İnsan hakları nedir? Doğuştan gelen, herkese ait, devredilemeyen haklar
KPSS Vatandaşlık · İnsan hakları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnayasa'ya göre temel hak ve hürriyetlerin nitelikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Temel hak ve hürriyetler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Anayasa'nın 12. maddesine göre herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Aynı madde, bu hakların kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerdiğini söyler. Haklar devletin lütfu değildir; insan olmaktan doğar, devlet onları tanır ve korur.
✎Konu anlatımı
İnsan hakları nedir, nitelikleri nelerdir?
Kısa cevap: İnsan hakları, kişinin yalnızca insan olduğu için sahip olduğu ve ırk, renk, cinsiyet, dil, din, yaş, vatandaşlık, düşünce, köken ya da servet farkı gözetilmeden herkese tanınan haklardır. Doğuştan, evrensel, devredilemez, vazgeçilemez, dokunulamaz ve birbirinden ayrılamaz (bölünemez) niteliktedir. Esas olarak devlete karşı ileri sürülür ve devlete tanıma, dokunmama, koruma ve sağlama (temin) ödevleri yükler.Bir yolcu uçaktan indiğinde pasaportu değişir, dili değişir, para birimi değişir; işkence görmeme hakkı ise gümrükte kalmaz, onunla birlikte sınırı geçer.
Serinin başında hukuk kurallarının toplum hayatını düzenlediğini görmüştük. İnsan hakları bu düzenin en temel katıdır: hiçbir kanunun, hiçbir hükümetin altına inemeyeceği asgari güvenceler. Bir hakkın “insan hakkı” olması için kişinin belli bir ülkenin vatandaşı, belli bir dinin mensubu ya da belli bir yaşta olması gerekmez; insan olmak yeter. Ayrım yapılmamasının sebebi de buradadır: hak insanlıktan doğuyorsa, insanlar arasındaki farklar hakkı ne artırır ne azaltır.
Kavramı yakın akrabasından ayırmak gerekir. Temel haklar, insan haklarının bir devletin anayasasına yazılarak pozitif hukuk güvencesine kavuşmuş biçimidir. Anayasa'nın 12. maddesinin hakları “kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez” diye nitelediğini Temel hak ve hürriyetler sayfasında görmüştük; bu sıfatlar insan hakları düşüncesinden gelir.
Nitelikler: hak neden “insan” hakkıdır?
- Doğuştan: İnsan bu haklarla dünyaya gelir. Devlet onları yaratmaz, var olduklarını kabul eder. Bu, doğal hukuk anlayışının özüdür.
- Evrensel: Ülke, kültür ve rejim farkı gözetmeden her yerde ve herkes için geçerlidir. Ayrımcılık yasağı bu niteliğin doğal sonucudur.
- Devredilemez ve vazgeçilemez: Kişi kendi özgürlüğünü satamaz, başkasına bırakamaz, sözleşmeyle ondan feragat edemez.
- Dokunulamaz: Devlet de başka kişiler de bu hakları çiğneyemez; sınırlama ancak hukukun izin verdiği ölçüde mümkündür.
- Bölünemez ve birbirine bağlı: Haklar bir bütündür. Eğitim hakkı olmayan biri ifade özgürlüğünü tam kullanamaz; yaşam hakkı güvenceye alınmadan siyasi haklar anlamsızlaşır. BM'nin 1993 Viyana Dünya İnsan Hakları Konferansı'nda kabul edilen bildirge de bütün hakları evrensel, bölünemez, birbirine bağımlı ve ilişkili sayar.
- Birey hakkı ve özgürlük hakkı: Hakların asıl sahibi bireydir; amaç, kişinin kendi hayatını kendi seçimleriyle kurabilmesidir. Haklar tarihte mutlak iktidara karşı doğduğu için esas olarak devlete karşı ileri sürülür.
Bazı kaynaklar bu listeye mutlaklıkı da ekler. Bununla kastedilen, hakların bir izne, şarta ya da karşılığa bağlı olmaması ve herkese karşı ileri sürülebilmesidir. “Mutlak” sözü hakların sınırsız olduğu anlamına gelmez: Anayasa hakların kanunla sınırlanabileceğini açıkça düzenler (md. 13). Hiçbir koşulda sınırlanamayan haklar dar bir çekirdektir; onları AİHM konusunda göreceğiz.
Devletin dört ödevi
Haklar devlete karşı ileri sürülüyorsa, devletin de karşılığında yapması gerekenler vardır. Bunlar dört başlıkta toplanır:
| Ödev | Ne demek? | Örnek |
|---|---|---|
| Tanıma | Hakkı kabul edip anayasa ve kanunla ilan etmek | Anayasa'daki hak ve hürriyetler listesi |
| Dokunmama | Hakka müdahale etmemek; müdahale ancak başkalarının haklarını korumak için meşru | Gerekçesiz yayın yasağı koymamak |
| Koruma | Haklara yönelen saldırıyı, kimden gelirse gelsin önlemek | Ölüm tehdidi alan kişiyi korumak |
| Sağlama (temin) | Kendi gücüyle geçimini ya da bakımını sağlayamayana imkân oluşturmak | Kimsesiz çocuklar için yurt açmak |
Son iki ödev, insan hakları hukukundaki pozitif yükümlülük kavramıyla ilgilidir: devlet yalnız hak ihlal etmemekle yetinemez, hakların kullanılabilmesi için önlem de almalıdır. Ölüm tehdidi aldığını defalarca bildiren bir kişiyi koruyacak hiçbir adım atmayan kolluk, tehdidi kendisi savurmasa da yaşam hakkı bakımından sorumluluk altına girer. Bunun tersi olan ayrımcılık ise bir kişiye ırk, renk, cinsiyet, din, dil ya da benzeri bir özelliği sebebiyle haksız ve olumsuz muamele edilmesidir; bütün insan hakları belgelerinin ortak yasağıdır.
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi insan haklarının niteliklerinden biri değildir?” Doğru sıfatların arasına “devlet tarafından bahşedilmesi”, “yalnız vatandaşlara tanınması”, “sözleşmeyle devredilebilmesi” ya da “kazanılması için belli bir yaşın şart olması” gibi ifadeler konur. İkinci kalıp ödev sorusudur: verilen örneğin tanıma, dokunmama, koruma ya da sağlama ödevlerinden hangisine uyduğu sorulur. Kimsesiz çocuklar için yurt açmak sağlama, saldırıya uğrama riski olanı korumak koruma ödevidir.
⇄Bilgi eşleştirme nitelikler
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi devletin insan hakları karşısındaki koruma ödevine örnektir?