Araştırma ve program geliştirme: araştırma yöntemleri ve okul rehberlik programı

Araştırma desenlerini, örneklemeyi, temel istatistiği, ihtiyaç analizini ve okul rehberlik ve psikolojik danışma programının nasıl hazırlandığını öğren.

7 durakÖABT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ARAŞTIRMA · BİLİMSEL YÖNTEM

Bilimsel yöntem: araştırma problemi, hipotez ve değişken türleri

Rehberlik ÖABT · Araştırma ve program · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Araştırmada bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkeni nedir? Yokluk hipotezi ile alternatif hipotez nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Bilimsel araştırma bir problemle başlar; sınanabilir geçici bir açıklama olan hipotezle sürer, veri toplanıp çözümlenerek sonuca bağlanır. Bağımsız değişken etkisi incelenen, araştırmacının değiştirdiği ya da grupladığı değişkendir; bağımlı değişken onun etkisiyle ölçülen sonuçtur. Kontrol değişkeni sabit tutulur. Yokluk hipotezi “fark ya da ilişki yoktur” der.

Bu konunun sonunda: bir araştırmada bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenini bulabilir ve bir hipotezin yokluk hipotezi mi yönlü hipotez mi olduğunu ayırt edebilirsin.

Rehberlik öğretmeni sınav kaygısı grubunun son oturumunu bitirdi; öğrenciler “çok rahatladık” diyor, müdür ise “Bunun işe yaradığını nereden bileceğiz?” diye soruyor.

“Bence işe yaradı” bir izlenimdir; araştırma, izlenimi sınanabilir bir iddiaya çevirir ve veriyle yoklar. Psikolojik danışmanın araştırmayı bilmesinin iki nedeni var: kendi hizmetinin etkisini gösterebilmek ve okuduğu bir araştırmanın sonucuna ne kadar güvenebileceğine karar vermek.

Problemden sonuca

Süreç bir problemle başlar: “Psikoeğitim grubu 11. sınıf öğrencilerinin sınav kaygısını azaltır mı?” Ardından alanyazın taranır, hipotez kurulur, veri toplanır, çözümlenir, sonuç yorumlanır. Hipotez iki biçimde yazılır. Yokluk (sıfır) hipotezi fark ya da ilişki olmadığını söyler: “Gruba katılan ve katılmayan öğrencilerin kaygı puanları arasında anlamlı fark yoktur.” Alternatif hipotez farkı ya da ilişkiyi iddia eder; yönü de belirtiyorsa yönlüdür (“katılanların puanı daha düşüktür”). İstatistik doğrudan yokluk hipotezini sınar: veri onu reddettirirse alternatif desteklenir.

Ölçülecek kavramın işe vuruk (operasyonel) tanımı da yapılmalıdır: “sınav kaygısı” bu araştırmada “Sınav Kaygısı Ölçeği'nden alınan toplam puan” demektir. Tanım ölçmeye bağlanmazsa iki araştırmacı aynı sözcükle farklı şeyleri ölçer.

Değişken türleri: kaygı grubu araştırmasında
DeğişkenNe demek?Bu araştırmada
BağımsızEtkisi incelenen; araştırmacının değiştirdiği ya da grupları ayırdığıPsikoeğitim grubuna katılma (katıldı / katılmadı)
BağımlıBağımsız değişkenin etkisiyle değişmesi beklenen, ölçülen sonuçSınav kaygısı puanı
KontrolSonucu etkilemesin diye iki grupta eşit ya da sabit tutulanSınıf düzeyi, ölçeğin uygulandığı saat
Dışsal (karıştırıcı)Kontrol edilmezse sonucu bağımsız değişkenle karıştıranAynı dönemde okulun açtığı ücretsiz deneme kampı
Akılda kalsın: Cümleyi “…'nın … üzerindeki etkisi” kalıbına koy: “etkisi”nden önceki bağımsız, “üzerindeki”nden önceki bağımlıdır. Yokluk hipotezinde hep bir “yoktur” vardır; istatistik onu reddetmeye çalışır.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir araştırma özeti verilir; bağımsız ve bağımlı değişken, hipotezin türü ya da araştırmanın problem cümlesi sorulur.

TuzakCinsiyet ya da sınıf düzeyi gibi araştırmacının değiştiremediği özellikleri değişken saymamaktır; gruplar bu özelliğe göre ayrılıyorsa onlar da bağımsız değişkendir. İkinci tuzak, “fark yoktur” cümlesini araştırmacının beklentisi sanmaktır; yokluk hipotezi beklentiyi değil sınanan iddiayı yazar.

⇄Bilgi eşleştirme araştırma ayrıntısı → değişken

Araştırma: “Akran arabuluculuk eğitiminin 7. sınıf öğrencilerinin okul bağlılığı üzerindeki etkisi.”

?Soru çöz

Bir psikolojik danışman, araştırmasında şu ifadeyi sınamıştır: “Kariyer planlama programına katılan ve katılmayan 12. sınıf öğrencilerinin kariyer kararsızlığı puanları arasında anlamlı bir fark yoktur.” Bu ifade aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Gruplar arasında fark olmadığını söyleyen, istatistiğin reddetmeye çalıştığı ifade yokluk hipotezidir. A yönlü alternatif hipotez farkı ve hangi grubun yüksek olacağını iddia eder; C işe vuruk tanım “kararsızlık”ın nasıl ölçüleceğini söylerdi; D bulgu veri çözümlendikten sonra yazılır, ifade ise sınanmadan önce kurulmuştur.
ARAŞTIRMA · DESEN

Araştırma desenleri: tarama, ilişkisel, nedensel karşılaştırma, deneysel ve nitel

Rehberlik ÖABT · Araştırma ve program · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAraştırmada bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkeni nedir? Yokluk hipotezi ile alternatif hipotez nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilimsel araştırma bir problemle başlar; sınanabilir geçici bir açıklama olan hipotezle sürer, veri toplanıp çözümlenerek sonuca bağlanır. Bağımsız değişken etkisi incelenen, araştırmacının değiştirdiği ya da grupladığı değişkendir; bağımlı değişken onun etkisiyle ölçülen sonuçtur. Kontrol değişkeni sabit tutulur. Yokluk hipotezi “fark ya da ilişki yoktur” der.

Bilimsel yöntem, hipotez ve değişkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarama, ilişkisel tarama, nedensel karşılaştırma ve deneysel desen arasındaki fark nedir? Nitel araştırma desenleri nelerdir?

Kısa cevap: Tarama bir durumu olduğu gibi betimler; ilişkisel tarama değişkenlerin birlikte değişimine bakar; nedensel karşılaştırma zaten oluşmuş grupların farkının nedenini arar. Bu üçünde araştırmacı değişkene müdahale etmez. Deneysel desende müdahale eder: seçkisiz atama ve kontrol grubu varsa gerçek deneysel, seçkisiz atama yoksa yarı deneyseldir. Nitel desenler anlamı derinlemesine inceler.

Bu konunun sonunda: özellikleri verilen bir araştırmanın tarama, ilişkisel, nedensel karşılaştırma, deneysel ya da nitel desende olduğunu söyleyebilir ve neden-sonuç ancak deneysel desende kurulabileceğini açıklayabilirsin.

Aynı okulda üç araştırma yürüyor: biri öğrencilerin kaç saat ekrana baktığını sayıyor, biri ekran süresiyle uyku arasındaki ilişkiye bakıyor, biri de bir şubeye ekran yönetimi eğitimi verip ötekiyle karşılaştırıyor.

Deseni ayırmanın anahtarı tek bir sorudur: araştırmacı bağımsız değişkene müdahale ediyor mu? Etmiyorsa desen betimler ya da ilişki kurar; ediyorsa deneydir ve ancak o zaman neden-sonuç iddiası güçlenir. Psikoloji serisindeki Psikoloji bilimi sayfasında yöntem ailelerini genel olarak görmüştük; burada danışmanın okulda kuracağı desenlere bakıyoruz.

Sol sütundaki desenler ilişki ya da fark gösterir, nedeni kanıtlamaz; nedene en yakın kanıtı altın kutudaki gerçek deneysel desen verir.Görsel: Sınav Defteri

Deneyin üç düzeyi

Gerçek deneysel desende katılımcılar gruplara seçkisiz (rastgele) atanır; en sık kullanılanı öntest-sontest kontrol gruplu desendir. Okulda öğrenciler çoğu zaman hazır şubelerdedir; şubeler olduğu gibi deney ve kontrol grubu yapılırsa desen yarı deneysel olur. Tek bir gruba önce ölçek, sonra program, sonra yine ölçek uygulamak ise zayıf (ön) deneyseldir: puan düşse bile bunun programdan mı, aradan geçen zamandan mı geldiği bilinemez. Davranışçı uygulamalarda tek bir öğrencinin davranışı başlama düzeyi, uygulama, geri çekme ve yeniden uygulama evrelerinde izlenir: bu tek denekli desendir.

Nitel ve karma desenler

Nitel araştırma “ne kadar?” değil “nasıl, neden, ne anlama geliyor?” diye sorar; veri görüşme, gözlem ve belgeden gelir, katılımcı sayısı küçüktür. Olgubilim (fenomenoloji) bir yaşantının katılımcılar için özünü arar; durum çalışması tek bir okulu ya da programı sınırları içinde derinlemesine inceler; gömülü kuram veriden kuram çıkarır; etnografi bir topluluğun kültürünü uzun süreli katılımcı gözlemle betimler. Karma yöntem nicel ve nitel veriyi birlikte kullanır. Uygulayıcının kendi okulundaki bir sorunu çözmek için planla, uygula, gözle, yansıt döngüsüyle yürüttüğü araştırmaya eylem araştırması denir.

Akılda kalsın: Müdahale yoksa betimle, ilişkilendir, karşılaştır; müdahale varsa deney. Deneyin kalitesini iki şey belirler: kontrol grubu ve seçkisiz atama. İkisi varsa gerçek, biri eksikse yarı, kontrol grubu hiç yoksa zayıf deney.
Sınavda

Nasıl sorulurBir araştırmanın amacı ve işlem basamakları anlatılır, deseni sorulur; ya da özellikleri madde madde verilen desen istenir.

TuzakNedensel karşılaştırmayı deneysel sanmaktır: gruplar (boşanmış ya da boşanmamış aile gibi) araştırmadan önce oluşmuştur ve araştırmacı hiçbir şey uygulamaz. İkinci tuzak, hazır şubelerle yapılan deneyi gerçek deneysel saymaktır; seçkisiz atama yoksa desen yarı deneyseldir.

?Soru çöz

Rehberlik ve araştırma merkezinde görevli psikolojik danışman Nurcan Hanım, aile yapısındaki değişikliklerin ergenlerin akran ilişkilerine nasıl yansıdığını merak etmektedir. Bu amaçla ilçedeki dört ortaokuldan, anne babası son üç yıl içinde boşanmış 60 öğrenci ile anne babası birlikte yaşayan 60 öğrenciyi belirlemiş ve iki gruba aynı akran ilişkileri ölçeğini uygulamıştır. Nurcan Hanım öğrencilere herhangi bir program uygulamamış, grupları da kendisi oluşturmamıştır; öğrenciler aile durumlarına göre zaten iki gruba ayrılmış durumdadır. Analiz sonunda boşanmış ailelerden gelen öğrencilerin puanlarını anlamlı biçimde düşük bulmuş, raporunda bu farkın olası nedenlerini aile içi çatışma ve okul değiştirme gibi etkenler üzerinden tartışmıştır.

Nurcan Hanım'ın araştırmasının deseni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Gruplar araştırmadan önce aile durumuna göre oluşmuştur; Nurcan Hanım program uygulamamış, grup da kurmamış, yalnız iki grubun farkını ve bu farkın olası nedenlerini incelemiştir: nedensel karşılaştırma. A ilişkisel tarama iki sürekli değişkenin birlikte değişimine bakar, hazır iki grubu karşılaştırmaz; B yarı deneyselde araştırmacı bir uygulama yapar, burada hiçbir uygulama yoktur; D olgubilim sayısal karşılaştırma değil, yaşantının anlamını görüşmeyle derinlemesine inceler.

✎Boşluk doldurma deseni adlandır

Ders çalışma süresi ile sınav kaygısı arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırma desenindedir. Bir şubeye öfke yönetimi programı uygulayıp hazır başka bir şubeyle karşılaştıran araştırma desendir. Tek bir okulun kaynaştırma uygulamasını görüşme, gözlem ve belgeyle derinlemesine inceleyen araştırma , depremde öğrencisini kaybeden öğretmenlerin yaşantısının özünü arayan araştırma ise desenindedir.

ilişkisel tarama · yarı deneysel · durum çalışması · olgubilim · gerçek deneysel · etnografi
ARAŞTIRMA · ÖRNEKLEME

Evren, örneklem ve araştırmanın geçerliği: sonuca ne kadar güvenebiliriz?

Rehberlik ÖABT · Araştırma ve program · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojik testlerde güvenirlik ve geçerlik nedir? Test-tekrar test, Cronbach alfa, yapı geçerliği ve yordama geçerliği nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Test teknikleri ve psikometri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güvenirlik, test puanlarının tutarlılığı ve ölçme hatasından arınıklık derecesidir; test-tekrar test, eşdeğer formlar, iki yarıya bölme, KR-20 ve Cronbach alfa ile kestirilir. Geçerlik, testin ölçmek istediği özelliği ölçme derecesidir; kapsam, yapı ve ölçüt-bağıntılı (uygunluk, yordama) geçerlikle incelenir. Güvenirlik geçerliğin ön koşuludur ama tek başına yetmez.

Güvenirlik ve geçerlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Evren ve örneklem nedir? Seçkisiz, tabakalı, küme ve amaçlı örnekleme nasıl ayırt edilir? İç geçerliği tehdit eden etkenler nelerdir?

Kısa cevap: Evren sonuçların genellenmek istendiği grubun tamamı, örneklem ondan seçilip incelenen kısımdır. Olasılıklı örneklemede (basit seçkisiz, tabakalı, küme, sistematik) her bireyin seçilme şansı bilinir; olasılıksız örneklemede (uygun, amaçlı, kartopu) bilinmez. İç geçerlik, sonuçtaki değişimin gerçekten bağımsız değişkenden geldiğinden emin olabilmektir; dış geçerlik sonucun genellenebilmesidir.

Bu konunun sonunda: bir seçim işleminin hangi örnekleme yöntemi olduğunu söyleyebilir ve bir deneysel çalışmadaki iç geçerlik tehdidini (seçim, olgunlaşma, ortalamaya dönüş, sınama etkisi) adlandırabilirsin.

İlçedeki bütün lise öğrencilerinin akran zorbalığı yaşantısını merak eden rehberlik öğretmeni, anketi yalnız kendi okulunun spor kulübündeki öğrencilere uyguladı.

Rehberlik öğretmeninin sonuçları kimi anlatır? İlçedeki lise öğrencilerinin tamamı araştırmanın evrenidir; ankete katılanlar örneklemdir. Örneklem evreni ne kadar iyi temsil ederse sonuç o kadar genellenebilir. Kendi okulunun bir kulübü, ilçedeki bütün liseleri temsil etmez: seçim kolaylığa göre yapılmıştır.

Örnekleme yolları
YöntemNasıl seçilir?Okuldan örnek
Basit seçkisizHer bireyin eşit seçilme şansı vardır (kura)Okul listesinden kurayla 100 öğrenci
TabakalıEvren alt gruplara ayrılır, her alt gruptan oranı kadar seçkisiz seçilirHer sınıf düzeyinden, okuldaki payı oranında öğrenci
KümeBireyler değil hazır gruplar seçkisiz seçilir, seçilen grubun hepsi alınırKurayla çekilen 4 şubenin tüm öğrencileri
SistematikListede rastgele bir başlangıçtan sonra her k'ncı kişiNumara listesinde her 10. öğrenci
Uygun (kolay ulaşılabilir)Araştırmacının kolayca ulaşabildiği kişiler; olasılıksızRehberlik servisine o hafta gelen öğrenciler
Amaçlı (ölçüt, maksimum çeşitlilik, kartopu)Araştırma sorusuna en çok bilgi verecek kişiler bilerek seçilir; nitel araştırmanın yoluOkul reddi yaşamış ve okula dönmüş öğrenciler (ölçüt)
İlk soru kura var mı, ikincisi kuranın neye yapıldığıdır: bireye, katmana, hazır gruba ya da listedeki sıraya.Görsel: Sınav Defteri

İç geçerlik: değişimin nedeni o mu?

Test teknikleri ve psikometri sayfasında gördüğümüz geçerlik bir ölçme aracının geçerliğiydi; burada araştırmanın kendi geçerliği söz konusudur. İç geçerlik, sonuçtaki değişimi başka açıklamalardan arındırabilmektir. Tehditler şunlardır: araştırma sürerken olan dış olaylar (okulda yapılan bir deprem tatbikatı), katılımcıların zamanla kendiliğinden gelişmesi (olgunlaşma), öntestin kendisinin sontesti etkilemesi (öntest etkisi), ölçme aracının ya da gözlemcinin değişmesi, grupların baştan farklı olması (seçim yanlılığı), katılımcıların araştırmayı yarıda bırakması (denek kaybı) ve uç puan alanların ikinci ölçümde ortalamaya yaklaşması (ortalamaya doğru gerileme). Kontrol grubu ve seçkisiz atama bu tehditlerin çoğunu iki gruba eşit dağıtarak etkisizleştirir. Dış geçerlik ise sonucun başka okullara, kişilere ve ortamlara genellenebilmesidir; örneklemin temsil gücüne bağlıdır.

Ek bilgi: araştırıldığını bilmenin etkisi

Katılımcılar incelendiklerini bildikleri için farklı davranabilir; buna Hawthorne etkisi denir. Bu yüzden kontrol grubuna da ilgi gösterilir ya da onlara da (sonucu etkilemeyecek) bir etkinlik yaptırılır; böylece fark, “ilgi görme”den değil uygulanan programdan gelir.

Akılda kalsın: Tabakalı: bireyleri her katmandan seç; küme: hazır grubu bütün olarak al. İç geçerlik “nedeni bu mu?”, dış geçerlik “başkalarına da olur mu?” sorusudur. Kontrol grubu iç geçerliğin, temsil eden örneklem dış geçerliğin bekçisidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir seçim işlemi anlatılır ve örnekleme yöntemi sorulur; ya da bir deney anlatılıp sonucu en çok hangi etkenin şüpheli kıldığı istenir.

TuzakTabakalı ile kümeyi karıştırmaktır: şubelerin hepsini almak kümedir, her şubeden birkaç öğrenci almak tabakalıdır. İkinci tuzak, kolayca ulaşılan öğrencilere uygulanan araştırmayı seçkisiz sanmaktır; “rastgele gelenler” seçkisiz değil, uygun örneklemdir.

?Soru çöz

Bir psikolojik danışman, kaygı düzeyi en yüksek çıkan 15 öğrenciye sekiz haftalık bir program uygulamış; öntest ile sontest arasında kaygı puanlarının düştüğünü görmüştür. Araştırmada kontrol grubu yoktur. Aşağıdakilerden hangisi bu sonucu programdan başka bir nedenle açıklayan bir iç geçerlik tehdidi değildir?

✓ D. Genellenebilirlik dış geçerliğin konusudur; puan düşüşünün nedenini başka bir şeye bağlamaz. A seçim en uç puanlarla yapıldığı için ortalamaya doğru gerilemedir; B araştırma sürerken olan bir dış olaydır; C denek kaybıdır, kalanların ortalaması kendiliğinden düşer. Üçü de kontrol grubu olsaydı iki gruba eşit dağılırdı.

✎Boşluk doldurma seçim işleminin örneklemesini adlandır

Kızlar ve erkekler okuldaki oranlarıyla ayrı listelerden kurayla seçildiyse bu örneklemedir. Kurayla çekilen üç şubedeki öğrencilerin hepsi ankete katıldıysa örnekleme yapılmıştır. O hafta rehberlik servisine uğrayan öğrencilere anket verildiyse bu örneklemedir. Görüşülen her koruyucu aile tanıdığı başka bir koruyucu aileyi önerdiyse örnekleme kullanılmıştır.

tabakalı · küme · uygun · kartopu · basit seçkisiz · sistematik
ARAŞTIRMA · İSTATİSTİK

Betimsel istatistik: ölçek düzeyleri, mod, medyan, ortalama ve yayılım

Rehberlik ÖABT · Araştırma ve program · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojik testlerde norm nedir? z puanı, T puanı, yüzdelik sıra ve stanin nasıl hesaplanır ve yorumlanır?Bağlantılı konudan (Test teknikleri ve psikometri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Norm, testin geliştirildiği temsilî grubun puan dağılımıdır; ham puan normla karşılaştırılınca anlam kazanır. z puanı (ham puan − ortalama) ÷ standart sapmadır, ortalaması 0, sapması 1'dir. T puanı 50 + 10z'dir. Stanin 1–9 arası, ortalaması 5, sapması 2 olan dokuz bantlık puandır. Yüzdelik sıra, puanın altında kalan kişilerin yüzdesidir.

Norm ve standart puanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sınıflama, sıralama, eşit aralıklı ve oranlı ölçek nedir? Gruplanmış veride mod ve medyan aralığı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Ölçme düzeyi dörttür: sınıflama, sıralama, eşit aralıklı ve oranlı; düzey yükseldikçe kullanılabilecek istatistik artar. Mod (tepe değer) en sık görülen değer, medyan (ortanca) sıralı dizinin ortası, aritmetik ortalama toplamın kişi sayısına bölümüdür. Gruplanmış veride mod en kalabalık aralıkta, medyan N/2'nci kişinin düştüğü aralıktadır. Ranj ve standart sapma yayılımı gösterir.

Bu konunun sonunda: bir değişkenin ölçek düzeyini söyleyebilir, ham veriden ve gruplanmış dağılımdan mod ve medyanı bulabilir ve uç değer varken hangi merkezî eğilim ölçüsünün uygun olduğunu seçebilirsin.

Rehberlik ihtiyacı anketinin sonuçları geldi: okul türü, öğrencinin sınıftaki başarı sırası, ölçek puanı ve devamsızlık günü aynı tabloda duruyor; hepsinin ortalaması alınabilir mi?

Alınamaz, çünkü her sütun farklı bir ölçme düzeyindedir. Sınıflama yalnız ad verir (okul türü, cinsiyet); sayılar etiket olarak kullanılsa da toplanamaz. Sıralama büyüklük sırası bildirir ama aralıklar eşit değildir (birinci ile ikinci arasındaki fark, ikinci ile üçüncü arasındakiyle aynı olmayabilir). Eşit aralıklı ölçekte aralıklar eşittir ama sıfır keyfîdir (ölçek puanı, santigrat sıcaklık; 0 puan “hiç kaygı yok” demek değildir). Oranlı ölçekte gerçek sıfır vardır (devamsızlık günü, boy); “iki katı” denebilir.

Merkezî eğilim ve yayılım

Mod (tepe değer) her düzeyde kullanılabilir; sınıflama verisinde tek seçenektir. Medyan (ortanca) en az sıralama gerektirir ve uç değerden etkilenmez. Aritmetik ortalama eşit aralıklı ve oranlı veride anlamlıdır; bütün puanları hesaba kattığı için uç değere duyarlıdır. Puanların ne kadar dağıldığını ranj (en büyük eksi en küçük) kabaca, standart sapma ise bütün puanlarla gösterir: büyükse grup heterojen, küçükse homojendir. Çarpıklığı Eğitim Bilimleri (AGS) serisindeki Ölçme araçları sayfasında gördük.

ÖSYM verileri çoğu kez aralıklara gruplanmış bir grafikle verir. Bu durumda mod aralığı en çok kişinin bulunduğu aralıktır. Medyan aralığı için kişi sayısı ikiye bölünür ve frekanslar soldan toplanarak (birikimli frekans) o sıradaki kişinin hangi aralığa düştüğüne bakılır.

Mod aralığı ile medyan aralığı farklı olabilir: en uzun sütun 60–69'dadır, ama sıralı dizinin ortasındaki 20. öğrenci 70–79'a düşer.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Düzeyler ad → sıra → eşit aralık → gerçek sıfır diye bir merdiven çıkar; her basamak öncekinin özelliklerini taşır. Gruplanmış veride mod “en uzun sütun”, medyan “N/2'nci kişi nerede?” sorusudur.
Sınavda

Nasıl sorulurAralıklara gruplanmış puan grafiği verilir, mod ya da medyanın yer aldığı aralık sorulur; ya da bir değişkenin ölçme düzeyi istenir.

TuzakMedyan aralığını grafiğin ortadaki sütunu sanmaktır; medyan sütunların değil kişilerin ortasıdır, birikimli frekansla bulunur. İkinci tuzak, ölçek puanını oranlı saymaktır: 0 puan özelliğin hiç olmadığını göstermez, düzey eşit aralıklıdır.

✎Boşluk doldurma hesapla

Sekiz öğrencinin bir dönemlik devamsızlık günleri: 2, 3, 3, 3, 5, 6, 8, 10. Bu dağılımda mod , medyan , aritmetik ortalama , ranj ise olur.

3 · 4 · 5 · 8 · 10 · 4,5

?Soru çöz

Bir okulda 80 öğrenciye uygulanan bir ölçeğin puanları aralıklara göre şöyle dağılmıştır: 0–19 aralığında 6, 20–39 aralığında 14, 40–59 aralığında 22, 60–79 aralığında 30, 80–100 aralığında 8 öğrenci. Bu dağılımın medyanı ve modu hangi aralıklardadır?

✓ B. En kalabalık aralık 30 kişiyle 60–79'dur (mod). N/2 = 40; birikimli frekans 6, 20, 42 diye ilerler, 40. öğrenci 40–59'a düşer (medyan). A medyanı en kalabalık sütunda aramaktır, birikimli toplam yapılmamıştır; C modu ortadaki sütun sanmaktır; D medyanı 20. öğrenciye göre bulup modu son aralığa vermektir.
ARAŞTIRMA · İSTATİSTİK

Korelasyon katsayısı ve anlamlılık: ilişki, güç, yön ve “p < ,05”

Rehberlik ÖABT · Araştırma ve program · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSınıflama, sıralama, eşit aralıklı ve oranlı ölçek nedir? Gruplanmış veride mod ve medyan aralığı nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölçme düzeyi dörttür: sınıflama, sıralama, eşit aralıklı ve oranlı; düzey yükseldikçe kullanılabilecek istatistik artar. Mod (tepe değer) en sık görülen değer, medyan (ortanca) sıralı dizinin ortası, aritmetik ortalama toplamın kişi sayısına bölümüdür. Gruplanmış veride mod en kalabalık aralıkta, medyan N/2'nci kişinin düştüğü aralıktadır. Ranj ve standart sapma yayılımı gösterir.

Ölçek düzeyleri, mod, medyan, yayılım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Korelasyon katsayısı nasıl yorumlanır? İstatistiksel olarak anlamlı fark ne demektir?

Kısa cevap: Korelasyon katsayısı (r) −1 ile +1 arasında değer alır; işareti ilişkinin yönünü, mutlak değeri gücünü gösterir. 0'a yakın değer doğrusal ilişki olmadığını anlatır. Korelasyon neden-sonuç göstermez. İstatistiksel anlamlılık, bulunan fark ya da ilişkinin rastlantıyla açıklanamayacak kadar büyük olmasıdır; p değeri ,05'ten küçükse yokluk hipotezi reddedilir.

Bu konunun sonunda: bir korelasyon katsayısını yön ve güç bakımından yorumlayabilir, korelasyonun nedensellik göstermediğini açıklayabilir ve p değerinden yokluk hipotezi kararını verebilirsin.

Bir araştırma raporunda “Sosyal medya kullanım süresi ile akademik erteleme arasında r = ,42 (p < ,01)” yazıyor; rehberlik öğretmeni bunu velilere nasıl anlatacağını düşünüyor.

Korelasyon katsayısı iki değişkenin birlikte nasıl değiştiğini tek sayıyla özetler. Yön işaretten okunur: artı ise biri artarken öteki de artar (pozitif), eksi ise biri artarken öteki azalır (negatif). Güç işaretten bağımsızdır, mutlak değere bakılır: −,70, +,40'tan daha güçlü bir ilişkidir. 0'a yakın katsayı doğrusal bir ilişki bulunmadığını söyler.

Noktalar bir çizgiye ne kadar yakın toplanırsa ilişki o kadar güçlüdür; çizginin eğimi yönü verir.Görsel: Sınav Defteri

İki uyarı danışman için kritiktir. Birincisi, ilişki neden değildir: sosyal medya ile erteleme birlikte artıyorsa, ikisini de besleyen üçüncü bir değişken (örneğin yalnızlık) olabilir. İkincisi, katsayının karesi iki değişkenin ortak varyansını verir: r = ,60 ise iki değişkendeki değişkenliğin %36'sı ortaktır, geri kalanı başka etkenlerden gelir.

“Anlamlı” ne demek?

Örneklemde bulunan her fark ya da ilişki, şans eseri de ortaya çıkmış olabilir. İstatistiksel anlamlılık, bulgunun rastlantıyla açıklanma olasılığının (p) önceden belirlenen düzeyden, çoğunlukla ,05'ten küçük olmasıdır. p < ,05 ise yokluk hipotezi reddedilir. Ama “anlamlı” sözcüğü “büyük” ya da “önemli” demek değildir: çok büyük örneklemlerde küçücük farklar da anlamlı çıkabilir. Farkın pratikteki büyüklüğünü etki büyüklüğü gösterir.

Ek bilgi: hangi soruya hangi analiz?

İki grubun ortalamasını karşılaştırmak için t testi, ikiden fazla grubun ortalaması için tek yönlü varyans analizi (ANOVA), kategorik değişkenler arasındaki ilişki için ki-kare, iki sürekli değişken arasındaki ilişki için Pearson korelasyonu kullanılır. Gerçekte fark yokken “fark var” demek I. tip hata, fark varken bulamamak II. tip hatadır; ,05 düzeyi I. tip hatayı göze alma sınırıdır.

Akılda kalsın: Katsayıda işaret yönü, sayı gücü söyler; −,81 en güçlüsüdür. “Korelasyon nedeni kanıtlamaz.” p küçükse “şans değil” denir, ama bu farkın büyük olduğunu göstermez.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç korelasyon katsayısı verilir, en güçlü ilişki ya da doğru yorum sorulur; ya da “p < ,05” içeren bir bulgu verilip hangi sonucun çıkarılabileceği istenir.

TuzakEksi işaretli katsayıyı zayıf ilişki sanmaktır; −,81, +,58'den güçlüdür. İkinci tuzak, korelasyon bulgusundan “… neden olur” sonucunu çıkaran şıktır.

?Soru çöz

Bir araştırmada lise öğrencilerinin günlük telefon kullanım süresi ile uyku süresi arasında r = −,62 bulunmuş ve bu ilişki istatistiksel olarak anlamlı çıkmıştır (p < ,05). Bu bulguya dayanarak aşağıdaki yorumlardan hangileri yapılabilir?

I. İki değişken arasındaki ilişki negatif yönlüdür.
II. Telefon kullanımı öğrencilerin uyku süresini kısaltmaktadır.
III. Telefon kullanım süresi uzadıkça uyku süresi kısalma eğilimindedir.

✓ A. Eksi işaret ilişkinin negatif olduğunu (I), yani biri artarken ötekinin azalma eğiliminde olduğunu (III) söyler. B ve C birbirini tamamlayan iki doğru yorumdan birini dışarıda bırakır; D'deki II neden-sonuç iddiasıdır, korelasyon ve anlamlılık bunu kanıtlamaz, üçüncü bir değişken (ders yükü, kaygı) ikisini de etkileyebilir.

↕Sıralama ilişkiyi en zayıftan en güçlüye diz

  1. Akran desteği ile okul bağlılığı: r = +,58
  2. Boy uzunluğu ile matematik başarısı: r = +,15
  3. Sınav kaygısı ile sınav performansı: r = −,81
  4. Devamsızlık ile sınıf içi katılım: r = −,35
PROGRAM · GELİŞİMSEL MODEL

Kapsamlı gelişimsel rehberlik programı: krize yetişmekten tüm öğrencileri kapsamaya

Rehberlik ÖABT · Araştırma ve program · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkulda kariyer rehberliği nasıl yapılır? Kariyer kuramları kariyer danışmanlığında nasıl kullanılır?Bağlantılı konudan (Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Okulda kariyer rehberliği, okul rehberlik ve psikolojik danışma programının kariyer gelişimi alanında, okul öncesinden liseye bütün kademelerde yürütülür: ilkokulda farkındalık, ortaokulda keşif, lisede planlama ve karar. Sınıf rehberlik etkinlikleri, meslek tanıtımları, iş yeri ziyaretleri, envanterler ve bireysel kariyer danışmanlığı başlıca araçlardır. Karar her zaman öğrenciye aittir.

Okulda kariyer rehberliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kapsamlı gelişimsel rehberlik programı nedir? Okulda rehberlik ve psikolojik danışma hizmet türleri nelerdir?

Kısa cevap: Kapsamlı gelişimsel rehberlik programı, rehberliği sorun çıkınca devreye giren bir servis olmaktan çıkarıp bütün öğrencilere yönelik, planlı, önleyici ve veriyle değerlendirilen bir programa dönüştürür. MEB yönetmeliği hizmetleri gelişimsel ve önleyici, iyileştirici ve destek hizmetler olarak üçe ayırır; gelişim alanları sosyal duygusal, akademik ve kariyer gelişimidir.

Bu konunun sonunda: kapsamlı gelişimsel rehberlik anlayışını krize dayalı anlayıştan ayırabilir ve bir okul çalışmasının program bileşenlerinden ve gelişim alanlarından hangisine girdiğini söyleyebilirsin.

Rehberlik öğretmeninin ilk yılı kriz kovalamakla geçti: kavga, devamsızlık, ağlayarak gelen öğrenci; yılın sonunda servisin kapısından hiç girmeyen yüzlerce öğrencinin olduğunu fark etti.

Geleneksel anlayışta rehberlik, sorun yaşayan az sayıda öğrenciye yetişmeye çalışan bir servistir ve danışmanın günü başkalarının gündemiyle dolar. Gelişimsel yaklaşım soruyu değiştirir: “Her öğrencinin bu yaşta hangi beceriye ihtiyacı var?” Hizmet sorun çıkmadan, sınıf sınıf ve planlı olarak verilir; bu yüzden önleyicidir. Eğitim Bilimleri (AGS) serisindeki Rehberlik sayfasında rehberlik modellerini görmüştük; burada modelin okulda programa nasıl dönüştüğüne bakıyoruz.

Bu anlayışın en bilinen biçimi Norman Gysbers ve Patricia Henderson'ın kapsamlı gelişimsel rehberlik modelidir. Programın dört öğesi vardır: bütün sınıflara verilen rehberlik müfredatı (sınıf rehberliği), her öğrencinin eğitim ve kariyer planını yapmasına yardım eden bireysel planlama, acil ve özel ihtiyaçlara yanıt veren duyarlı hizmetler ve programı ayakta tutan sistem desteği. Model hesap verebilirliği öne çıkarır: program ne yaptığını veriyle göstermelidir.

MEB yönetmeliğinde hizmet türleri

Millî Eğitim Bakanlığı Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği aynı mantığı kendi terimleriyle kurar. Hizmetler gelişimin üç alanına yöneliktir: sosyal duygusal, akademik ve kariyer gelişimi (madde 6). Hizmet türleri de üçtür (madde 21):

Yönetmelikte hizmet türleri ve rehberlik öğretmeninin işleri
Hizmet türüKapsadığı çalışmalarGysbers modelinde yakın karşılığı
Gelişimsel ve önleyiciSınıf rehberlik programı etkinlikleri, bireyi tanıma, bilgi verme, yöneltme ve izlemeRehberlik müfredatı, bireysel planlama
İyileştiriciBireysel ve grupla psikolojik danışma, psikososyal destek (afet, kayıp, istismar), sevkDuyarlı hizmetler
DestekMüşavirlik (öğretmen, veli, yönetici), program yönetimi, araştırma ve proje, iş birliği, mesleki gelişimSistem desteği

Yönetmeliğin ilkeleri de gelişimsel modelin özetidir: hizmet planlı, programlı ve bilimsel esaslara dayalıdır, tüm öğrencileri kapsayacak biçimde gelişimsel ve önleyici yaklaşımı esas alır ve hesap verebilir bir yaklaşımla yürütülür (madde 5).

Ek bilgi: ASCA Ulusal Modeli

Amerikan Okul Psikolojik Danışmanları Derneği'nin (ASCA) ulusal modeli de kapsamlı programı dört bileşenle anlatır: programın felsefesini ve amaçlarını koyan temel, veriye dayalı planlamayı içeren yönetim, öğrencilere doğrudan ve dolaylı hizmetlerin sunumu ve sonuçların değerlendirildiği hesap verebilirlik.

Akılda kalsın: Eski soru “Kimin sorunu var?”, yeni soru “Herkesin neye ihtiyacı var?”. Yönetmelikteki üçlü: önle (gelişimsel ve önleyici), onar (iyileştirici), destekle (destek). Üç alan: duygu, ders, meslek.
Sınavda

Nasıl sorulurRehberlik öğretmeninin bir çalışması anlatılır ve hangi hizmet türüne ya da gelişim alanına girdiği sorulur; ya da gelişimsel anlayışın özellikleri öncüllerle yoklanır.

TuzakÖğretmen ve velilere yapılan çalışmayı gelişimsel hizmet saymaktır; öğrenciye dolaylı yoldan ulaşan müşavirlik destek hizmetidir. İkinci tuzak, sevki destek hizmeti sanmaktır; yönetmelik sevki iyileştirici hizmetler arasında sayar.

✎Boşluk doldurma çalışmanın yönetmelikteki adını yaz

9. sınıflara, alan seçiminden önce alanların ders yükünü ve devam edilebilecek programları anlatan sunum çalışmasıdır. İlgi envanteri sonucu ve notlarıyla öğrenciyi uygun alana yönlendirip sonraki dönem uyumunu takip etmek olarak adlandırılır. Yeme sorunu belirtileri gösteren öğrenciyi veliyle iş birliği yaparak çocuk ve ergen ruh sağlığı birimine yönlendirmek iyileştirici hizmetlerden tir. Sınıf rehberlik planını hazırlayan sınıf rehber öğretmenine etkinlik seçiminde yardım etmek ise destek hizmetlerinden tir.

bilgi verme · yöneltme ve izleme · sevk · müşavirlik · bireyi tanıma · psikososyal destek

?Soru çöz

Kapsamlı gelişimsel rehberlik anlayışıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Hizmetler öncelikle sorun yaşadığı belirlenen öğrencilere yöneliktir.
II. Hizmetler planlı ve programlıdır, okuldaki bütün öğrencileri kapsar.
III. Programın etkililiği toplanan verilerle değerlendirilir.

✓ C. Bütün öğrencileri kapsayan planlı hizmet (II) ve veriye dayalı değerlendirme, yani hesap verebilirlik (III) gelişimsel modelin özüdür. A ve D'deki I geleneksel, krize yönelik servis anlayışını anlatır; gelişimsel yaklaşım tam da bundan ayrılır. B hesap verebilirliği dışarıda bırakır, oysa yönetmelik de programın kanıta dayalı değerlendirilmesini ister.
PROGRAM · OKUL RPD PROGRAMI

Okul rehberlik ve psikolojik danışma programı: ihtiyaç analizinden değerlendirmeye bir yıl

Rehberlik ÖABT · Araştırma ve program · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnket, Problem Tarama Listesi ve görüşme bireyi tanımada nasıl kullanılır? Aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Test dışı teknikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anket, yazılı sorularla çok kişiden kısa sürede bilgi toplar; açık ya da kapalı uçlu sorular içerir. Problem Tarama Listesi, öğrencinin yaşadığı sorunları hazır bir listeden işaretlediği test dışı bir araçtır; bireysel ve sınıf düzeyinde ihtiyaç belirlemede kullanılır, tanı koymaz. Görüşme, öğrenci ya da veliyle yüz yüze, amaçlı, sözlü bilgi toplamadır; yapılandırılmış, yarı yapılandırılmış ya da yapılandırılmamış olabilir.

Anket, Problem Tarama Listesi, görüşme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Okul rehberlik ve psikolojik danışma programı nasıl hazırlanır? Genel, yerel ve özel hedefleri kim belirler?

Kısa cevap: Okul rehberlik ve psikolojik danışma programı, mayısta yapılan ihtiyaç analiziyle başlar. Genel hedefleri Bakanlık, yerel hedefleri il yürütme komisyonu, özel hedefleri okul belirler. Program rehberlik servisince hazırlanır, ekim ayının ilk haftasında müdür onayıyla e-Rehberlik üzerinden RAM'a ulaşır; kasımda risk haritası çıkarılır, ders yılı sonunda etkililiği kanıta dayalı olarak değerlendirilir.

Bu konunun sonunda: okul rehberlik programının yıllık döngüsünü ihtiyaç analizinden değerlendirmeye sıralayabilir ve programı sınıf rehberlik planından ayırabilirsin.

Mayısın son haftası: rehberlik öğretmeni gelecek yılın programını, bu yıl öğrencilerin, velilerin ve öğretmenlerin doldurduğu ihtiyaç anketlerinin başında yazmaya başlıyor.

Programın ilk adımı ihtiyaç analizidir: her eğitim öğretim yılının mayıs ayında, test ve test dışı tekniklerle öğrencilerin rehberlik ihtiyaçları belirlenir (madde 8). Okullarda bu iş için çoğunlukla rehberlik ihtiyacı belirleme anketleri kullanılır; anketi ve Problem Tarama Listesini Test dışı teknikler sayfasında görmüştük.

Üç katmanlı hedef

Yönetmelik hedefleri üç düzeyde ayırır (madde 9). Genel hedefi Bakanlık, öğrencilerin gelişimsel ihtiyaçları ve toplumun öncelikleri temelinde belirler. Yerel hedefi il rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri yürütme komisyonu, ilin verilerine göre koyar; komisyonun haziran toplantısında belirlenen yerel hedefler eylülün ilk haftasında e-Rehberlik sistemine işlenir. Özel hedefi eğitim kurumu, bir önceki yılın öğrenci, veli ve öğretmen ihtiyaç analizi, risk haritası ve program değerlendirme sonuçlarına bakarak belirler. Okul programı üçüne de yer vermek zorundadır. İl komisyonunun kuruluşunu Meslek etiği ve yasal konular sayfasında göreceğiz.

Program bir döngüdür: ders yılı sonundaki değerlendirme ve kasımdaki risk haritası, bir sonraki yılın özel hedeflerinin verisidir.Görsel: Sınav Defteri

Program, plan, sınıf rehberlik programı

Sık karıştırılan üç belge
BelgeKim hazırlar?Ne içerir?
Okul rehberlik ve psikolojik danışma programıRehberlik servisi; müdür onaylarGenel, yerel, özel hedefler; gelişimsel-önleyici, iyileştirici, destek hizmetler; bütün öğrencileri kapsayan faaliyetler; değerlendirme süreçleri (madde 10)
Sınıf rehberlik programıBakanlık düzeyinde belirlenmiş çerçeveSosyal duygusal, akademik ve kariyer alanlarındaki kazanımların sınıfta grup etkinlikleriyle sistemli sunulması
Sınıf rehberlik planıSınıf rehber öğretmeni; ekimin ikinci haftasına kadar müdüre onaylatırO sınıfın ihtiyacına göre yıl içinde uygulanacak rehberlik etkinlikleri

Program ders yılı boyunca rehberlik öğretmeni, sınıf rehber öğretmenleri, öğretmenler ve yöneticilerle iş birliği içinde uygulanır ve ders yılı sonunda kanıta dayalı olarak değerlendirilir (madde 11).

Ek bilgi: program etkisi nasıl gösterilir?

Bir psikoeğitim programının etkisini göstermenin en sağlam yolu, Araştırma desenleri konusunda gördüğümüz öntest-sontest kontrol gruplu desendir; programın uygulanışını izlemek için ise oturum sonu değerlendirmeleri (süreç değerlendirmesi) kullanılır.

Akılda kalsın: Hedefin sahibi, adının düzeyindedir: genel → Bakanlık, yerel → il komisyonu, özel → okul. Takvim: mayıs ihtiyaç, ekim program ve sınıf planı, kasım risk haritası, yıl sonu değerlendirme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hedefin tanımı verilip türü ya da belirleyen kurum sorulur; programın hazırlanma basamakları sıraya konur; ya da programda yer alması gereken öğe istenir.

TuzakÖzel hedefi Bakanlığa, yerel hedefi okula vermektir. İkinci tuzak, sınıf rehberlik programı ile sınıf rehberlik planını aynı belge sanmaktır: program kazanımların çerçevesidir, planı her sınıf rehber öğretmeni kendi sınıfı için yazar.

Hepsi bir arada: araştırma ve program geliştirme
KonuÇekirdek bilgiSoruda ipucu
Hipotez, değişkenBağımsız (etkileyen), bağımlı (ölçülen), kontrol değişkeni; yokluk hipoteziPrograma katılma bağımsız, ölçek puanı bağımlı
DesenlerTarama, ilişkisel, nedensel karşılaştırma, deneysel, nitelNeden-sonuç yalnız deneyselde; ilişki = ilişkisel
Örnekleme, geçerlikBasit, tabakalı, küme, uygun örnekleme; iç ve dış geçerlikEn yüksek puanlıları seçmek = ortalamaya dönüş riski
Betimsel istatistikÖlçek düzeyleri; mod, medyan, ortalama; ranj, standart sapmaUç değer varsa medyan
Korelasyon, anlamlılıkr −1 ile +1 arası; yön ve güç; p < ,05−,62 +,58'den güçlüdür; ilişki neden değildir
Kapsamlı gelişimsel programBütün öğrencilere, önleyici; sosyal duygusal, akademik, kariyer alanlarıKrize yetişmek değil herkese ulaşmak
Okul RPD programıİhtiyaç analizi → plan → uygulama → değerlendirmeProgram okulun, plan sınıf rehber öğretmeninin

Kendini yokla

  • □ Bir araştırmada değişkenleri ve hipotez türünü belirleyebiliyorum.
  • □ Özellikleri verilen araştırmanın desenini adlandırabiliyorum.
  • □ Örnekleme yöntemini ve iç geçerlik tehdidini tanıyabiliyorum.
  • □ Ham ve gruplanmış veriden mod ile medyanı bulabiliyorum.
  • □ Korelasyon katsayısını yön ve güçle yorumlayıp p değerinden karar verebiliyorum.
  • □ Kapsamlı gelişimsel rehberlik anlayışını krize dayalı anlayıştan ayırabiliyorum.
  • □ Okul rehberlik programının yıllık döngüsünü sıralayabiliyorum.

↕Sıralama programın yıllık döngüsü

  1. Sınıf rehber öğretmenlerinin risk altındaki öğrencilere ait verileri servise iletmesi ve okul risk haritasının oluşturulması
  2. İl yürütme komisyonunun haziran toplantısında yerel hedefleri belirlemesi
  3. Programın etkililiğinin ders yılı sonunda kanıta dayalı olarak değerlendirilmesi
  4. Öğrencilerin rehberlik ihtiyaçlarının test ve test dışı tekniklerle belirlenmesi
  5. Okul programının e-Rehberlik üzerinden müdür onayıyla RAM'a ulaştırılması

?Soru çöz

Millî Eğitim Bakanlığı Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre, bir önceki eğitim öğretim yılına ait öğrenci, veli ve öğretmen ihtiyaç analizi, risk haritası ve program değerlendirme sonuçları gözetilerek eğitim kurumunca belirlenen hedef aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Hedefi okulun kendisi, kendi verisine bakarak belirliyorsa özel hedeftir. B yerel hedefi il rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri yürütme komisyonu ilin verisiyle koyar; C genel hedefi Bakanlık belirler; D bir hedef değil, sınıf rehber öğretmeninin kendi sınıfı için hazırladığı etkinlik planıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir psikolojik danışman, iş ve aile yaşamını dengelemekte zorlanan bir yetişkin danışanından çocukluğundan bugüne üstlendiği öğrenci, çalışan, ebeveyn ve yurttaş gibi rolleri, her rolün farklı yaşlarda hayatında ne kadar yer kapladığını gösteren bantlarla çizmesini istemiştir. Danışmanın kullandığı araç aşağıdakilerden hangisine dayanır?

✓ B. Rollerin yaşam boyunca değişen ağırlığını bantlarla göstermek gökkuşağının ta kendisidir. A altıgen kişilik tiplerinin benzerliğini gösterir, rolleri değil; C Roe meslekleri alan ve düzeye göre sınıflar; D Gottfredson'un bölgesi çocuklukta elenmeyen meslek seçeneklerini anlatır.Kaynak: Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı · Yaşam alanı, kariyer olgunluğu, Tiedeman

?Soru 2

Bir okulda deprem sonrası yürütülecek psikolojik ilk yardımla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Öğrencilerin güvenliği ve temel ihtiyaçları önceliklidir.
II. Her öğrenciye yaşadıklarını ayrıntılı biçimde anlattırmak zorunludur.
III. Öğrenciler aileleri ve gerekli hizmetlerle bağlantılandırılır.

✓ B. Güvenlik ve ihtiyaç (I, “bak”) ile destek kaynaklarına bağlama (III, “bağlantı kur”) psikolojik ilk yardımın çekirdeğidir. A bağlantı kurmayı dışarıda bırakır; C ve D'deki II yanlıştır, psikolojik ilk yardımda kimse anlatmaya zorlanmaz, yalnız anlatmak isteyen dinlenir.Kaynak: Davranış ve uyum problemleri · Travma, yas ve krize müdahale

?Soru 3

Super'in kariyer gelişim kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Meslek seçimi, bireyin benlik kavramını hayata geçirme çabasıdır.
II. Kariyer gelişimi genç yetişkinlikte tamamlanan bir süreçtir.
III. İş değiştiren yetişkin, araştırma ve yerleşme evrelerini yeniden yaşayabilir.

✓ C. Benlik kavramı (I) ve yeniden döngü (III) Super'in kuramının parçalarıdır. A yeniden döngüyü dışarıda bırakır; B ve D'deki II, Ginzberg'in ilk görüşüdür, Super'e göre kariyer gelişimi ömür boyu sürer ve çözülme evresine kadar devam eder.Kaynak: Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı · Ginzberg ve Super'in evreleri

?Soru 4

Stanford-Binet testinin ilk biçimlerinde kullanılan oran zekâ bölümüne göre, takvim yaşı 12, zihinsel yaşı 9 olan bir çocuğun zekâ bölümü kaçtır?

✓ B. ZB = (9 ÷ 12) × 100 = 75. A oran ters kurulmuştur (12 ÷ 9); takvim yaşı paydada olmalıdır. C yalnız iki yaşın farkıdır, bölüm hesaplanmamıştır. D oran doğru kurulmuş ama 100 ile çarpılmamıştır.Kaynak: Test teknikleri ve psikometri · Zekâ kuramları ve zekâ testleri

?Soru 5

On üç yaşındaki Efe, aylardır öğretmenlerinin her uyarısına itiraz etmekte, kurallara bilerek uymamakta, kızdığında uzun süre küs kalmakta ve hatalarını sürekli başkalarına yüklemektedir. Kavga, hırsızlık ya da eşyaya zarar verme davranışı yoktur. Efe'nin durumu aşağıdakilerden hangisine daha çok uymaktadır?

✓ D. Otoriteye yönelik süreğen itiraz, kin tutma ve suçu başkasına atma, başkalarının haklarını çiğnemeden görülüyor: karşı gelme. A davranım bozukluğu saldırganlık, mala zarar ya da hırsızlık gibi hak ihlali ister; B dikkatsizlik ve dürtüsellik belirtisi verilmemiştir; C zorbalık bir akrana kasıtlı ve tekrarlanan saldırganlıktır, Efe'nin hedefi öğretmenleridir.Kaynak: Davranış ve uyum problemleri · Karşı gelme, davranım sorunu, zorbalık

?Soru 6

Ergenlikte depresyonla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Ergen depresyonu üzüntüyle değil sinirlilik ve ilgi kaybıyla da görünebilir; “her zaman” ifadesi bu yüzden yanlıştır. B ergene özgü görünümdür; C ilgi kaybı temel belirtilerdendir; D dikkat ve enerji düşüşü notlara yansıdığı için okuldaki en görünür ipuçlarındandır.Kaynak: Davranış ve uyum problemleri · Depresyon, yeme sorunları, madde kullanımı

?Soru 7

Projektif tekniklerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Kişiye belirsiz, yapılandırılmamış bir uyaran sunulur.
II. Puanlama, cevap anahtarıyla nesnel ve hızlı biçimde yapılır.
III. Kişinin neyin ölçüldüğünü kestirip yanıtını bilinçli olarak çarpıtması zordur.

✓ D. Belirsiz uyaran (I) ve çarpıtmaya direnç (III) projektif tekniklerin tanımlayıcı özellikleridir. A III'ü dışarıda bırakır; B ve C'deki II nesnel testlerin özelliğidir, projektif yanıtlar yorumla ve uzun eğitimle puanlanır, bu yüzden puanlayıcılar arası tutarlılık sorunludur.Kaynak: Test teknikleri ve psikometri · Kişilik testleri: nesnel ve projektif

?Soru 8

Dokuzuncu sınıfta okuyan Selin, alan seçimi öncesinde okulun psikolojik danışmanından randevu almıştır. Danışman, sınıfça uygulanan ve ortalaması 100, standart sapması 15 olan bir grup zekâ testinin sonuçlarını önüne koyar. Selin'in puanı 92'dir. Selin matematik notlarının iyi olduğunu, robotik kulübünde iki yıldır çalıştığını ve mühendis olmak istediğini anlatır. Danışman ise ilgi envanterine ya da not dökümüne bakmadan, testin standart hatasından da söz etmeden şöyle der: “Zekâ puanın ortalamanın altında; sayısal bölüm sana göre değil, sözel bir alan seçmelisin.” Selin görüşmeden üzgün ayrılır.

Bu danışman test sonucunu yorumlarken aşağıdaki ilkelerden hangisini göz ardı etmiştir?

✓ C. 92, ortalamanın bir sapma bile altında olmayan ve hata payıyla ortalama bölgeye uzanan bir puandır; danışman onu kesin bir nokta gibi okuyup Selin'in notunu, ilgisini ve görüşünü hesaba katmadan bölüm kararı vermiştir. A uygulamanın standart olmadığına dair bir bilgi yoktur; B normla ilgili bir sorun anlatılmamıştır; D onay bir etik ilkedir ama kesitteki hata uygulamadan önce değil, yorumda yapılmıştır.Kaynak: Test teknikleri ve psikometri · Ölçme hatası, test seçimi, sonuç bildirme

?Soru 9

Geçen yıl liseden mezun olan Mert, iki yıldır hazırlandığı veteriner hekimliği programını birkaç puanla kaçırmış ve başka bir şehirde biyoloji bölümüne yerleşmiştir. Dönem başlamadan lisedeki rehberlik öğretmenini ziyaret eden Mert, “Planım bozuldu, artık hiçbir şeyin anlamı yok.” demekte; yeni şehirde kimseyi tanımadığını ve bölümün kendisine göre olmadığını düşünmektedir. Rehberlik öğretmeni, Mert'in hayvanlara duyduğu ilgiyi ve laboratuvar derslerindeki başarısını hatırlatır. Görüşmenin sonunda ona üniversitedeki kulüplerin ve araştırma projelerinin duyurularını izlemesini, ilgisini çeken bir etkinliği ilk fırsatta denemesini, ilk denemede sonuç alamazsa vazgeçmemesini ve planın değişmesini bir kayıp değil, yeni bir yolun başlangıcı olarak görmesini önerir.

Rehberlik öğretmeninin önerileri en çok aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ilişkilidir?

✓ A. Beklenmedik bir olayı (kaçırılan program) fırsata çevirmek için merak (duyuruları izle, dene), sebat (ilk denemede vazgeçme), esneklik ve iyimserlik (değişen plan yeni bir yol) önermek Krumboltz'un planlı tesadüfüdür. B kariyer olgunluğu Super'in yaşa uygun kariyer görevlerine hazırlık kavramıdır; C uyum Holland'da kişi ile ortamın eşleşmesidir, ilgiyi hatırlatmak tek başına bir kişi-ortam eşleştirmesi değildir; D sınırlama Gottfredson'da çocuğun seçeneklerini erken elemesidir.Kaynak: Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı · Krumboltz ve sosyal bilişsel kariyer kuramı

?Soru 10

Bir öğrencinin Holland temelli ilgi envanterindeki altı tip puanı birbirine çok yakındır; hiçbir tip ötekilerden belirgin biçimde yüksek değildir. Öğrenci hangi meslekte mutlu olacağını bilemediğini söylemektedir. Holland'ın kavramlarına göre bu öğrencinin profilinde öncelikle hangisi düşüktür?

✓ A. Belirgin tepesi olmayan düz profil düşük ayrışıklığın tanımıdır ve kararsızlıkla birlikte görülür. B tutarlılık en yüksek kod harflerinin altıgende yakınlığına bakar, burada belirgin bir kod yoktur; C uyum kişi ile çalışma ortamının eşleşmesidir, ortam söz konusu değildir; D kariyer olgunluğu Super'in kavramıdır, Holland'ın değil.Kaynak: Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı · Holland: RIASEC ve altıgen
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Rehberlik ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →