Öğrenme, bellek ve güdülenme: koşullanma, sosyal öğrenme ve güdü kuramları

Davranışın nasıl öğrenilip değiştiğini, belleğin ve unutmanın işleyişini, güdülenme kuramlarını ve bunların danışmadaki karşılığını öğren.

7 durakÖABT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAM · KLASİK KOŞULLANMA

Klasik koşullanma: korku ve kaygı nasıl öğrenilir?

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Klasik koşullanma nedir? Genelleme, ayırt etme, sönme ve kendiliğinden geri gelme danışmada nasıl görülür?

Kısa cevap: Klasik koşullanmada nötr bir uyarıcı, doğal olarak tepki doğuran koşulsuz uyarıcıyla tekrar tekrar eşleşir ve sonunda tek başına benzer bir tepki doğurur; böylece koşullu uyarıcı ve koşullu tepki oluşur. Korku ve kaygı çoğu zaman böyle öğrenilir. Tepkinin benzer uyarıcılara yayılması genelleme, eşleşme kesilince zayıflaması sönme, sönmüşken bir süre sonra yeniden belirmesi kendiliğinden geri gelmedir.

Bu konunun sonunda: bir korku öyküsünde koşulsuz ve koşullu uyarıcıyı, tepkileri bulabilir; genelleme, sönme ve kendiliğinden geri gelmeyi örnekte ayırt edebilirsin.

Teneffüste bir köpeğin saldırısına uğrayan Arda, haftalar sonra okul bahçesinden bir havlama sesi geldiğinde bile titriyor ve artık bahçeye çıkmak istemiyor.

Öğrenme, yaşantı yoluyla davranışta oluşan görece kalıcı değişmedir; olgunlaşma, yorgunluk ya da ilaç etkisiyle gelen değişme öğrenme sayılmaz. Ivan Pavlov, köpeklerin yalnız yiyecekle değil yiyeceği haber veren sesle de salya akıttığını fark ederek ilk öğrenme türünü tanımladı. John B. Watson aynı ilkenin insanda da işlediğini gösterdi: “Küçük Albert” çalışmasında beyaz bir fare her görüldüğünde arkadan yüksek bir ses çıkarıldı ve çocuk fareden korkmayı öğrendi.

Arda'nın korkusu koşullanma diliyle
KavramTanımArda'nın öyküsünde
Koşulsuz uyarıcı (KUU)Öğrenme olmadan tepki doğururKöpeğin saldırısı
Koşulsuz tepki (KUT)KUU'ya doğuştan verilen tepkiSaldırı anındaki korku
Koşullu uyarıcı (KU)Önce nötrdür, eşleşmeyle tepki doğurmaya başlarHavlama sesi, okul bahçesi
Koşullu tepki (KT)KU'ya öğrenilmiş tepkiHavlamayı duyunca titreme

Dört süreç

Genelleme: tepki benzer uyarıcılara yayılır; Albert beyaz tavşandan ve pamuktan da korkmaya başladı. Ayırt etme: kişi yalnız belirli uyarıcıya tepki verir; Arda sokak köpeğinden korkar ama komşunun yaşlı köpeğinden korkmaz. Sönme: koşullu uyarıcı, koşulsuz uyarıcı gelmeden tekrar tekrar yaşanırsa tepki zayıflar. Kendiliğinden geri gelme: sönmüş tepki bir aradan sonra kısa süreliğine ve daha zayıf biçimde yeniden belirir.

Danışman için en önemli sonuç şudur: korkulan durumdan kaçınan kişi koşullu uyarıcıyla zararsız bir karşılaşma yaşayamaz, bu yüzden korku sönmez. Arda bahçeye hiç çıkmazsa havlamanın tehlikesiz olduğunu deneyimleyemez. Korkuyu sönmeye götüren maruz bırakma ve sistematik duyarsızlaştırma bu temele dayanır; tekniklerin kendisini Bilişsel-davranışçı kuramlar sayfasında göreceğiz.

Danışan: “Geçen ay asansörde sıkışıp kaldım. Şimdi asansör kapısını görünce bile nefesim daralıyor; okulda merdivenden çıkıyorum, kuzenimin evine bile gitmiyorum çünkü yedinci katta.”

Danışma kesiti · genelleme ve kaçınma (örnek)
Akılda kalsın: Klasik koşullanma iki uyarıcının birlikteliğidir: davranıştan sonra ne olduğu değil, uyarıcıdan önce ne geldiği önemlidir. Yayılırsa genelleme, daralırsa ayırt etme, eşleşme biterse sönme; söndü sanılan korku bir gün kısaca dönerse kendiliğinden geri gelme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir korku öyküsü verilir; koşulsuz ve koşullu uyarıcıyı ayırmak, genelleme mi ayırt etme mi olduğunu bulmak istenir.

TuzakKendiliğinden geri gelmeyi yeniden öğrenme sanmaktır; yeni bir eşleşme olmadan, sönmüş tepkinin kendiliğinden dönmesidir. İkinci tuzak, tepkiyi uyarıcı sanmaktır: titreme tepki, havlama uyarıcıdır.

⇄Bilgi eşleştirme öykü öğesi → koşullanma kavramı

Aşı olurken çok canı yanan Elif, artık okul revirinde beyaz önlüklü hemşireyi görür görmez ağlamaya başlıyor.

?Soru çöz

Sınıf önünde konuşurken alay edildiği için sözlü sunumlardan korkan bir öğrenci, psikolojik danışmanla yaptığı çalışmalar sonunda sunumlarda rahatlamıştır. Yaz tatilinden sonraki ilk sunumunda, hiçbir olumsuz olay yaşamadığı hâlde kısa bir süre eski korkusunu yeniden hissetmiştir. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Sönmüş korku, yeni bir olumsuz eşleşme olmadan, bir aradan sonra kısa süreliğine geri dönmüştür; bu kendiliğinden geri gelmedir. A genellemede tepki yeni ve benzer uyarıcılara yayılırdı, burada aynı uyarıcı söz konusu; C ayırt etmede öğrenci yalnız belirli bir uyarıcıya tepki verirdi; D üst düzey koşullanmada yeni bir nötr uyarıcı koşullu uyarıcıyla eşleştirilirdi.
KURAM · EDİMSEL KOŞULLANMA

Edimsel koşullanma: davranışı sonucu sürdürür

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKlasik koşullanma nedir? Genelleme, ayırt etme, sönme ve kendiliğinden geri gelme danışmada nasıl görülür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasik koşullanmada nötr bir uyarıcı, doğal olarak tepki doğuran koşulsuz uyarıcıyla tekrar tekrar eşleşir ve sonunda tek başına benzer bir tepki doğurur; böylece koşullu uyarıcı ve koşullu tepki oluşur. Korku ve kaygı çoğu zaman böyle öğrenilir. Tepkinin benzer uyarıcılara yayılması genelleme, eşleşme kesilince zayıflaması sönme, sönmüşken bir süre sonra yeniden belirmesi kendiliğinden geri gelmedir.

Klasik koşullanma: korku nasıl öğrenilir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Olumlu ve olumsuz pekiştireç ile ceza arasındaki fark nedir? Edimsel koşullanma danışmada nasıl kullanılır?

Kısa cevap: Edimsel koşullanmada davranışın sonucu, o davranışın yeniden yapılma olasılığını belirler. Pekiştireç davranışı artırır: olumlu pekiştireç hoşa gideni ekler, olumsuz pekiştireç hoşa gitmeyeni ortadan kaldırır. Ceza davranışı azaltır: birinci tür ceza hoşa gitmeyeni ekler, ikinci tür ceza hoşa gideni alır. Premack ilkesine göre sevilen etkinlik, daha az sevilenin pekiştirecidir.

Bu konunun sonunda: bir uygulamanın olumlu ya da olumsuz pekiştireç, birinci ya da ikinci tür ceza olduğunu ayırt edebilir; olumsuz pekiştireci cezadan ayırabilir ve bir yakınmanın gizli pekiştirecini bulabilirsin.

Matematik dersinde sık sık karın ağrısıyla revire giden öğrenci için danışmanın ilk sorusu “Neren ağrıyor?” değil, “Ağrıdan sonra ne oluyor?” olur.

Edward Thorndike, kafesten çıkmaya çalışan kedilerde deneme-yanılma öğrenmesini gözledi ve etki yasasını koydu: doyum getiren sonuçla biten tepki güçlenir. B. F. Skinner bunu sistemli hâle getirdi. Klasik koşullanmadan farkı yönün değişmesidir: orada uyarıcı tepkiyi çeker, burada organizma davranır ve sonuç davranışı biçimlendirir.

Sonuç ve etkisi: dört kutu
Davranışı artırırDavranışı azaltır
Ortama bir şey eklenirOlumlu pekiştireç: övgü, ilgi, yıldızBirinci tür ceza: azar, ek ödev
Ortamdan bir şey çıkarılırOlumsuz pekiştireç: dırdırın susması, zor dersten kurtulmaİkinci tür ceza: teneffüs ya da tablet hakkının alınması

Karın ağrısı yakınmasının kaynağı tıbben bulunmadıysa danışman sonuca bakar: öğrenci revire gidince zorlandığı dersten kurtuluyorsa yakınma olumsuz pekiştireçle güçleniyor olabilir. Kaçma ve kaçınma davranışlarının çoğu böyle sürer: kişi kaygıdan kurtuldukça kaçmayı öğrenir. Olumsuz pekiştireç bir ceza değildir; “olumsuz” sözcüğü yalnız bir şeyin çıkarıldığını anlatır.

Önce davranışın yönünü (pekiştireç mi ceza mı), sonra ortamın değişimini (olumlu mu olumsuz mu) sor; sırayı ters kurmak iki türü karıştırtır.Görsel: Sınav Defteri

Pekiştirmeyi doğru kullanmak

  • Premack ilkesi: Sevilen etkinlik, sevilmeyenin ardından gelir: “Ödevini bitirince maç oynarsın.”
  • Şekil verme: Hiç görülmeyen davranış, ona yaklaşan küçük adımlar sırayla pekiştirilerek kazandırılır; hiç konuşmayan öğrencinin önce başını sallaması, sonra tek sözcük söylemesi ödüllenir.
  • Ayırt edici uyarıcı: Davranışın ne zaman pekiştirileceğini haber verir; öğretmenin “Şimdi soru zamanı” demesi gibi.
  • Ceza: İstenmeyeni bastırır ama yerine ne yapılacağını öğretmez; alternatif davranışın pekiştirilmesiyle birlikte, en son başvurulur. Fiziksel ceza yasaktır.
Akılda kalsın: İki soru sor: Davranış arttı mı azaldı mı? (pekiştireç mi ceza mı) Bir şey eklendi mi çıkarıldı mı? (olumlu mu olumsuz mu). “Olumlu-olumsuz” iyi-kötü değil, artı-eksi demektir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmen ya da veli uygulaması verilir; hangi pekiştireç ya da ceza türü olduğu sorulur; danışmada bir yakınmanın neden sürdüğü de bu kalıpla gelir.

TuzakOlumsuz pekiştireci ceza sanmaktır; olumsuz pekiştireç davranışı artırır. İkinci tuzak, ikinci tür cezayı olumsuz pekiştireçle karıştırmaktır: ikisinde de bir şey çıkarılır ama ikinci tür cezada çıkarılan hoşa giden bir şeydir ve davranış azalır.

✎Boşluk doldurma uygulamadaki sonuç türünü adlandır

Ödevini zamanında getiren öğrencinin sınıf önünde övülmesi örneğidir. Emniyet kemeri bağlanınca arabadaki rahatsız edici uyarı sesinin kesilmesi örneğidir. Teneffüste kavga eden öğrenciye ek temizlik görevi verilmesi , kardeşine vuran çocuğun o akşamki tablet süresinin elinden alınması ise örneğidir.

olumlu pekiştireç · olumsuz pekiştireç · birinci tür ceza · ikinci tür ceza · sönme · Premack ilkesi

?Soru çöz

Yedinci sınıf öğrencisi 13 yaşındaki Emir, sınıf öğretmeninin yönlendirmesiyle okulun psikolojik danışmanına gelmiştir. Öğretmen, Emir'in son iki ayda yedi gün okula gelmediğini ve bu günlerin hepsinin İngilizce sözlü yoklamasına denk geldiğini fark etmiştir. Annesi görüşmede, Emir'in o sabahlar baş ağrısından yakındığını, doktorda bir neden bulunmadığını anlatır; evde kaldığı günlerde tablet ve televizyona izin vermediğini, oğlunun çoğunlukla odasında yattığını da ekler. Emir ise danışmana sınıf önünde İngilizce konuşmaktan çok korktuğunu söyler: “Evde kalacağım kesinleşince içim rahatlıyor, baş ağrım da öğlene doğru geçiyor.”

Emir'in baş ağrısı yakınmasının sürmesi edimsel koşullanmanın aşağıdaki kavramlarından hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ D. İpucu “evde kalacağım kesinleşince içim rahatlıyor” cümlesidir: yakınma, sözlü yoklama ve onun doğurduğu kaygı gibi hoş olmayan bir durumu ortadan kaldırdığı için sürmektedir; bu olumsuz pekiştireçtir. A birinci tür ceza ve C ikinci tür ceza davranışı azaltır, oysa devamsızlık artıyor; B olumlu pekiştireçte hoşa giden bir şey eklenirdi, annenin tablet ve televizyona izin vermemesi bu seçeneği bilerek dışarıda bırakıyor.
KAVRAM · PEKİŞTİRME TARİFELERİ

Pekiştirme tarifeleri ve sönme: “arada bir” neden en güçlüsüdür?

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlumlu ve olumsuz pekiştireç ile ceza arasındaki fark nedir? Edimsel koşullanma danışmada nasıl kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edimsel koşullanmada davranışın sonucu, o davranışın yeniden yapılma olasılığını belirler. Pekiştireç davranışı artırır: olumlu pekiştireç hoşa gideni ekler, olumsuz pekiştireç hoşa gitmeyeni ortadan kaldırır. Ceza davranışı azaltır: birinci tür ceza hoşa gitmeyeni ekler, ikinci tür ceza hoşa gideni alır. Premack ilkesine göre sevilen etkinlik, daha az sevilenin pekiştirecidir.

Edimsel koşullanma: pekiştireç ve ceza

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pekiştirme tarifeleri nelerdir? Sönme ve sönme patlaması danışmada neden önemlidir?

Kısa cevap: Sürekli pekiştirmede her doğru davranış ödüllenir; davranış hızlı öğrenilir ama pekiştirme kesilince çabuk söner. Aralıklı pekiştirme sabit oranlı, değişken oranlı, sabit aralıklı ya da değişken aralıklı olabilir ve davranışı sönmeye dirençli kılar; en dirençlisi değişken oranlıdır. Sönmede pekiştireç kesilince davranış önce kısa süre artar (sönme patlaması), sonra azalır.

Bu konunun sonunda: verilen bir pekiştirme düzeninin hangi tarife olduğunu söyleyebilir, sönmeye en dirençli tarifeyi gerekçesiyle seçebilir ve sönme patlamasında danışmanın aileye önerisini açıklayabilirsin.

Bir anne, kızının markette ağlayarak şeker istemesine çoğu zaman “hayır” dediğini ama “arada bir, çok utandığında” aldığını anlatıyor; danışman için sorunun cevabı bu “arada bir”dedir.

Pekiştirmenin ne zaman ve ne sıklıkla verildiği, davranışın hem öğrenilme hızını hem kalıcılığını belirler. Sürekli pekiştirme yeni bir davranışı yerleştirmenin en hızlı yoludur. Davranış öğrenildikten sonra aralıklı pekiştirmeye geçilir; çünkü kişi her seferinde ödül beklemediği için ödülün gelmediği dönemlerde de davranışı sürdürür.

Dört aralıklı tarife
TarifeÖlçütÖrnekTepki örüntüsü
Sabit oranlıBelirli sayıda davranıştan sonraHer beş okuma kaydında bir çıkartmaHızlı tepki; ödülden sonra kısa duraklama
Değişken oranlıOrtalama sayıda, ama ne zaman geleceği belirsizŞans oyunları; ağlamaya arada bir boyun eğilmesiEn yüksek hız, sönmeye en dirençli
Sabit aralıklıBelirli süre geçtikten sonraki ilk davranışaHer cuma yapılan sınavSüre dolmaya yakın artan çaba, sonra düşüş
Değişken aralıklıBelirsiz süreler sonraHabersiz kısa sınavlarDüzenli, kararlı tepki

Sönme danışmada

İstenmeyen bir davranışı sürdüren pekiştireci bulup kesmek, onu azaltmanın en temel yoludur: sönme. Ama iki uyarı vardır. Pekiştireç kesilince davranış önce artar: çocuk daha yüksek sesle, daha uzun ağlar. Bu sönme patlaması işlerin kötüleştiği anlamına gelmez, sönmenin başladığını gösterir. İkincisi tutarlılıktır: patlama sırasında “bu seferlik” boyun eğen anne, farkında olmadan değişken oranlı pekiştirme uygular ve davranışı eskisinden de dirençli hâle getirir.

Danışman bu yüzden veliyle önce davranışın neyle pekiştiğini birlikte bulur, sonra sönme sırasında ne olacağını önceden anlatır ve istenen davranışın (sakin istemenin) aynı anda pekiştirilmesini planlar.

Akılda kalsın: Öğretirken sürekli, sürdürürken aralıklı. “Oran” sayı sayar, “aralık” saate bakar; “değişken” olan tahmin edilemez ve bu yüzden en zor söner. Patlama sönmenin habercisidir, boyun eğmek ise onu besler.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama verilir, hangi tarife olduğu sorulur; ya da sönme sürecindeki bir veli davranışının sonucu öncüllerle yoklanır.

TuzakSabit aralıklı ile sabit oranlıyı karıştırmaktır: cuma sınavı zamana, beş kitapta bir ödül sayıya bağlıdır. İkinci tuzak, sönme patlamasını yöntemin başarısızlığı saymaktır.

✎Boşluk doldurma tarifeler

Her on soru çözümünde bir mola veren öğretmen tarife uygular. Kaç denemede bir kazanacağı bilinmeyen kazı kazan kartları tarifeye örnektir. Her ayın son günü yapılan değerlendirme sınavı , haber verilmeden yapılan kısa sınavlar ise tarifedir.

sabit oranlı · değişken oranlı · sabit aralıklı · değişken aralıklı · sürekli

?Soru çöz

Psikolojik danışman, yatma saatinde ağlayarak ebeveyninin odasına gelen çocuğun bu davranışını sönmeyle azaltmayı planlayan bir veliye aşağıdakileri anlatmıştır:

I. İlk günlerde ağlamanın süresi ve şiddeti artabilir.
II. Arada bir çocuğun yanına gidilirse davranış daha hızlı söner.
III. Uzun bir aradan sonra ağlama kısa süreliğine yeniden görülebilir.

Bu açıklamalardan hangileri doğrudur?

✓ A. Sönmenin başında davranışın artması sönme patlamasıdır (I); sönmüş davranışın bir aradan sonra kısa süre dönmesi kendiliğinden geri gelmedir (III). B III'ü atlar; C ve D'deki II yanlıştır: arada bir boyun eğmek değişken oranlı pekiştirme olur ve davranışı sönmeye daha dirençli kılar, hızlandırmaz.
KURAM · SOSYAL BİLİŞSEL

Bandura'nın sosyal bilişsel kuramı: model alma ve öz yeterlik

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaErikson'un psikososyal gelişim evreleri nelerdir ve her evrenin krizi nedir?Bağlantılı konudan (Yaşam boyu gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Erikson'a göre kişilik yaşam boyu sekiz evrede gelişir ve her evrede, bireyin ihtiyaçlarıyla toplumun beklentileri arasında çözülmesi gereken bir psikososyal kriz vardır: güven-güvensizlik, özerklik-utanç ve kuşku, girişimcilik-suçluluk, çalışkanlık-aşağılık duygusu, kimlik-rol karmaşası, yakınlık-yalıtılmışlık, üretkenlik-durgunluk, benlik bütünlüğü-umutsuzluk.

Erikson: sekiz psikososyal evre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bandura'nın sosyal öğrenme kuramında model alma süreçleri nelerdir? Öz yeterlik nedir ve nasıl artırılır?

Kısa cevap: Bandura'ya göre insan başkalarını gözleyerek, davranışı kendisi denemeden ve ödül almadan da öğrenir. Model almanın dört süreci dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme ve güdülenmedir; modelin ödüllendirildiğini görmek dolaylı pekiştirmedir. Öz yeterlik, kişinin belirli bir işi başarabileceğine olan inancıdır; en güçlü kaynağı kişinin kendi başarı yaşantılarıdır.

Bu konunun sonunda: model almanın dört sürecini sıralayabilir, dolaylı pekiştirmeyi örnekte tanıyabilir ve öz yeterliğin kaynaklarını güç sırasıyla söyleyebilirsin.

Sınıf rehberlik saatinde sunum yapmaktan çekinen öğrenciler, kendilerine benzeyen bir arkadaşlarının titrek bir sesle başlayıp sunumunu bitirdiğini izledikten sonra birer birer el kaldırıyor.

Albert Bandura'nın ünlü çalışmasında, şişme bir bebeğe vuran yetişkini izleyen çocuklar, sonra aynı bebeğe benzer biçimde vurdu. Çocuklar bu davranış için ödül almamıştı; yalnız izlemişlerdi. Bandura bundan iki sonuç çıkardı: öğrenme gözlemle olur ve öğrenme ile performans ayrıdır. Bir davranış öğrenilmiş ama sonuç beklentisi uygun olmadığı için gösterilmiyor olabilir.

Model almanın dört süreci
SüreçSoruSunum örneğinde
DikkatModeli fark etti mi?Arkadaşının sunumunu ilgiyle izler
Hatırda tutmaGördüğünü zihninde sakladı mı?“Önce derin nefes aldı, sonra slayta baktı” diye aklında tutar
Davranışa dönüştürmeYapabilecek beceriye sahip mi?Kendi sunumunda aynı adımları dener
GüdülenmeYapmak için nedeni var mı?Arkadaşının alkışlandığını görmüştür (dolaylı pekiştirme)

Model kişiye ne kadar benzerse (yaş, cinsiyet, durum) ve ne kadar saygın ya da yetkin görünürse etkisi o kadar artar. Bandura ayrıca kişi, davranış ve çevrenin birbirini sürekli etkilediğini söyler: karşılıklı belirleyicilik. Danışmadaki model olma tekniğini Bilişsel-davranışçı kuramlar sayfasında göreceğiz.

Öz yeterlik: “Bu işi yapabilirim”

Öz yeterlik genel bir değer duygusu değil, göreve özgü bir inançtır: bir öğrenci matematikte yüksek, sunumda düşük öz yeterliğe sahip olabilir. Öz yeterliği yüksek kişi zor görevi seçer, güçlükte daha uzun dayanır. Dört kaynağı vardır:

  1. Doğrudan başarı yaşantıları (en güçlüsü): küçük ama gerçek başarılar.
  2. Dolaylı yaşantılar: kendine benzeyen birinin başardığını görmek.
  3. Sözel ikna: güvenilen birinin “Yapabilirsin” demesi.
  4. Fizyolojik ve duygusal durum: kalp çarpıntısını “korkuyorum” yerine “hazırım” diye yorumlamak.
Akılda kalsın: Model almanın sırası bir film çekimi gibidir: izle, kaydet, oyna, istekli ol. Öz yeterlik “ben değerliyim” değil, “bu işi yapabilirim” cümlesidir; onu en çok kendi küçük başarıların büyütür.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin gözlemle öğrendiği durum verilir, hangi sürecin eksik kaldığı sorulur; ya da danışmanın öz yeterliği artırmak için kullandığı yol verilir, hangi kaynağa dayandığı istenir.

TuzakÖz yeterliği benlik saygısıyla karıştırmaktır: biri göreve özgü inanç, öteki genel değer duygusudur. İkinci tuzak, sözel iknayı en güçlü kaynak sanmaktır; en güçlüsü kişinin kendi başarısıdır.

↕Sıralama model alma süreçleri

Rehberlik öğretmeni, akran zorbalığına “Dur, bunu yapma!” diyerek karşı çıkan bir öğrencinin canlandırıldığı kısa bir video izletiyor.

  1. Kemal, ertesi gün koridorda bir alay anında kısa ve kararlı bir sesle “Dur” demeyi deniyor.
  2. Kemal, videodaki öğrencinin karşılık verdiği ana dikkatle bakıyor.
  3. Videodaki öğrencinin arkadaşlarınca takdir edildiğini hatırlayan Kemal, bunu yeniden yapmaya istekli.
  4. Kemal, videodaki öğrencinin göz temasını ve kullandığı iki sözcüğü aklında tutuyor.

?Soru çöz

Matematik sınavından korkan bir öğrencinin psikolojik danışmanı, onu geçen yıl aynı korkuyu yaşayıp çalışma planıyla notunu yükselten, okuldan bir öğrenciyle tanıştırmıştır. Danışman öz yeterliğin hangi kaynağından yararlanmıştır?

✓ C. Öğrenci, kendisine benzeyen birinin aynı güçlüğü aştığını görerek “ben de yapabilirim” inancı kazanır; bu dolaylı yaşantıdır. A doğrudan başarıda öğrencinin kendisi bir başarı yaşamalıydı; B sözel iknada danışman ya da güvenilen biri “yapabilirsin” derdi; D bedensel uyarılmanın yorumlanmasıyla ilgilidir, burada model söz konusu.
KAVRAM · BELLEK

Bilgi işleme modeli ve unutma: bilgi kaybolur mu, yolu mu kapanır?

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPiaget'nin bilişsel gelişim dönemleri nelerdir? Vygotsky'nin yakınsal gelişim alanı nedir?Bağlantılı konudan (Yaşam boyu gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Piaget'ye göre çocuk bilgiyi şemalarla kendisi kurar; özümleme, uyma ve dengelemeyle ilerleyen düşünce duyusal-motor, işlem öncesi, somut işlemler ve soyut işlemler dönemlerinden geçer. Vygotsky'ye göre gelişimi sosyal etkileşim ve dil yönlendirir; yakınsal gelişim alanı, çocuğun tek başına yapabildiği ile yetkin birinin desteğiyle yapabildiği arasındaki alandır.

Piaget ve Vygotsky: bilişsel gelişim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilgi işleme modeline göre bellek nasıl çalışır? Unutmanın nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: Bilgi işleme modeline göre bilgi duyusal kayıttan dikkat yoluyla kısa süreli (çalışma) belleğe, oradan anlamlı kodlama ve tekrarla uzun süreli belleğe geçer; gerektiğinde geri getirilir. Unutma; kullanılmayan izin zayıflaması (bozulma), öğrenmelerin birbirine ket vurması, geri getirme ipucunun bulunamaması ve kaygı veren yaşantıların güdülenmiş biçimde unutulmasıyla açıklanır.

Bu konunun sonunda: bilginin bellek depoları arasındaki yolunu izleyebilir, ileriye ve geriye ket vurmayı ayırt edebilir ve “okuyorum ama aklımda kalmıyor” diyen öğrenciye uygun öneriyi seçebilirsin.

Sınav kaygısıyla gelen bir öğrenci “Evde her şeyi biliyorum, kâğıdı görünce kafam bomboş oluyor” diyor; danışman bilginin kaybolmadığını, ona giden yolun tıkandığını anlatıyor.

Bilgi işleme modeli belleği, bilginin sırayla geçtiği üç depo olarak düşünür. Her geçişte bir eleme vardır; danışman, bir öğrencinin “unuttum” dediği şeyin hangi geçişte takıldığını sorar.

“Kafam bomboş oldu” çoğu zaman üçüncü noktadır: bilgi depodadır, kaygı onu geri getirmeyi engeller.Görsel: Sınav Defteri

Kısa süreli belleğin sınırlı alanını kaygılı düşünceler de doldurur; bu yüzden aşırı kaygı hem öğrenmeyi hem hatırlamayı zayıflatır. Uzun süreli bellek iki türlüdür: açık bellek sözle anlatılabilen olay (anısal) ve genel bilgileri (anlamsal) tutar, örtük bellek bisiklet sürmek gibi beceri ve alışkanlıkları.

Unutmanın nedenleri
AçıklamaNe olur?Öğrencinin ağzından
Bozulma (iz kuramı)Kullanılmayan bilginin izi zayıflar“İlkokulda ezberlediğim şiiri unuttum.”
İleriye ket vurmaEski öğrenme yeniyi engeller“Yeni telefon şifremi yazarken eskisi geliyor.”
Geriye ket vurmaYeni öğrenme eskiyi engeller“Almanca başlayınca İngilizce sözcükler karıştı.”
İpucuna bağlı unutmaBilgi var ama geri getirme ipucu yok“Dilimin ucunda, ama çıkmıyor.”
Güdülenmiş unutmaKaygı veren yaşantı bilinç dışına itilir“Kazadan sonraki günü hiç hatırlamıyorum.”

Güdülenmiş unutmanın arkasındaki bastırma savunmasını Kişilik ve sosyal psikoloji sayfasında göreceğiz. Danışmanın öğrenciye önerdiği bellek stratejileri modelden doğar: anlamlandırma, şemayla örgütleme, aralıklı tekrar ve kendini sınama. Kişinin kendi öğrenmesini planlayıp izlemesine üst biliş denir.

Akılda kalsın: Ket vurmada okun yönüne bak: ileriye = eski, ileriye doğru yeniyi bozar; geriye = yeni, geriye dönüp eskiyi bozar. “Dilimin ucunda” bilginin depoda olduğunu, sorunun yolda olduğunu söyler.
Sınavda

Nasıl sorulurBir unutma örneği verilir, hangi kuramla açıklandığı sorulur; sınav kaygısında bilginin neden geri getirilemediği de bu kalıpla gelir.

Tuzakİleriye ve geriye ket vurmayı ters okumaktır: adı, engellenen öğrenmeye değil engelleyenin yönüne göre verilir. İkinci tuzak, “bilgiyi biliyor ama hatırlayamıyor” durumunu bozulma sanmaktır; o, ipucuna bağlı unutmadır.

✎Boşluk doldurma unutma

Taşındıktan sonra yeni ev adresini sorulduğunda eski adresini söyleyen öğrenci yaşamaktadır. Yeni bir yazım kuralı öğrendikten sonra eski kuralı karıştıran öğrenci ise yaşar. Sınavda bir sorunun cevabını bildiğinden emin olduğu hâlde o an bulamayan, sınav bitince hatırlayan öğrencinin durumu ile açıklanır.

ileriye ket vurma · geriye ket vurma · ipucuna bağlı unutma · bozulma · kendiliğinden geri gelme

?Soru çöz

Bir psikolojik danışman, ders çalışırken sık sık “Okuyorum ama aklımda kalmıyor” diyen öğrenciye konuyu kendi cümleleriyle özetlemesini, yeni bilgiyi bildiği bir örneğe bağlamasını ve kavram haritası çıkarmasını önermiştir. Danışmanın bu önerileri bilgi işleme modelinin en çok hangi sürecini güçlendirmeye yöneliktir?

✓ D. Özetleme, örnekle ilişkilendirme ve kavram haritası bilgiyi anlamlandırıp örgütler; bu, uzun süreli belleğe kodlamayı güçlendirir. A duyusal kayıt bilgiyi ham ve çok kısa tutar, öneriler orada işlemez; B kısa süreli belleğin kapasitesi stratejiyle büyümez, yalnız daha iyi kullanılır; C ileriye ket vurma bir unutma nedenidir, güçlendirilecek bir süreç değildir.
KURAM · GÜDÜLENME

Güdülenme: Maslow'un hiyerarşisi, içsel-dışsal güdü ve öz belirleme

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağlanma türleri nelerdir? Freud'un psikoseksüel gelişim dönemleri ve saplanma nedir?Bağlantılı konudan (Yaşam boyu gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bowlby'ye göre bebek, bakım verenle güven ve yakınlık arayan bir duygusal bağ kurar. Ainsworth yabancı durum gözlemiyle güvenli, kaygılı-kararsız ve kaçınan bağlanmayı ayırmış; sonra dağınık bağlanma eklenmiştir. Freud'a göre kişilik oral, anal, fallik, gizil ve genital dönemlerde biçimlenir; bir dönemde aşırı doyum ya da engellenme saplanmaya yol açar.

Bağlanma ve psikoseksüel dönemler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi nedir? İçsel ve dışsal güdülenme ile öz belirleme kuramı ne söyler?

Kısa cevap: Güdü, davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren güçtür. İçsel güdülenmede iş kendisi için, dışsal güdülenmede ödül ya da cezadan ötürü yapılır. Maslow ihtiyaçları fizyolojik, güvenlik, ait olma ve sevgi, saygınlık ve kendini gerçekleştirme diye sıralar. Öz belirleme kuramına göre özerklik, yeterlik ve ilişkili olma ihtiyaçları karşılanınca içsel güdü güçlenir.

Bu konunun sonunda: bir öğrenci durumunun Maslow'un hangi basamağıyla ilgili olduğunu söyleyebilir, içsel güdüyü dışsal güdüden ayırabilir ve dışsal ödülün içsel güdüyü zayıflattığı durumu açıklayabilirsin.

Kahvaltı etmeden okula gelen, evde her gece kavga sesleri duyan bir öğrencinin “derse ilgisizliği” için öğretmeni ek ödev öneriyor; okulun psikolojik danışmanı ise önce piramidin alt basamaklarına bakıyor.

Güdülenme bir ihtiyaçla başlar; ihtiyaç bir gerilim (dürtü) yaratır, kişi amaca yönelik davranır ve amaca ulaşınca gerilim azalır. Birincil güdüler doğuştan ve fizyolojiktir (açlık, uyku); ikincil güdüler öğrenilir (başarı, onay, güç).

Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi okulda
BasamakİhtiyaçKarşılanmazsa sınıfta
5Kendini gerçekleştirmeYeteneklerini sonuna kadar kullanmaya yönelmez
4Saygınlık (başarı, takdir)Değersizlik, sürekli onay arama
3Ait olma ve sevgiDışlanma, yalnızlık, gruba kabul için riskli davranış
2GüvenlikEvde şiddet ya da akran zorbalığı varken derse odaklanamama
1FizyolojikAç, uykusuz öğrencinin dikkat sorunu

Abraham Maslow'a göre alt basamaktaki ihtiyaçlar karşılanmadıkça üsttekiler davranışı yönlendirmez. İlk dördü eksiklik ihtiyaçlarıdır, karşılanınca gerilim azalır; kendini gerçekleştirme ise bir gelişme ihtiyacıdır, karşılandıkça büyür. Maslow, kendini gerçekleştirmeyi hümanistik psikolojinin merkezine koyar; aynı çizgideki danışan merkezli yaklaşımı Hümanistik ve varoluşçu kuramlar sayfasında göreceğiz.

İçsel güdü, dışsal ödül ve öz belirleme

İçsel güdülenmede kişi bir işi ilgi, merak ve keyif için yapar; dışsal güdülenmede not, ödül ya da cezadan kaçınma için. Zaten severek yapılan bir işe somut ve beklenen ödül bağlanırsa, ödül kalktığında ilgi düşebilir; buna aşırı haklılandırma denir. Deci ve Ryan'ın öz belirleme kuramına göre içsel güdü üç temel ihtiyaç karşılandığında gelişir: özerklik (seçim hakkı), yeterlik (başarabilme duygusu) ve ilişkili olma (bağlılık). Yaşam boyu gelişim sayfasında gördüğümüz çalışkanlığa karşı aşağılık evresi, yeterlik ihtiyacının okul çağındaki sınavıdır.

Akılda kalsın: Maslow'u alttan oku: önce karın doysun, sonra güvende olsun, sonra sevilsin, sonra takdir edilsin, sonra kendini gerçekleştirsin. Öz belirlemenin üç ihtiyacı: seçiyorum, yapabiliyorum, bağlıyım.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin durumu verilir, Maslow'un hangi basamağındaki ihtiyacın karşılanmadığı sorulur; ya da bir öğretmen uygulamasının içsel güdüyü neden azalttığı istenir.

TuzakAit olma ile saygınlığı karıştırmaktır: gruba kabul edilme isteği ait olma, başarının takdir edilmesi saygınlıktır. İkinci tuzak, her ödülün içsel güdüyü öldürdüğünü sanmaktır; risk, zaten ilgiyle yapılan işe beklenen, somut ödül bağlandığında doğar.

⇄Bilgi eşleştirme öğrenci durumu → Maslow basamağı

?Soru çöz

Kitap okumayı çok seven bir öğrenciye öğretmeni, okuduğu her kitap için hediye vermeye başlamıştır. Birkaç ay sonra hediyeler bırakıldığında öğrencinin kitap okumaya olan ilgisi belirgin biçimde azalmıştır. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Zaten içsel güdüyle yapılan okumaya beklenen, somut bir ödül bağlanınca öğrenci okumayı ödüle yüklemeye başlamış, ödül kalkınca ilgisi düşmüştür; bu aşırı haklılandırmadır. A olumsuz pekiştirmede hoş olmayan bir durum ortadan kalkar ve davranış artar; C öğrenilmiş çaresizlik kontrol edilemeyen başarısızlıklardan doğar; D geriye ket vurma yeni öğrenmenin eskiyi bozmasıdır, güdüyle ilgisi yoktur.
KURAM · YÜKLEME

Weiner'in yükleme kuramı ve öğrenilmiş çaresizlik: “Çalışsam da olmaz”

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBandura'nın sosyal öğrenme kuramında model alma süreçleri nelerdir? Öz yeterlik nedir ve nasıl artırılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bandura'ya göre insan başkalarını gözleyerek, davranışı kendisi denemeden ve ödül almadan da öğrenir. Model almanın dört süreci dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme ve güdülenmedir; modelin ödüllendirildiğini görmek dolaylı pekiştirmedir. Öz yeterlik, kişinin belirli bir işi başarabileceğine olan inancıdır; en güçlü kaynağı kişinin kendi başarı yaşantılarıdır.

Bandura: model alma ve öz yeterlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Weiner'in yükleme kuramı nedir? Öğrenilmiş çaresizlik nasıl oluşur ve danışmada nasıl ele alınır?

Kısa cevap: Weiner'e göre kişinin başarı ya da başarısızlığını neye bağladığı sonraki çabasını belirler; yüklemeler denetim odağı (iç-dış), süreklilik (kalıcı-geçici) ve kontrol edilebilirlik boyutlarında incelenir. Seligman'ın öğrenilmiş çaresizliğinde kişi, kontrol edemediği başarısızlıklar sonunda kontrol edebileceği durumda bile çabayı bırakır; başarısızlığı iç, kalıcı ve genel nedenlere yüklemek bu tabloyu besler.

Bu konunun sonunda: bir öğrenci cümlesindeki yüklemeyi denetim odağı, süreklilik ve kontrol edilebilirlik boyutlarında sınıflayabilir ve öğrenilmiş çaresizliği tembellikten ayırabilirsin.

Üç denemenin üçünde de matematikten düşük alan öğrenci “Ben matematik kafalı değilim, çalışsam da olmaz” diyerek kitabı kapatıyor; aynı notu alan sıra arkadaşı “Bu kez yanlış konuya çalışmışım” deyip planını değiştiriyor.

Bernard Weiner'e göre iki öğrenciyi ayıran not değil, notun açıklamasıdır. Başarısızlığı yeteneğe bağlayan öğrenci utanç ve umutsuzluk yaşar ve vazgeçer; çabaya bağlayan öğrenci pişmanlık duyar ama yeniden dener. Çünkü yetenek onun gözünde değiştirilemez, çaba ise elindedir.

Weiner'in dört temel yüklemesi
Nedenİç / dışKalıcı / geçiciKontrol edilebilir mi?
YetenekİçKalıcıHayır
ÇabaİçGeçiciEvet
Görevin zorluğuDışKalıcıHayır
ŞansDışGeçiciHayır

Öğrenilmiş çaresizlik

Martin Seligman, kaçamadıkları hafif elektrik şoklarına maruz kalan köpeklerin, sonra kaçabilecekleri bir düzenekte bile kaçmayı denemediğini gözledi. Öğrenilmiş çaresizlik, kontrol edilemeyen olumsuz yaşantılar sonunda “ne yapsam değişmez” beklentisinin öğrenilmesi ve çabanın bırakılmasıdır. Kuram sonradan açıklama biçimiyle genişletildi: olumsuz olayı iç (“benim yüzümden”), kalıcı (“hep böyle olacak”) ve genel (“her şeyde böyleyim”) nedenlere bağlayan kötümser açıklama biçimi, çaresizliği ve çökkün duygu durumunu besler. Depresyonu Davranış ve uyum problemleri sayfasında göreceğiz.

Danışan: “Bu yıl da kalacağım, ben zaten okul insanı değilim.”
Danışman: “Geçen dönem tarihten geçtiğin haftayı hatırlıyor musun? O hafta ne farklıydı?”

Danışma kesiti · kontrol edilebilir nedeni bulma (örnek)

Danışmanın iki aracı vardır: yeniden yükleme eğitimi, yani başarısızlığı çaba ve strateji gibi kontrol edilebilir nedenlere bağlamayı öğretmek; ve küçük, başarılabilir görevlerle öğrenciye kontrol yaşantısı kazandırmak. Psikodinamik kuramlar sayfasında göreceğimiz Adler'in aşağılık kompleksi de vazgeçişle görünür ama kaynağı başka: kişinin kendine biçtiği değer.

Akılda kalsın: Danışmanın hedefi başarısızlığı “iç, geçici, kontrol edilebilir” kutuya, yani çabaya ve stratejiye taşımaktır. Çaresizliğin üç kötümser sözcüğü: ben, hep, her şey.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğrencinin başarısızlığa dair cümlesi verilir; hangi yükleme olduğu ya da hangi boyutta yer aldığı sorulur; danışmanın öğrenilmiş çaresizliğe yaklaşımı “hangisi uygun değildir” kalıbıyla gelir.

TuzakGörevin zorluğunu geçici sanmaktır; görev zorluğu dış ve kalıcıdır. İkinci tuzak, öğrenilmiş çaresizliği yetenek eksikliği sanmaktır; kişi yapabilecek durumdayken denemez.

Hepsi bir arada: öğrenme, bellek ve güdülenme
KonuÇekirdek bilgiDanışmadaki karşılığı
Klasik koşullanmaNötr uyarıcı koşulsuzla eşleşip koşullu tepki doğurur; genelleme, sönmeKorku ve kaygının öğrenilmesi
Edimsel koşullanmaPekiştireç artırır, ceza azaltır; olumsuz pekiştireç ceza değildirYakınmanın gizli kazancını bulmak
Tarifeler ve sönmeAralıklı pekiştirme sönmeye dirençli; en dirençlisi değişken oranlıSönme patlamasında tutarlı kalmak
BanduraDikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme, güdülenme; öz yeterlikBenzer bir modelin başarısını göstermek
Bilgi işleme, unutmaDuyusal kayıt → kısa süreli → uzun süreli bellek; bozulma, ket vurma, ipucuAnlamlı kodlama ve aralıklı tekrar önermek
GüdülenmeMaslow basamakları; içsel-dışsal; özerklik, yeterlik, ilişkili olmaAlt basamak eksikse önce onu karşılamak
Yükleme, çaresizlikİç-dış, kalıcı-geçici, kontrol edilebilir; öğrenilmiş çaresizlikBaşarısızlığı geçici ve kontrol edilebilir nedene bağlatmak

Kendini yokla

  • □ Bir korku öyküsünde koşullanma öğelerini ve sönme, genelleme kavramlarını bulabiliyorum.
  • □ Olumlu-olumsuz pekiştireci ve iki ceza türünü örnekte ayırabiliyorum.
  • □ Bir pekiştirme düzeninin hangi tarife olduğunu söyleyebiliyorum.
  • □ Model almanın dört sürecini ve öz yeterliğin kaynaklarını sayabiliyorum.
  • □ Bellek depolarını ve unutma açıklamalarını, özellikle ket vurma türlerini ayırabiliyorum.
  • □ Bir durumu Maslow basamağıyla eşleyip içsel ve dışsal güdüyü ayırabiliyorum.
  • □ Bir yüklemeyi üç boyutta sınıflayıp öğrenilmiş çaresizliği tanıyabiliyorum.

✎Boşluk doldurma öğrenci cümlesindeki yüklemeyi adlandır

“Bende yabancı dil kulağı yok, doğuştan böyleyim.” diyen öğrenci düşük notunu ile açıklar. “Bu hafta yeterince tekrar yapmadım, düşük almam normal.” diyen öğrencinin yüklemesi yüklemesidir. “Bu öğretmenin sınavlarından kimse yüksek alamıyor.” diyen öğrenci nedeni olarak görür. “Tam da çalışmadığım iki konudan soru geldi.” diyen öğrenci ise sonucu etkenine bağlar.

yetenek · çaba · görevin zorluğu · şans · denetim odağı · öğrenilmiş çaresizlik

?Soru çöz

Art arda başarısız olduktan sonra “Ne yapsam boş, hiçbir dersi beceremiyorum” diyerek ödevlerini yapmayı bırakan bir öğrenciyle çalışan psikolojik danışmanın aşağıdaki uygulamalarından hangileri öğrenilmiş çaresizliği azaltmaya yöneliktir?

I. Öğrencinin başarabileceği küçük ve kısa görevlerle başlamak
II. Başarısızlıkları çalışma yöntemi gibi değiştirilebilir nedenlerle birlikte ele almak
III. Öğrenciye zorlanacağı dersleri tamamen bırakmasını önermek

✓ A. Küçük başarılar kontrol yaşantısı kazandırır (I), başarısızlığı değiştirilebilir nedenlere bağlamak yeniden yükleme eğitimidir (II). B II'yi atlar, oysa açıklama biçimini değiştirmek çaresizliğin merkezindedir; C ve D'deki III kaçınmayı onaylar ve “yapamam” beklentisini pekiştirir, çaresizliği azaltmaz.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir psikolojik danışman, ilk görüşmede 5 yaşındaki bir çocuğa “Korkunu 1'den 10'a kadar puanlar mısın, bu korku aklına gelince kendin hakkında ne düşünüyorsun?” diye sormuş; çocuk sorulara anlamlı bir cevap verememiştir. Danışmanın göz ardı ettiği durum aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Beş yaşındaki çocuk işlem öncesi dönemdedir; duyguyu sayıya çevirmek ve kendi düşüncesini değerlendirmek soyut işlem ister, bu yüzden oyun ve resim gibi somut araçlar seçilmeliydi. A nesne kalıcılığı duyusal-motor dönemde, yani iki yaşına kadar kazanılır; C yakınsal gelişim alanı her yaşta vardır; D soyut işlemler yaklaşık on bir yaşında başlar, beş yaşında değil.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Piaget ve Vygotsky: bilişsel gelişim

?Soru 2

Matematik sınavından korkan bir öğrencinin psikolojik danışmanı, onu geçen yıl aynı korkuyu yaşayıp çalışma planıyla notunu yükselten, okuldan bir öğrenciyle tanıştırmıştır. Danışman öz yeterliğin hangi kaynağından yararlanmıştır?

✓ C. Öğrenci, kendisine benzeyen birinin aynı güçlüğü aştığını görerek “ben de yapabilirim” inancı kazanır; bu dolaylı yaşantıdır. A doğrudan başarıda öğrencinin kendisi bir başarı yaşamalıydı; B sözel iknada danışman ya da güvenilen biri “yapabilirsin” derdi; D bedensel uyarılmanın yorumlanmasıyla ilgilidir, burada model söz konusu.Kaynak: bu sayfa · Bandura: model alma ve öz yeterlik

?Soru 3

Art arda başarısız olduktan sonra “Ne yapsam boş, hiçbir dersi beceremiyorum” diyerek ödevlerini yapmayı bırakan bir öğrenciyle çalışan psikolojik danışmanın aşağıdaki uygulamalarından hangileri öğrenilmiş çaresizliği azaltmaya yöneliktir?

I. Öğrencinin başarabileceği küçük ve kısa görevlerle başlamak
II. Başarısızlıkları çalışma yöntemi gibi değiştirilebilir nedenlerle birlikte ele almak
III. Öğrenciye zorlanacağı dersleri tamamen bırakmasını önermek

✓ A. Küçük başarılar kontrol yaşantısı kazandırır (I), başarısızlığı değiştirilebilir nedenlere bağlamak yeniden yükleme eğitimidir (II). B II'yi atlar, oysa açıklama biçimini değiştirmek çaresizliğin merkezindedir; C ve D'deki III kaçınmayı onaylar ve “yapamam” beklentisini pekiştirir, çaresizliği azaltmaz.Kaynak: bu sayfa · Yükleme ve öğrenilmiş çaresizlik

?Soru 4

Erikson'un kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Gelişim ergenliğin sonunda tamamlanır.
II. Her evrede bireyin ihtiyaçları ile toplumun beklentileri arasında bir kriz yaşanır.
III. Bir evrede olumsuz sonuçlanan kriz sonraki yıllarda yeniden işlenebilir.

✓ A. Kriz kavramı (II) kuramın merkezidir ve Erikson krizlerin sonraki evrelerde yeniden ele alınabileceğini söyler (III). B III'ü dışarıda bırakır, oysa kuram kişiliği değişmez saymaz; C ve D'deki I, gelişimi ergenlikte bitiren Freud ve Piaget çizgisine aittir; Erikson'un sekiz evresinin üçü yetişkinliktedir.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Erikson: sekiz psikososyal evre

?Soru 5

Psikolojik danışman, yatma saatinde ağlayarak ebeveyninin odasına gelen çocuğun bu davranışını sönmeyle azaltmayı planlayan bir veliye aşağıdakileri anlatmıştır:

I. İlk günlerde ağlamanın süresi ve şiddeti artabilir.
II. Arada bir çocuğun yanına gidilirse davranış daha hızlı söner.
III. Uzun bir aradan sonra ağlama kısa süreliğine yeniden görülebilir.

Bu açıklamalardan hangileri doğrudur?

✓ A. Sönmenin başında davranışın artması sönme patlamasıdır (I); sönmüş davranışın bir aradan sonra kısa süre dönmesi kendiliğinden geri gelmedir (III). B III'ü atlar; C ve D'deki II yanlıştır: arada bir boyun eğmek değişken oranlı pekiştirme olur ve davranışı sönmeye daha dirençli kılar, hızlandırmaz.Kaynak: bu sayfa · Pekiştirme tarifeleri ve sönme

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Havighurst'e göre ergenlik döneminin gelişim görevlerinden biri değildir?

✓ D. Temel okuma, yazma ve hesaplama becerileri orta çocukluğun, yani ilkokul yıllarının görevidir; ergenlikte bu beceriler hazır olmalıdır. A duygusal bağımsızlık, B mesleğe hazırlanma ve C bedenini kabul etme Havighurst'ün ergenlik için saydığı görevlerdir; üçü de ergenin yetişkinliğe geçişini hazırlar.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Gelişim ilkeleri ve gelişim görevleri

?Soru 7

Altı yaşındaki Mert, annesine yardım ederken kazara beş tabak kıran ablasının, izinsiz kurabiye almaya çalışırken bir tabak kıran kardeşinden “daha yaramaz” olduğunu söylemektedir. Mert'in bu yargısı aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Mert niyeti değil sonucu, yani kırılan tabak sayısını ölçüt almıştır; bu Piaget'nin dışa bağımlı ahlakıdır. A saf çıkarcılıkta gerekçe kişinin kendi çıkarıdır, burada kimin daha suçlu olduğu tartılıyor; B özerk ahlakta niyete bakılırdı ve ablası daha az suçlu bulunurdu; D sosyal sözleşme kuralların uzlaşmayla değişebileceğini gören, ancak yetişkinlikte görülen bir evredir.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Kohlberg ve Piaget: ahlak gelişimi

?Soru 8

Dokuzuncu sınıf öğrencisi 15 yaşındaki Defne, sınıf öğretmeninin yönlendirmesiyle okulun psikolojik danışmanına gelmiştir. Öğretmen, Defne'nin son iki haftadır derslerde başını sıranın üstüne koyduğunu, teneffüslerde arkadaşlarından uzak durduğunu ve iki ödevini teslim etmediğini aktarmıştır. Görüşmede Defne, altı aydır birlikte olduğu arkadaşından ayrıldığını, annesinin “Bu yaşta herkes yaşar, geçer.” demesine çok kızdığını anlatır. Arkadaşlarının onu teselli etmeye çalıştığını ama hiçbirinin ne hissettiğini bilmediğini söyler. Danışman, benzer bir ayrılık yaşayan gençlerin neler hissettiğinden söz etmeye başlayınca Defne sözünü keser: “Benim yaşadığım acıyı dünyada kimse yaşamamıştır; siz de anlayamazsınız.”

Defne'nin son sözü aşağıdaki kavramlardan hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ A. İpucu son cümlededir: Defne yaşantısının eşsiz olduğuna ve kimsenin onu anlayamayacağına inanıyor; danışmanın başka gençlerle benzerlik kurmasını da annesinin “herkes yaşar” sözünü de bu yüzden reddediyor. Bu, kişisel efsanenin eşsizlik yanıdır. B hayali seyircide ergen herkesin onu izlediğini sanır; Defne izlenmekten değil anlaşılmamaktan yakınıyor. C kimlik kapalılığı Marcia'nın araştırmadan karar verme statüsüdür; vakada bir kimlik ya da meslek seçimi yok. D rol karmaşası Erikson'un ergenlik krizinin olumsuz kutbudur, Elkind'in kavramı değildir ve vakada “kimim?” arayışı anlatılmıyor.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Ergenlik: Elkind ve Marcia

?Soru 9

Kırk iki yaşındaki bir öğretmen, psikolojik danışmana şunları anlatmıştır:

I. “Gençken okul müdürü olup eğitimi değiştireceğimi hayal ederdim; şimdi o hayalin neresindeyim, bilmiyorum.”
II. “Son yıllarda en çok stajyer öğretmenlere yol göstermekten keyif alıyorum.”
III. “Kimseye yakınlaşamıyorum, hep yalnızım.”

Bu ifadelerden hangileri sırasıyla Levinson'ın orta yaş geçişi ve Erikson'un üretkenlik kavramlarıyla açıklanabilir?

✓ D. I, gençlikteki düşün orta yaşta yeniden değerlendirilmesidir (orta yaş geçişi); II, sonraki kuşağa yol göstermekten doyum almaktır (üretkenlik). A'daki III yakınlığa karşı yalıtılmışlık krizine, yani genç yetişkinliğe aittir; B sırayı ters kurar, yol göstermek düş sorgulaması değildir; C'deki III yine yalıtılmışlıktır, orta yaş geçişi değildir.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Yetişkinlik ve yaşlılık: Levinson

?Soru 10

Bir psikolojik danışman, ders çalışırken sık sık “Okuyorum ama aklımda kalmıyor” diyen öğrenciye konuyu kendi cümleleriyle özetlemesini, yeni bilgiyi bildiği bir örneğe bağlamasını ve kavram haritası çıkarmasını önermiştir. Danışmanın bu önerileri bilgi işleme modelinin en çok hangi sürecini güçlendirmeye yöneliktir?

✓ D. Özetleme, örnekle ilişkilendirme ve kavram haritası bilgiyi anlamlandırıp örgütler; bu, uzun süreli belleğe kodlamayı güçlendirir. A duyusal kayıt bilgiyi ham ve çok kısa tutar, öneriler orada işlemez; B kısa süreli belleğin kapasitesi stratejiyle büyümez, yalnız daha iyi kullanılır; C ileriye ket vurma bir unutma nedenidir, güçlendirilecek bir süreç değildir.Kaynak: bu sayfa · Bilgi işleme, bellek ve unutma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Rehberlik ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →