Klasik koşullanma: korku ve kaygı nasıl öğrenilir?
Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Klasik koşullanma nedir? Genelleme, ayırt etme, sönme ve kendiliğinden geri gelme danışmada nasıl görülür?
Kısa cevap: Klasik koşullanmada nötr bir uyarıcı, doğal olarak tepki doğuran koşulsuz uyarıcıyla tekrar tekrar eşleşir ve sonunda tek başına benzer bir tepki doğurur; böylece koşullu uyarıcı ve koşullu tepki oluşur. Korku ve kaygı çoğu zaman böyle öğrenilir. Tepkinin benzer uyarıcılara yayılması genelleme, eşleşme kesilince zayıflaması sönme, sönmüşken bir süre sonra yeniden belirmesi kendiliğinden geri gelmedir.Bu konunun sonunda: bir korku öyküsünde koşulsuz ve koşullu uyarıcıyı, tepkileri bulabilir; genelleme, sönme ve kendiliğinden geri gelmeyi örnekte ayırt edebilirsin.
Teneffüste bir köpeğin saldırısına uğrayan Arda, haftalar sonra okul bahçesinden bir havlama sesi geldiğinde bile titriyor ve artık bahçeye çıkmak istemiyor.
Öğrenme, yaşantı yoluyla davranışta oluşan görece kalıcı değişmedir; olgunlaşma, yorgunluk ya da ilaç etkisiyle gelen değişme öğrenme sayılmaz. Ivan Pavlov, köpeklerin yalnız yiyecekle değil yiyeceği haber veren sesle de salya akıttığını fark ederek ilk öğrenme türünü tanımladı. John B. Watson aynı ilkenin insanda da işlediğini gösterdi: “Küçük Albert” çalışmasında beyaz bir fare her görüldüğünde arkadan yüksek bir ses çıkarıldı ve çocuk fareden korkmayı öğrendi.
| Kavram | Tanım | Arda'nın öyküsünde |
|---|---|---|
| Koşulsuz uyarıcı (KUU) | Öğrenme olmadan tepki doğurur | Köpeğin saldırısı |
| Koşulsuz tepki (KUT) | KUU'ya doğuştan verilen tepki | Saldırı anındaki korku |
| Koşullu uyarıcı (KU) | Önce nötrdür, eşleşmeyle tepki doğurmaya başlar | Havlama sesi, okul bahçesi |
| Koşullu tepki (KT) | KU'ya öğrenilmiş tepki | Havlamayı duyunca titreme |
Dört süreç
Genelleme: tepki benzer uyarıcılara yayılır; Albert beyaz tavşandan ve pamuktan da korkmaya başladı. Ayırt etme: kişi yalnız belirli uyarıcıya tepki verir; Arda sokak köpeğinden korkar ama komşunun yaşlı köpeğinden korkmaz. Sönme: koşullu uyarıcı, koşulsuz uyarıcı gelmeden tekrar tekrar yaşanırsa tepki zayıflar. Kendiliğinden geri gelme: sönmüş tepki bir aradan sonra kısa süreliğine ve daha zayıf biçimde yeniden belirir.
Danışman için en önemli sonuç şudur: korkulan durumdan kaçınan kişi koşullu uyarıcıyla zararsız bir karşılaşma yaşayamaz, bu yüzden korku sönmez. Arda bahçeye hiç çıkmazsa havlamanın tehlikesiz olduğunu deneyimleyemez. Korkuyu sönmeye götüren maruz bırakma ve sistematik duyarsızlaştırma bu temele dayanır; tekniklerin kendisini Bilişsel-davranışçı kuramlar sayfasında göreceğiz.
Danışan: “Geçen ay asansörde sıkışıp kaldım. Şimdi asansör kapısını görünce bile nefesim daralıyor; okulda merdivenden çıkıyorum, kuzenimin evine bile gitmiyorum çünkü yedinci katta.”
Danışma kesiti · genelleme ve kaçınma (örnek)
Nasıl sorulurBir korku öyküsü verilir; koşulsuz ve koşullu uyarıcıyı ayırmak, genelleme mi ayırt etme mi olduğunu bulmak istenir.
TuzakKendiliğinden geri gelmeyi yeniden öğrenme sanmaktır; yeni bir eşleşme olmadan, sönmüş tepkinin kendiliğinden dönmesidir. İkinci tuzak, tepkiyi uyarıcı sanmaktır: titreme tepki, havlama uyarıcıdır.
⇄Bilgi eşleştirme öykü öğesi → koşullanma kavramı
Aşı olurken çok canı yanan Elif, artık okul revirinde beyaz önlüklü hemşireyi görür görmez ağlamaya başlıyor.
?Soru çöz
Sınıf önünde konuşurken alay edildiği için sözlü sunumlardan korkan bir öğrenci, psikolojik danışmanla yaptığı çalışmalar sonunda sunumlarda rahatlamıştır. Yaz tatilinden sonraki ilk sunumunda, hiçbir olumsuz olay yaşamadığı hâlde kısa bir süre eski korkusunu yeniden hissetmiştir. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?