Kişilik: tip yaklaşımları, Allport, Cattell ve Beş Faktör Modeli
Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Kişilik nedir? Tip ve özellik yaklaşımları arasındaki fark nedir? Beş Faktör Modeli hangi boyutlardan oluşur?
Kısa cevap: Kişilik, bireyi başkalarından ayıran, zamana ve duruma göre görece tutarlı düşünme, duygu ve davranış örüntüsüdür. Tip yaklaşımları insanları birkaç ayrı kategoriye yerleştirir; özellik yaklaşımları herkeste farklı derecede bulunan sürekli boyutlarla betimler. Allport kardinal, merkezî ve ikincil özellikleri ayırmış, Cattell 16 kaynak özellik bulmuştur; Beş Faktör Modeli kişiliği beş geniş boyutta toplar.Bu konunun sonunda: tip yaklaşımını özellik yaklaşımından ayırabilir, Allport'un özellik türlerini tanıyabilir ve betimlenen bir öğrenciyi Beş Faktör boyutlarıyla eşleyebilirsin.
Aynı öğrenci için öğretmenler odasında biri “O tam bir içedönük tip” derken öteki “Sosyalliği orta düzeyde ama çok sorumlu biri” diyor; ikisi, kişiliği anlatmanın iki ayrı yolunu kullanıyor.
Kişiliğin iki kaynağı birlikte düşünülür: mizaç, doğuştan gelen ve bebeklikte bile görülen duygusal tepki eğilimidir (kolay yatışan ya da çabuk huzursuzlanan bebek); karakter ise kişiliğin toplumun değerleriyle değerlendirilen yanıdır (dürüstlük, sorumluluk). Psikolojik danışman öğrenciyi tanırken hem değişmesi zor eğilimleri hem öğrenilmiş yanları görür.
| Tip yaklaşımı | Özellik yaklaşımı | |
|---|---|---|
| Mantık | Az sayıda, birbirinden kesin ayrılan kategori | Herkeste farklı derecede bulunan sürekli boyutlar |
| Örnekler | Hipokrat-Galen'in dört mizacı (neşeli, sakin, öfkeli, karamsar); Sheldon'ın beden tipleri; Jung'un içedönük-dışadönük tipleri | Allport, Cattell, Eysenck, Beş Faktör Modeli |
| Cümle kalıbı | “O bir … tipi.” | “Dışadönüklükte yüksek, kaygıda orta.” |
Özellik kuramcıları
Gordon Allport özellikleri etki alanına göre ayırdı: kardinal özellik bütün yaşamı yönlendiren tek baskın özelliktir ve az kişide görülür; merkezî özellikler kişiyi anlatan beş on temel özelliktir; ikincil özellikler yalnız belirli durumlarda görülen tercih ve tutumlardır. Raymond Cattell faktör analiziyle dışarıdan görünen yüzey özelliklerinin altında daha az sayıda kaynak özellik bulunduğunu gösterdi ve 16 kaynak özellik tanımladı. Hans Eysenck kişiliği dışadönüklük, duygusal dengesizlik ve psikotiklik boyutlarıyla açıkladı.
| Boyut | Yüksek uç | Düşük uç |
|---|---|---|
| Deneyime açıklık | Meraklı, yaratıcı, yeniliği seven | Alışılmışı seven, geleneksel |
| Sorumluluk (öz denetim) | Planlı, düzenli, kararlı | Dağınık, plansız |
| Dışadönüklük | Girişken, konuşkan, enerjik | Çekingen, sessiz |
| Uyumluluk | Yardımsever, güvenen, uzlaşmacı | Kuşkucu, rekabetçi |
| Duygusal dengesizlik (nevrotiklik) | Kaygılı, çabuk üzülen | Sakin, dengeli |
Kişilik envanterlerinin (16 faktör ölçeği, MMPI) nasıl çalıştığını Test teknikleri ve psikometri sayfasında göreceğiz.
Nasıl sorulurBir öğrencinin betimlemesi verilir, hangi Beş Faktör boyutunda yüksek ya da düşük olduğu sorulur; Allport ve Cattell'in kavramları da eşleştirilir.
TuzakJung'un içedönük-dışadönük ayrımını özellik yaklaşımı saymaktır; Jung tip kuramcısıdır, dışadönüklüğü bir boyut olarak ölçen Eysenck ve Beş Faktör'dür. İkinci tuzak, Cattell'in yüzey özelliklerini temel özellik sanmaktır; temel olan kaynak özelliklerdir.
⇄Bilgi eşleştirme öğrenci betimlemesi → Beş Faktör boyutu
?Soru çöz
Bir psikolojik danışman, danışanını “yardımsever, titiz, biraz çekingen ve esprili” diye betimlemiş; danışanın yalnız sınav dönemlerinde kahve içme alışkanlığı olduğunu da not etmiştir. Allport'un kuramına göre danışmanın ilk betimlemesindeki özellikler ile kahve alışkanlığı sırasıyla hangi tür özelliklerdir?