madde; doğal haklar: özgürlük, mülkiyet, güvenlik, baskıya direnme; özgürlüğün sınırı başkasına zarar vermemek

12 Haziran 1776 · Virginia Haklar Bildirisi

İngiltere'ye karşı bağımsızlık savaşı sürerken Virginia eyaleti, George Mason'ın hazırladığı bir hak bildirgesi kabul etti. Metin, bütün insanların doğuştan eşit derecede özgür olduğunu ve yaşamaktan, özgürlükten, mülk edinmekten, mutluluk ve güvenlik aramaktan oluşan doğal haklara sahip bulunduğunu söyledi. İktidarın halktan kaynaklandığını, yasama, yürütme ve yargının ayrı olması gerektiğini, basın ve din özgürlüğünü de ilan etti. Locke'un ve Montesquieu'nun izleri açıktır. Hakları bütün insanlara tanıdığı için Virginia Bildirisi, evrensel nitelikli ilk yazılı hak bildirgesi sayılır.

4 Temmuz 1776 · Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi

Üç hafta sonra on üç koloni adına Thomas Jefferson'ın kaleme aldığı Bağımsızlık Bildirgesi, aynı düşünceyi bütün bir ulus adına söyledi: insanlar eşit yaratılmıştır; yaşam, özgürlük ve mutluluğu arama hakları elinden alınamaz; hükümetler bu hakları korumak için kurulur ve gücünü yönetilenlerin rızasından alır; bu amaca aykırı davranan hükümeti halk değiştirebilir. 1787 ABD Anayasası ilk hâlinde bir hak listesi içermiyordu; ilk on değişiklik (Haklar Bildirgesi) 1791'de eklendi.

26 Ağustos 1789 · Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi

Fransız Devrimi'nin ilk aylarında Kurucu Meclis'in kabul ettiği 17 maddelik bildiri, Avrupa'yı en çok etkileyen hak metni oldu. İnsanların özgür ve haklarda eşit doğduğunu söyleyen bildiri, doğal ve vazgeçilmez dört hakkı sayar: özgürlük, mülkiyet, güvenlik ve baskıya karşı direnme. Özgürlüğü de ölçülü bir cümleyle tanımlar: kişi, başkalarına zarar vermediği sürece dilediğini yapabilmelidir; sınırı ancak kanun çizebilir. Hak güvencesi ve kuvvetler ayrılığı bulunmayan bir toplumun anayasası olmadığını söyleyen maddesi de anayasacılığın temel cümlelerinden biri oldu. Başlıktaki çifte vurgu bilinçlidir: “insan” olarak herkesin doğal hakları vardır, “yurttaş” olarak da yönetime katılma hakkı.

Bildirinin sesi bizde de duyuldu. 1924 Anayasası özgürlüğü neredeyse aynı ölçüyle tarif etti: her Türk özgür doğar, özgür yaşar ve özgürlük, başkasına zarar vermeyen her türlü davranışı kapsar (md. 68). Bununla birlikte bu bildirgelerin “herkes”i pratikte dar kaldı: kadınlar siyasi haklardan, köleler çoğu haktan uzun süre yoksun bırakıldı. Evrensellik ilk kez ilan edilmişti, ama gerçekleşmesi iki yüzyıl sürecekti.

Akılda kalsın: 1776 yılında iki belge var, ayırmak için ay yeter: Haziran Virginia (ilk evrensel hak bildirgesi), Temmuz Bağımsızlık (mutluluğu arama). 1789'un dört doğal hakkı tek cümlede: özgür olan, mülkü ve güvenliği korunan insan, baskıya direnir.
Sınavda

Nasıl sorulur“1789 Bildirisi'nde doğal ve vazgeçilmez haklar arasında sayılmamıştır?” sorusunda tuzak şık eğitim, çalışma ya da sosyal güvenlik gibi ikinci kuşak bir haktır; 18. yüzyıl bildirgeleri birinci kuşak hakları içerir. Diğer kalıplar: “Evrensel nitelikteki ilk hak bildirgesi” Virginia'dır (Magna Carta değil); “mutluluğu arama hakkı” Bağımsızlık Bildirgesi'ndedir; özgürlüğün “başkasına zarar vermeme” ölçüsüyle tanımı 1789 Bildirisi'nden 1924 Anayasası'na geçmiştir.

⇄Bilgi eşleştirme belge ve katkısı

?Soru çöz

1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi'nde insanın doğal ve vazgeçilmez hakları arasında aşağıdakilerden hangisi sayılmamıştır?

✓ C. Sosyal güvenlik sanayileşmeyle ortaya çıkan ikinci kuşak bir haktır; 18. yüzyıl bildirgelerinde yer almaz. A özgürlük, B mülkiyet ve D baskıya karşı direnme, güvenlikle birlikte Bildiri'nin saydığı doğal haklardır.
1945 → 1998 · BİRLEŞMİŞ MİLLETLER

Birleşmiş Milletler ve İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi: haklar dünya ölçeğinde

KPSS Vatandaşlık · İnsan hakları · Okuma 10 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa'nın 14. maddesine göre temel hakların kötüye kullanılması yasağı ne demektir?Bağlantılı konudan (Temel hak ve hürriyetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 14. maddesine göre hak ve hürriyetlerden hiçbiri, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz. Anayasa'nın hiçbir hükmü de devlete veya kişilere temel hakları yok etme ya da Anayasa'nın izin verdiğinden geniş sınırlama imkânı verecek şekilde yorumlanamaz. Aykırı faaliyetlerin yaptırımları kanunla düzenlenir.

Kötüye kullanma yasağı (md. 14)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ne zaman kabul edildi, bağlayıcı mıdır? BM'nin insan hakları sözleşmeleri nelerdir?

Kısa cevap: Birleşmiş Milletler Şartı 26 Haziran 1945'te San Francisco'da imzalandı ve 24 Ekim 1945'te yürürlüğe girdi; Türkiye 51 kurucu üyeden biridir. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 10 Aralık 1948'de BM Genel Kurulunca kabul edildi; 30 maddelik bir Genel Kurul kararı olduğu için hukuken tavsiye niteliğindedir, bağlayıcı değildir. Bağlayıcı yükümlülükler 1966 tarihli ikiz sözleşmelerle (Medeni ve Siyasi Haklar ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar sözleşmeleri) geldi; Türkiye ikisini de 2003'te onayladı.

İkinci Dünya Savaşı, bir devletin kendi vatandaşına yaptıklarının yalnız o devleti ilgilendirmediğini acı biçimde gösterdi.

18. yüzyıl bildirgeleri hakları evrensel ilan etmişti, ama güvencesi her devletin kendi anayasasına bırakılmıştı. Savaşın ve soykırımların ardından devletler, hakları uluslararası bir güvenceye bağlamaya karar verdi. Birleşmiş Milletler Şartı 26 Haziran 1945'te San Francisco'da imzalandı; onaylar tamamlanınca 24 Ekim 1945'te yürürlük kazandı. Şartı ilk imzalayan 50 devletten biri Türkiye'dir; Polonya'nın sonradan katılmasıyla kurucu üye sayısı 51 oldu. Türkiye Şartı, Uluslararası Adalet Divanı Statüsü ile birlikte Ağustos 1945'te onayladı. Bugün BM'nin 193 üyesi vardır.

BM'nin organları

  • Genel Kurul: Bütün üyelerden oluşur, her üyenin bir oyu vardır. İnsan Hakları Konseyi'ni o kurdu.
  • Güvenlik Konseyi: Uluslararası barış ve güvenlikten sorumludur, 15 üyelidir. Beş daimî üyesi ABD, Rusya, Çin, Fransa ve Birleşik Krallık'tır ve veto yetkisine sahiptir; diğer 10 üye iki yıllığına seçilir.
  • Ekonomik ve Sosyal Konsey: Genel Kurulun üç yıllığına seçtiği 54 üyeden oluşur; insan hakları da çalışma alanına girer.
  • Uluslararası Adalet Divanı: BM'nin yargı organıdır, Lahey'dedir. Genel Kurul ve Güvenlik Konseyinin seçtiği 15 yargıçtan oluşur ve devletler arasındaki uyuşmazlıklara bakar.
  • Genel Sekreterlik: Örgütün yürütme organıdır; karar organlarının gündemini hazırlar, kararlarını uygular. İnsan Hakları Yüksek Komiserliği onun bünyesindedir. (Altıncı ana organ Vesayet Konseyi 1994'ten beri faaliyette değildir.)

İnsan hakları alanındaki asıl siyasi organ, 2006'da Genel Kurul kararıyla eski İnsan Hakları Komisyonu'nun yerine kurulan, Cenevre'de toplanan İnsan Hakları Konseyi'dir. Konsey, Komisyon'dan devraldığı özel usullerle (özel raportörler gibi) çalışır ve Evrensel Periyodik İnceleme sürecini yürütür: BM'ye üye her devletin insan hakları karnesi belli aralıklarla diğer devletlerin önünde gözden geçirilir. İlk turda bu aralık dört yıldı; ikinci turdan beri dört buçuk yıldır.

10 Aralık 1948 · İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi

Paris'te toplanan Genel Kurul, Beyanname'yi 48 kabul oyuyla, hiç ret oyu olmadan ve 8 çekimserle kabul etti. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 30 maddedir ve hem birinci hem ikinci kuşak hakları bir arada sayar: yaşam ve kişi güvenliği, işkence yasağı, adil yargılanma, düşünce ve din özgürlüğü yanında çalışma, sosyal güvenlik, eğitim hakkı da metindedir. Ancak bir Genel Kurul kararıdır, devletlerin onayladığı bir andlaşma değildir; teknik hukuk anlamında tavsiye niteliği taşır ve bağlayıcı değildir. Gücü ahlaki ve siyasidir; hükümlerinin önemli bir kısmı zamanla devletlerin uyduğu teamül kuralları arasında sayılmaya başlandı. Türkiye Beyanname'yi 6 Nisan 1949 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla benimsedi ve metin 27 Mayıs 1949'da Resmî Gazete'de yayımlandı. Kabul edildiği gün, 10 Aralık, her yıl Dünya İnsan Hakları Günü olarak anılır.

1966 · İkiz sözleşmeler: tavsiyeden yükümlülüğe

Beyanname'deki hakları bağlayıcı hâle getirmek için Genel Kurul 16 Aralık 1966'da iki sözleşme kabul etti: Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme. Hakların iki ayrı metne bölünmesi, birinci ve ikinci kuşak arasındaki farkı yansıtır: birincisi devletten hemen uyulacak güvenceler ister, ikincisi kaynaklar ölçüsünde adım adım gerçekleştirme. İkisi de 1976'da yürürlüğe girdi. Türkiye ikisini 2000'de imzaladı, 2003'te onayladı. Beyanname ile ikiz sözleşmeler birlikte “Uluslararası İnsan Hakları Yasası” diye anılır.

BM'nin diğer temel sözleşmeleri

BM'nin temel insan hakları sözleşmeleri
SözleşmeKabulTürkiye
Soykırımın Önlenmesi ve Cezalandırılması1948Taraf
Mültecilerin Hukuki Durumu (Cenevre)1951Taraf
Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması19652002
Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Önlenmesi (CEDAW)19791985
İşkenceye Karşı Sözleşme19841988
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme20 Kasım 19891995
Engelli Haklarına İlişkin Sözleşme20062009
Zorla Kaybedilmekten Korunma2006Taraf değil

Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin dört temel ilkesi ayrımcılık yasağı, çocuğun yüksek yararı, yaşama ve gelişme hakkı ve çocuğun görüşlerine saygıdır.

Ek bilgi: sözleşmelerin tanımladığı kavramlar (işkence, zorla kaybetme, soykırım, mülteci, geri gönderme yasağı)

Bu sözleşmeler bazı temel kavramları da tanımlar. İşkence, bir kamu görevlisinin ya da onun bilgisi dâhilinde birinin, bilgi veya itiraf almak, cezalandırmak ya da korkutmak amacıyla bir kişiye kasten ağır bedensel veya zihinsel acı çektirmesidir. Zorla kaybetme, devlet görevlilerinin ya da onlarla iş birliği yapanların bir kişiyi alıkoyup nerede olduğunu gizlemesi ve onu hukukun korumasından yoksun bırakmasıdır. Soykırım, ulusal, etnik, ırksal ya da dinî bir topluluğu bütünüyle ya da bir bölümüyle ortadan kaldırmak için üyelerini öldürmek, onlara ağır zarar vermek veya yaşamlarını sürdüremeyecekleri koşullara sokmak gibi fiillerdir. Mülteci, ırkı, dini, milliyeti, belli bir toplumsal gruba üyeliği ya da siyasi görüşü yüzünden zulme uğrayacağından haklı olarak korktuğu için ülkesinin dışında bulunan kişidir; başvurusu henüz sonuçlanmamış olan ise sığınmacıdır. Geri gönderme yasağı, kimsenin işkence, kötü muamele ya da ağır hak ihlali tehlikesiyle karşılaşacağı bir ülkeye gönderilememesidir. Savaş ve silahlı çatışmada sivilleri, esirleri ve yaralıları koruyan kurallar bütününe de insancıl hukuk denir.

1998 · Uluslararası Ceza Mahkemesi

Uluslararası Adalet Divanı devletleri yargılar; bireyleri en ağır suçlar için yargılayan ise 1998 tarihli Roma Statüsü'yle kurulan ve 2002'de çalışmaya başlayan Uluslararası Ceza Mahkemesi'dir. Mahkeme de Lahey'dedir; yargı yetkisi soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçuyla sınırlıdır. Mahkeme BM'nin bir organı değildir ve Türkiye Roma Statüsü'ne taraf değildir.

Akılda kalsın: BM çizgisi beş yılla kurulur: 1945 Şart · 1948 Beyanname · 1966 ikizler · 1979 kadın (CEDAW) · 1989 çocuk. Türkiye'nin onay yılları sırayla artar: kadın 1985, işkence 1988, çocuk 1995, ikizler 2003. Lahey'de iki mahkeme vardır: UAD devletleri, UCM bireyleri yargılar.
Sınavda

Nasıl sorulur“İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi taraf devletleri hukuken bağlar” ifadesi yanlıştır; Beyanname tavsiye niteliğinde bir Genel Kurul kararıdır, bağlayıcılık 1966 sözleşmeleriyle gelir.

TuzakDiğer tuzaklar: Beyanname'yi Güvenlik Konseyi kabul etmedi, Genel Kurul kabul etti; Güvenlik Konseyi 15 üyelidir ve yalnız 5 daimî üyenin vetosu vardır; Türkiye Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne taraf değildir. Tarih sorusunda 10 Aralık (İnsan Hakları Günü) ile 20 Kasım (Çocuk Hakları Sözleşmesi) karıştırılır.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi
  2. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi
  3. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme
  4. Birleşmiş Milletler Şartı
  5. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme

?Soru çöz

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Beyanname bir Genel Kurul kararıdır, tavsiye niteliğindedir; bağlayıcı yükümlülükler 1966 ikiz sözleşmeleriyle geldi. A doğrudur: Güvenlik Konseyi değil Genel Kurul kabul etti; C doğrudur: Beyanname 30 maddedir; D doğrudur: 10 Aralık İnsan Hakları Günü'dür, 20 Kasım ile karıştırılmamalı.

⇄Bilgi eşleştirme kurum ve belgeyi ayır

1949 → 1975 · AVRUPA

Avrupa Konseyi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi: bölgesel korumanın en güçlü halkası

KPSS Vatandaşlık · İnsan hakları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası'nda temel haklar hangi bölümlerde düzenlenmiştir?Bağlantılı konudan (Temel hak ve hürriyetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1982 Anayasası'nın İkinci Kısmı “Temel Haklar ve Ödevler” (md. 12–74) dört bölümdür: Genel Hükümler (md. 12–16), Kişinin Hakları ve Ödevleri (md. 17–40), Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler (md. 41–65), Siyasi Haklar ve Ödevler (md. 66–74). Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle birinci, ikinci ve dördüncü bölümdeki haklar düzenlenemez (md. 104).

Haklar ve ödevlerin sistematiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Avrupa Konseyi ne zaman kuruldu, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni Türkiye ne zaman onayladı?

Kısa cevap: Avrupa Konseyi, on devletin 5 Mayıs 1949'da Londra'da imzaladığı statüyle kuruldu; Türkiye Ağustos 1949'da katılarak kurucu üyeler arasında yer aldı. Konseyin hazırladığı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) 4 Kasım 1950'de Roma'da imzaya açıldı, 3 Eylül 1953'te yürürlüğe girdi; Türkiye 18 Mayıs 1954'te onayladı. Sosyal haklar 1961 tarihli Avrupa Sosyal Şartı'yla korunur; AGİT'in temelini ise 1975 Helsinki Nihai Senedi attı.

BM bütün dünyaya bir hak listesi verdi; Avrupa ise bu listeye bir mahkeme ekledi.

İnsan haklarının bölgesel düzeyde korunması, evrensel sistemin zayıf kaldığı yerde devreye girer: benzer değerleri paylaşan devletler, birbirlerini daha sıkı denetleyebilir. Bunun en gelişmiş örneği Avrupa'dadır. Avrupa Konseyi, Londra'da 5 Mayıs 1949'da Belçika, Danimarka, Fransa, Hollanda, İngiltere, İrlanda, İsveç, İtalya, Lüksemburg ve Norveç'in imzaladığı statüyle kuruldu; statü 3 Ağustos 1949'da yürürlüğe girdi. Türkiye ve Yunanistan aynı ay katıldı ve kurucu üyeler arasında sayılır. Merkezi Strazburg'dur, resmî dilleri İngilizce ve Fransızcadır. Bugün 46 üyesi vardır; Rusya 2022'de üyelikten çıkarıldı.

İki ana organı vardır. Bakanlar Komitesi karar organıdır; her üye devlet burada dışişleri bakanıyla temsil edilir ve her temsilcinin bir oyu vardır. Parlamenter Meclis ise üye devletlerin ulusal parlamentolarından gelen milletvekillerinden oluşan danışma organıdır ve yılda dört kez Strazburg'da toplanır. Konseyin Avrupa Birliği ile ilgisi yoktur: AB'nin “Avrupa Konseyi” ve “AB Konseyi” adlı organları Brüksel'dedir ve bambaşka kurumlardır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi

Konseyin en önemli eseri, 4 Kasım 1950'de Roma'da imzaya açılan ve 3 Eylül 1953'te yürürlüğe giren Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'dir. Türkiye Sözleşme'yi ilk imzalayanlar arasındadır ve 18 Mayıs 1954'te onayladı. Sözleşme ağırlıkla birinci kuşak hakları güvenceye alır:

Ek bilgi: AİHS'nin güvenceye aldığı haklar madde madde
  • md. 2–4: yaşam hakkı, işkence yasağı, kölelik ve zorla çalıştırma yasağı
  • md. 5–7: özgürlük ve güvenlik hakkı, adil yargılanma hakkı, kanunsuz ceza olmaz
  • md. 8–12: özel ve aile hayatına saygı, düşünce-vicdan-din özgürlüğü, ifade özgürlüğü, toplantı ve dernek kurma özgürlüğü, evlenme hakkı
  • md. 13–14: etkili başvuru hakkı, ayrımcılık yasağı
  • md. 15–18: olağanüstü hâllerde yükümlülükleri askıya alma, yabancıların siyasi faaliyetlerinin kısıtlanması, hakların kötüye kullanılması yasağı, kısıtlamaların sınırlanması

Liste ek protokollerle genişledi; örneğin 1 No.lu Protokol mülkiyet, eğitim ve serbest seçim hakkını ekledi. Anayasa'nın 13. ve 14. maddelerindeki “demokratik toplum düzeninin gerekleri” ölçütünün ve kötüye kullanma yasağının Sözleşme'deki karşılıklarını Temel hak ve hürriyetler sayfasında görmüştük. 2004'ten beri de temel haklara ilişkin bir andlaşma ile kanun çatışırsa andlaşma esas alınır (Anayasa md. 90).

Avrupa Sosyal Şartı

AİHS'nin sosyal haklardaki boşluğunu Avrupa Sosyal Şartı doldurur. 18 Ekim 1961'de Torino'da imzalanan Şart çalışma, adil ücret, sendika, toplu pazarlık, sosyal güvenlik, sağlık ve sosyal yardım gibi ikinci kuşak hakları düzenler; 1996'da kapsamı genişletilerek Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı hazırlandı. Türkiye Şart'ı 1989'da, Gözden Geçirilmiş Şart'ı 2007'de bazı maddelerine çekince koyarak onayladı. Şart'ın denetimini bir mahkeme değil, devlet raporlarını inceleyen Avrupa Sosyal Haklar Komitesi yapar; bireysel başvuru yolu yoktur.

AGİT ve 1975 Helsinki Nihai Senedi

Soğuk Savaş'ın yumuşama döneminde ABD ve Kanada dâhil 35 devlet Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı'nda buluştu. 1 Ağustos 1975'te imzalanan Helsinki Nihai Senedi güvenliği, iş birliğini ve insan haklarını birbirine bağladı; Türkiye imzalayanlar arasındadır. Senet bir andlaşma değil, siyasi bir taahhüttür. Konferans 1995'te Viyana merkezli AGİT'e dönüştü.

Avrupa'da insan haklarının korunması: dört metin
Kurum ya da belgeYer ve tarihAkılda tutulacak
Avrupa KonseyiLondra, 5 Mayıs 1949Merkezi Strazburg; Türkiye kurucu üye; AB ile ilgisi yok
Avrupa İnsan Hakları SözleşmesiRoma, 4 Kasım 1950 · yürürlük 1953 · Türkiye 1954Birinci kuşak haklar; AİHM denetler
Avrupa Sosyal ŞartıTorino, 18 Ekim 1961 · Türkiye 1989İkinci kuşak haklar; denetimi komite yapar, bireysel başvuru yok
Helsinki Nihai Senedi1 Ağustos 1975Bağlayıcı değil; 1995'te AGİT (Viyana)
Akılda kalsın: Avrupa'nın dört yılı art arda gelir: 49 Konsey (Londra) · 50 Sözleşme (Roma) · 53 yürürlük · 54 Türkiye'nin onayı. Şehirleri de sırala: Londra'da kuruldu, Roma'da imzalandı, Strazburg'da oturur. Sosyal haklar Torino 1961, güvenlik ve iş birliği Helsinki 1975.
Sınavda

Nasıl sorulurEn bilinen tuzak Avrupa Konseyi ile Avrupa Birliği'ni karıştırmaktır: AİHS bir AB antlaşması değildir ve Türkiye'nin AB üyesi olmaması onu Sözleşme'ye taraf olmaktan alıkoymaz. Diğer kalıplar: Avrupa Sosyal Şartı'nın denetimi mahkeme değil komitedir; Helsinki Nihai Senedi hukuken bağlayıcı bir andlaşma değildir; Konseyin merkezi Brüksel ya da Lahey değil Strazburg'dur.

TuzakTürkiye'nin onay yılı (1954) ile Sözleşme'nin imza (1950) ve yürürlük (1953) yılları birbirine karıştırılır.

▭Boşluk doldurma

Avrupa Konseyinin merkezi 'dur. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 1950'de 'da imzaya açıldı. AGİT'in temelini atan Nihai Senet ise 1975'te 'de imzalandı.

BrükselHelsinkiStrazburgLaheyRoma

?Soru çöz

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. AİHS Avrupa Konseyinin eseridir; 1950'de Roma'da imzaya açıldı, Türkiye 18 Mayıs 1954'te onayladı. B AB ile ilgisi yoktur, Konsey ile Birlik karıştırılır; C sosyal hakları ayrıntılı düzenleyen metin Avrupa Sosyal Şartı'dır; D 1975 Helsinki'de imzalanan metin Nihai Senet'tir.
1959 → BUGÜN · STRAZBURG

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvuru: iç hukuk yolları, dört ay ve bağlayıcı karar

KPSS Vatandaşlık · İnsan hakları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSomut norm denetimi (itiraz yolu) nedir ve Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Yüksek mahkemeler ve HSK). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Somut norm denetiminde (itiraz yolu) bir davaya bakan mahkeme, uygulayacağı kanun ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasa'ya aykırı görür veya taraflardan birinin aykırılık iddiasını ciddi bulursa davayı geri bırakıp Anayasa Mahkemesi'ne başvurur; Mahkeme beş ay içinde karar verir (md. 152). Bireysel başvuru 2010 değişikliğiyle geldi: hem Anayasa'da hem Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde güvence altındaki bir hakkı kamu gücünce ihlal edilen herkes, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir (md. 148).

İtiraz yolu ve bireysel başvuru

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvuru şartları nelerdir, başvuru süresi kaç aydır?

Kısa cevap: Strazburg'daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) 1959'da kuruldu. AİHS'deki bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren kişi, iç hukuk yollarını tükettikten sonra kesin karardan itibaren dört ay içinde başvurabilir; bu süre 15 No.lu Protokolle altı aydan dört aya indirildi ve 1 Şubat 2022'den sonra kesinleşen kararlara uygulanır. Türkiye bireysel başvuru hakkını 1987'de, Mahkeme'nin zorunlu yargı yetkisini 1990'da tanıdı. Kararlar bağlayıcıdır ve yerine getirilmesini Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi denetler.

Bir hak listesi, onu çiğneyen devleti mahkemeye çağırabildiğiniz gün gerçek bir güvenceye dönüşür.

Ek bilgi: AİHM'nin kuruluşu ve eski iki basamaklı sistem

AİHM 1959'da kuruldu. Uzun süre iki basamaklı bir sistem işledi: başvurular önce Avrupa İnsan Hakları Komisyonu'na yapılıyor, Komisyon'un süzgecinden geçenler Mahkeme'ye gidiyordu. Devletler de hem bireysel başvuru hakkını hem Mahkeme'nin yetkisini ayrı ayrı kabul ediyordu. Türkiye bireysel başvuru hakkını 1987'de, Mahkeme'nin zorunlu yargı yetkisini 1990'da tanıdı. 1 Kasım 1998'de yürürlüğe giren 11 No.lu Protokol Komisyon'u kaldırdı; bugün sürekli çalışan tek bir Mahkeme vardır ve bireysel başvuru bütün taraf devletler için zorunludur.

Mahkeme'nin yapısı

Mahkeme'de Sözleşme'ye taraf devlet sayısı kadar, bugün 46 yargıç vardır. Her devlet üç adaylık bir liste sunar; Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi bu listeden oy çokluğuyla bir yargıç seçer. Görev süresi dokuz yıldır ve yeniden seçilme yoktur. Adayların, listenin Parlamenter Meclis'ten istendiği tarihte 65 yaşından küçük olması gerekir; yargıç yerine biri seçilinceye kadar görevini sürdürür. Yargıçlar adına seçildikleri devleti temsil etmez, kendi kişisel sıfatlarıyla görev yapar. Bütün yargıçlardan oluşan Genel Kurul üç yıllığına başkanı ve bir ya da iki başkan yardımcısını seçer, belli süreler için daireler kurar ve daire başkanlarını seçer (hepsi yeniden seçilebilir), Mahkeme'nin iç tüzüğünü onaylar ve Mahkeme'nin idari işlerini yürüten yazı işleri müdürü ile yardımcılarını belirler.

Başvuruları dört ayrı heyet inceler: tek yargıç, 3 yargıçlı komite, 7 yargıçlı daire ve 17 yargıçlı Büyük Daire. Tek yargıç, açıkça kabul edilemez başvuruları eler; ama adına seçildiği devlet aleyhine yapılan hiçbir başvuruya tek yargıç olarak bakamaz. Komiteleri belli süreler için daireler kurar; Büyük Daire ise önemli yorum sorunları için istisnai bir düzendir.

Kim başvurabilir?

İki tür başvuru vardır. Devletlerarası başvuruda bir taraf devlet, başka bir taraf devletin Sözleşme'yi ihlal ettiğini ileri sürer. Bireysel başvuruda ise Sözleşme veya protokollerinde tanınan bir hakkı taraf devletlerden biri tarafından ihlal edildiği için mağdur olduğunu ileri süren her gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş (dernek, şirket, vakıf) ya da kişi grubu başvurabilir. Başvurucunun ihlalden bizzat etkilenmiş olması gerekir; kimse “genel olarak hukuka aykırı” gördüğü bir kanunu soyut biçimde dava edemez.

Kabul edilebilirlik şartları

  • İç hukuk yollarının tüketilmesi: Önce ulusal mahkemelere gidilmelidir; devlete, ihlali kendi içinde düzeltme fırsatı verilir. Türkiye'de 2012'den beri bu yolun son durağı genellikle Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvurudur.
  • Dört ay: Başvuru için iç hukuktaki son kararın kesinleştiği günden başlayarak dört ay vardır. 1 Ağustos 2021'de yürürlüğe giren 15 No.lu Protokol eski altı aylık süreyi kısalttı; yeni süre 1 Şubat 2022'den itibaren kesinleşen kararlara uygulanır.
  • İsimsiz olmamak: Kimliği belirsiz başvuru incelenmez.
  • Aynı başvuru olmamak: Mahkeme'nin önüne daha önce gelmiş ya da başka bir uluslararası soruşturma veya çözüm organına götürülmüş bir başvurunun özünde tekrarı olan, yeni bir olgu getirmeyen başvuru reddedilir. Açıkça dayanaktan yoksun başvurular ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular da kabul edilmez.
Önce iç hukuk, sonra Strazburg: süre, iç hukuktaki kesin kararla başlar. Altın kutular sınavın en çok sorduğu iki noktadır: dört aylık süre ve kararların infazını denetleyen Bakanlar Komitesi.Görsel: Sınav Defteri

Karar ve sonrası

Mahkeme süreç boyunca taraflara dostane çözüm önerebilir: devlet ile başvurucu uzlaşırsa başvuru karar verilmeden kapanır. Uzlaşma olmazsa Mahkeme ihlal olup olmadığına karar verir. İhlal saptanır ve iç hukuk ihlalin sonuçlarını ancak kısmen giderebiliyorsa, Mahkeme gerektiğinde zarar gören lehine adil tazmine hükmeder; bu, maddi ve manevi zararları ve başvurucunun ödediği yargılama giderlerini kapsar. Taraf devletler kesinleşen kararlara uymayı üstlenmiştir; kesinleşen karar, yerine getirilmesini denetleyecek olan Bakanlar Komitesi'ne gönderilir. Mahkeme ulusal mahkemenin kararını kendisi bozamaz; ama Türkiye'de AİHM'in ihlal kararı yargılamanın yenilenmesi sebebidir. Türkiye aleyhine yapılan başvuruları izleyen, savunmaları hazırlayan ve duruşmalara temsilci gönderen birim Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi Başkanlığı'dır.

Mutlak haklar ve iki temel güvence

Sözleşme olağanüstü hâllerde bazı yükümlülüklerin askıya alınmasına izin verir (md. 15), ama hiçbir koşulda dokunulamayacak bir çekirdek bırakır: yaşam hakkı (hukuka uygun savaş fiilleri dışında), işkence yasağı, kölelik ve kulluk yasağı ve kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesi. Bunlara mutlak haklar denir; Anayasa'nın 15. maddesindeki çekirdekle aynı mantıktadır. Sözleşme'nin en sık işletilen iki güvencesi de şunlardır: adil yargılanma hakkı, davanın bağımsız ve tarafsız bir mahkemede, savunma hakkına saygı gösterilerek ve makul bir süre içinde görülmesini ister (md. 6); etkili başvuru hakkı ise hakkı ihlal edilen herkesin ihlalin giderilmesi için yetkili bir ulusal makama başvurabilmesidir (md. 13).

Akılda kalsın: AİHM'i sayılarla kur: yargıç 9 yıl, tek dönem; heyetler 1 · 3 · 7 · 17; süre 4 ay (2022 öncesi 6). Türkiye'nin iki yılı: 1987 başvuru hakkı, 1990 zorunlu yargı. Kararı Mahkeme verir, Bakanlar Komitesi uygulatır; yargıçları Parlamenter Meclis seçer.
Sınavda

Nasıl sorulur“AİHM'e başvuru süresi kesin karardan itibaren altı aydır” ifadesi artık yanlıştır; 15 No.lu Protokolle süre dört aya indi. Organ karışıklığı da sık sorulur: yargıçları Parlamenter Meclis seçer, kararların infazını Bakanlar Komitesi denetler; ikisinin yerini değiştiren şık yanlıştır.

TuzakDiğer tuzaklar: isimsiz başvuru incelenmez; yargıçlar devletlerini temsil etmez; iç hukuk yolları tüketilmeden doğrudan Strazburg'a gidilemez; Mahkeme Lahey'de değil Strazburg'dadır.

⇄Bilgi eşleştirme AİHM heyetleri

?Soru çöz

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne bireysel başvuruyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kesinleşen kararların yerine getirilmesini Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi denetler; Parlamenter Meclis ise yargıçları seçer. A, B ve C kabul edilebilirlik şartlarıdır.
TÜRKİYE · ULUSAL KORUMA

İnsan haklarının Türkiye'de korunması: Anayasa Mahkemesi'nden Ombudsmana

KPSS Vatandaşlık · İnsan hakları · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa Mahkemesi kaç üyeden oluşur ve üyelerini kim seçer?Bağlantılı konudan (Yüksek mahkemeler ve HSK). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur (md. 146). Üç üyeyi TBMM seçer: ikisini Sayıştay kökenli, birini serbest avukat adaylar arasından. On iki üyeyi Cumhurbaşkanı seçer: üçü Yargıtay, ikisi Danıştay, üçü öğretim üyesi kökenlidir, dördünü ise doğrudan belirler. Üyeler 12 yıl için seçilir, ikinci kez seçilemez ve 65 yaşında emekli olur (md. 147). Başkan ile iki başkanvekilini Mahkeme kendi üyeleri arasından 4 yıllığına seçer.

Anayasa Mahkemesi'nin kuruluşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de insan hakları hangi kurumlarla korunur? Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, Kamu Denetçiliği Kurumu ve TİHEK nedir?

Kısa cevap: Türkiye'de insan hakları üç yolla korunur. Yargısal yol: 2010 Anayasa değişikliğiyle gelen ve 23 Eylül 2012'den beri işleyen Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru. İdari yol: Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman, 2012), Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (2016), Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu, il ve ilçe insan hakları kurulları. Siyasi yol: TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu (1990), Dilekçe Komisyonu ve Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu.

Strazburg uzaktır ve yavaştır; bir hakkın en iyi korunduğu yer, ihlalin gerçekleştiği ülkenin kendisidir.

Uluslararası mekanizmaların ortak kuralı, ulusal yolların önce denenmesidir. Bu yüzden asıl yük devletin kendi kurumlarındadır. İlk güvence Anayasa'nın kendisidir: hakları tanır (md. 12), sınırlamayı şartlara bağlar (md. 13) ve 2004'ten beri temel haklara ilişkin andlaşmaları kanunların önüne koyar (md. 90). Bunun üzerine yargısal, idari ve siyasi nitelikte üç katmanlı bir başvuru ağı kurulmuştur.

Yargısal yol: Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru

2010 değişikliğiyle Anayasa'nın 148. maddesine eklenen bireysel başvuru, 23 Eylül 2012'den beri işler. Anayasa'nın tanıdığı ve aynı zamanda AİHS kapsamına giren bir hakkının kamu gücü eliyle çiğnendiğini ileri süren herkes Anayasa Mahkemesi'nin önüne gelebilir. Ayrıntıları Yüksek mahkemeler ve HSK sayfasında görüyoruz; insan hakları açısından bilinmesi gerekenler şunlardır:

  • Ortak alan: Hak hem Anayasa'da hem AİHS'de ya da Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerde güvence altında olmalıdır. Türkiye'nin taraf olmadığı protokollerdeki haklar ve Anayasa'da olup AİHS'de bulunmayan haklar başvuru konusu olamaz.
  • Kim başvurur? Güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen herkes. Yabancılar başvurabilir, ama seçme-seçilme gibi yalnız Türk vatandaşlarına tanınan haklar için başvuramaz. Özel hukuk tüzel kişileri (dernek, vakıf, şirket, sendika) yalnız tüzel kişiliğe ait hakları için başvurabilir; kamu tüzel kişileri başvuramaz.
  • Ne zaman? İdari ve yargısal yolların hepsi tüketildikten sonra, tüketme tarihinden; başvuru yolu yoksa ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde. Haklı bir mazeret yüzünden süre kaçırılırsa, mazeretin kalktığı tarihten itibaren 15 gün içinde belgeleriyle başvurulabilir.
  • Nereye? Doğrudan Anayasa Mahkemesi'ne ya da mahkemeler ve yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla; başvuru harca tabidir.
  • Konu olamayanlar: Yasama işlemleri (kanunlar, TBMM kararları) ve düzenleyici idari işlemler (Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler) aleyhine doğrudan başvurulamaz; Anayasa Mahkemesi kararları ve Anayasa'nın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler (YSK kararları, spor federasyonu uyuşmazlıklarında Tahkim Kurulu kararları, meslekten çıkarma dışındaki HSK kararları gibi) de konu olamaz.
  • Sonuç: İhlal bir mahkeme kararından doğmuşsa dosya yeniden yargılama için ilgili mahkemeye gönderilir; yeniden yargılamada hukuki yarar yoksa başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir.

İdari yol: denetçiler, kurullar, kurumlar

Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman) 2010 değişikliğiyle Anayasa'ya girdi (md. 74), 6328 sayılı Kanunla 2012'de kuruldu. TBMM Başkanlığına bağlıdır, kamu tüzel kişiliği ve özel bütçesi vardır, merkezi Ankara'dadır; Başdenetçilik ve Genel Sekreterlikten oluşur. Bir Başdenetçi ve biri kadın ve çocuk hakları alanında görevlendirilen beş denetçi görev yapar; görev süreleri dört yıldır. Kurum, idarenin her türlü eylem, işlem, tutum ve davranışını şikâyet üzerine insan haklarına dayalı adalet anlayışıyla, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönünden inceler ve idareye öneride bulunur. Önce idareye başvurmak gerekir; idarenin cevabından, altmış gün içinde cevap gelmezse bu sürenin bitiminden itibaren altı ay içinde Kuruma başvurulur. Başvuru ücretsizdir, valilik ve kaymakamlıklar aracılığıyla da yapılabilir; Kurum incelemesini altı ayda bitirir. Yasama işlemleri, yargı kararları ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askerî faaliyetleri görev alanı dışındadır. Kurumun kararları öneri niteliğindedir; idareyi bağlamaz, ama uymayan idare gerekçesini otuz gün içinde bildirmek zorundadır.

Ek bilgi: Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK)

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) 6701 sayılı Kanunla 2016'da, 2012'de kurulan Türkiye İnsan Hakları Kurumu'nun yerine kuruldu. İdari ve mali özerkliği olan, Cumhurbaşkanının görevlendirdiği bakanla (Adalet Bakanı) ilişkili bir kamu tüzel kişisidir; Kurul ve Başkanlıktan oluşur. Karar organı olan Kurul'un Başkan ve İkinci Başkan dâhil on bir üyesini Cumhurbaşkanı seçer. Kurum insan onurunu temel alarak hakları korur ve geliştirir, eşit muamele hakkını güvenceye alır, ayrımcılık başvurularını inceler ve ayrımcılık saptadığında idari para cezası verebilir. İşkence ve kötü muameleyle mücadelede de ulusal önleme mekanizmasıdır: cezaevi, nezarethane gibi kişilerin özgürlüğünden yoksun tutulduğu yerlere haberli ya da habersiz düzenli ziyaretler yapar.

Ek bilgi: Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu

Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu, 2003 tarihli 4982 sayılı Kanunla gelen ve 2010'da anayasal hak hâline gelen bilgi edinme hakkında idarenin ret kararlarına karşı yapılan itirazları inceler. Kurumlar istenen bilgiye 15 iş günü içinde, başvuru birden fazla kurumu ilgilendiriyorsa 30 iş günü içinde erişim sağlar; Türkiye'de ikamet eden yabancılar ve faaliyet gösteren yabancı tüzel kişiler kendileriyle ilgili konularda karşılıklılık esasıyla yararlanır. Ayrıntılar Kişinin hakları, sosyal ve siyasi haklar sayfasındadır. İl ve ilçe insan hakları kurulları, ilde vali ya da görevlendirdiği vali yardımcısı, ilçede kaymakam başkanlığında kamu görevlileri, meslek odaları, sivil toplum kuruluşları ve siyasi parti temsilcilerinden oluşur; vatandaşla temasları kolaylaştırmak için ayda bir toplanır, gerekirse başkanın çağrısıyla daha sık. Bunlara ek olarak dilekçe ve bilgi edinme başvurularının elektronik kapısı olan CİMER (Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi), cezaevlerini düzenli ziyaret ederek kötü muameleyi caydıran Ceza İnfaz Kurumları ve Tutukevleri İzleme Kurulları ve özel hayatın gizliliğini koruyan Kişisel Verileri Koruma Kurumu da bu ağın parçasıdır.

Siyasi yol: TBMM'nin komisyonları

TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu, 3686 sayılı Kanunla 1990'da kuruldu ve Türkiye'de insan hakları alanındaki ilk ulusal kuruluştur. Siyasi parti gruplarının Meclis'teki oranına göre oluşan sürekli bir komisyondur; temel haklarının ihlal edildiğini düşünen herkes başvurabilir. Komisyon başvuruları inceler ya da ilgili mercilere iletir, mevzuatın Türkiye'nin taraf olduğu andlaşmalara uyumu için öneriler hazırlar ve her yıl rapor yayımlar. Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu (2009) cinsiyete dayalı ayrımcılık, işyerinde psikolojik taciz (mobbing), işe alımda ayrımcılık ve şiddet gibi konulardaki başvuruları inceler, gerekirse ilgili kurumlara iletir ve başvurucuyu bilgilendirir. Dilekçe Komisyonu ise kamu kurumlarıyla ilgili şikâyet ve istekleri Meclis'e taşır.

Üç sütun, üç tür güvence: yargı bağlayıcı karar verir, idari kurumlar inceler ve önerir (TİHEK ayrımcılıkta ceza da verebilir), Meclis komisyonları siyasi denetim yapar.Görsel: Sınav Defteri

Serinin sonu, başlangıca dönüş

Vatandaşlık serisi burada bitiyor. Hukuk kurallarının ne olduğuyla başladık; anayasayı, devletin organlarını ve idareyi gördük; insan haklarıyla bitirdik. Sıra tesadüf değildir: bütün bu yapı, en sonunda bireyin onurunu ve özgürlüğünü korumak için vardır. Genel bir tekrar yapmak istersen, sosyal düzen kurallarını ve hukukun yaptırımını anlatan ilk sayfa “Toplumsal düzen ve hukuk kuralları”ndan yeniden başlayabilirsin.

Akılda kalsın: Ulusal yolları yıllarıyla diz: 1990 Meclis komisyonu (ilk) · 2003 bilgi edinme kanunu · 2009 KEFEK · 2012 AYM bireysel başvuru ve Ombudsman · 2016 TİHEK. Bağlılıkları karıştırma: Ombudsman TBMM Başkanlığına bağlı, TİHEK bakanla ilişkili. Süreler: AYM 30 gün, AİHM 4 ay, Ombudsman 6 ay.
Sınavda

Nasıl sorulurBireysel başvuruda en sık tuzaklar: “kamu tüzel kişileri başvurabilir” (yanlış), “kanunlar doğrudan bireysel başvuru konusu yapılabilir” (yanlış), “yabancılar hiçbir şekilde başvuramaz” (yanlış; yalnız vatandaşlara özgü haklarda başvuramaz), “başvuru süresi dört aydır” (yanlış; dört ay AİHM'in süresidir, AYM'de 30 gün). Kurum sorularında Kamu Denetçiliği Kurumu'nun kararlarının bağlayıcı olmadığı, TİHEK'in ulusal önleme mekanizması olduğu ve TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu'nun 1990'da kurulan ilk ulusal kuruluş olduğu sorulur.

⇄Bilgi eşleştirme ulusal kurumlar

?Soru çöz

Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. 6216 sayılı Kanun yabancıların yalnız Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili başvurusunu engeller; diğer haklarda başvurabilirler. A kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz; B kanunlar (yasama işlemleri) doğrudan başvuru konusu olamaz; D dört ay AİHM'in süresidir, AYM'de süre 30 gündür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

657 sayılı Kanun'a göre hizmet süresi tam on yıl olan bir memurun yıllık izin süresi, zorunlu hâllerde eklenebilecek yol süresi hariç kaç gündür?

✓ B. 102. madde hizmeti bir yıldan on yıla kadar, on yıl dâhil olanlara 20 gün izin verir. A ve C Kanun'daki izin basamakları değildir; yalnız 20 ve 30 gün vardır, yol süresi ayrıca eklenir; D 30 gün on yıldan fazla hizmeti olanlar içindir, tam on yıl 20 güne girer.Kaynak: Kamu görevlileri ve idari işlemler · Memurun hakları, izinleri, görevin sona ermesi

?Soru 2

1982 Anayasası'na göre Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ C. TBMM yedi üye (3 Yargıtay, 1 Danıştay, 3 öğretim üyesi veya avukat), Cumhurbaşkanı dört üye seçer. A Başkan üyelerden seçilmez, Adalet Bakanıdır; B yargı yolu yalnız meslekten çıkarma kararlarına açıktır; D Kurul Danıştay üyelerinin tamamını değil, dörtte üçünü seçer.Kaynak: Yüksek mahkemeler ve HSK · Hâkimler ve Savcılar Kurulu

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi genel idari kolluk makamlarından biridir?

✓ A. Genel idari kolluk makamları Cumhurbaşkanı, İçişleri Bakanı, vali ve kaymakamdır. B belediye başkanı genel değil mahallî idare kolluğunun makamıdır; C jandarma makam değil genel kolluk personelidir; D zabıta belediye kolluğunun personelidir.Kaynak: Kamu görevlileri ve idari işlemler · Kamu hizmeti ve kolluk

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'ya göre Cumhurbaşkanının iznine bağlıdır?

✓ C. Anayasa md. 127'ye göre mahallî idareler ancak Cumhurbaşkanının izniyle birlik kurabilir (2017'ye kadar Bakanlar Kurulu izni). Köy İçişleri Bakanlığı kararıyla kurulur (A); mahalle belediye meclisi kararı, kaymakam görüşü ve vali onayıyla kurulur (B); belde adı meclisin 3/4 kararı ve İçişleri Bakanlığı onayıyla değişir (D).Kaynak: Türkiye'nin idari yapısı · İl özel idaresi, köy ve birlikler

?Soru 5

Kamu mallarının türleri dikkate alındığında aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Köprü, yol ve meydan gibi halkın doğrudan kullandığı mallar orta malıdır. A hastane binası kamu hizmetine ayrıldığı için orta değil hizmet malıdır; B park halkın doğrudan kullandığı orta malıdır; C tepe ve kayalık alan sahipsiz maldır.Kaynak: Kamu görevlileri ve idari işlemler · Kamu malları ve mal edinme yolları

?Soru 6

657 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi Devlet memurluğuna atanmaya engel değildir?

✓ A. 48. madde bir yıllık hapis eşiğini yalnız kasten işlenen suçlar için koyar; taksirli suçtan alınan ceza süresine bakılmaksızın engel değildir. B kasten suçtan bir yıl hapis eşiği karşıladığı için engeldir; C rüşvet affa uğrasa bile engeldir; D kamu haklarından mahrum olmamak genel şartlardandır.Kaynak: Kamu görevlileri ve idari işlemler · Memurluğa giriş ve adaylık

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre Danıştay'ın görevleri arasında yer almaz?

✓ D. Adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını Uyuşmazlık Mahkemesi çözer (md. 158). A idari uyuşmazlıkları çözmek, B imtiyaz sözleşmelerine iki ayda görüş bildirmek ve C bazı davaları ilk ve son derece görmek md. 155'te Danıştay'a verilmiştir.Kaynak: Yüksek mahkemeler ve HSK · Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık M.

?Soru 8

Bir kanunun şekil bozukluğu gerekçesiyle iptali için Anayasa Mahkemesinde dava açılmasına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Md. 148'e göre şekil denetimini Cumhurbaşkanı veya TBMM üyelerinin beşte biri isteyebilir ve on gün geçtikten sonra şekil bozukluğu ne iptal davasıyla ne de def'i yoluyla ileri sürülebilir. B iki parti grubunun 60 günlük esas davasıyla karıştırılır; C on günden sonra def'i (itiraz) yolu şekil için kapalıdır; D Mahkeme kendiliğinden dava açamaz, beş ay itiraz yoluna ait süredir.Kaynak: Yüksek mahkemeler ve HSK · İptal davası (soyut denetim)

?Soru 9

1982 Anayasası'na göre kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Anayasa'nın 135. maddesi, meslek kuruluşlarının organ seçimlerinde siyasi partilerin aday gösteremeyeceğini açıkça yazar. A doğrudur: organlar üyelerce, yargı gözetiminde gizli oyla seçilir; C doğrudur: kamuda asli ve sürekli görevdekilere kayıt zorunluluğu yoktur; D doğrudur: kuruluş amaçları dışında faaliyet yasağı da aynı maddededir.Kaynak: Türkiye'nin idari yapısı · Hizmet yerinden yönetim

?Soru 10

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir?

✓ A. Anayasa md. 106'ya göre bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri ile teşkilat yapısı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir. B il, İl İdaresi Kanunu'na göre kanunla kurulur; C devlet üniversitelerinin kanunla kurulacağını Anayasa söyler (md. 130); D meslek kuruluşları da kanunla kurulur (md. 135).Kaynak: Türkiye'nin idari yapısı · Anayasal esaslar: md. 123–125
47
Daha fazla soru çözmek ister misin?İnsan hakları konusundan 47 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →