Kişilik ve sosyal psikoloji: kişilik kuramları, stres, tutum ve grup

Kişiliği açıklayan yaklaşımları, savunma mekanizmalarını, stresle başa çıkmayı, tutum ve yükleme hatalarını, uyma ve grup etkilerini öğren.

7 durakÖABT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAM · KİŞİLİK

Kişilik: tip yaklaşımları, Allport, Cattell ve Beş Faktör Modeli

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kişilik nedir? Tip ve özellik yaklaşımları arasındaki fark nedir? Beş Faktör Modeli hangi boyutlardan oluşur?

Kısa cevap: Kişilik, bireyi başkalarından ayıran, zamana ve duruma göre görece tutarlı düşünme, duygu ve davranış örüntüsüdür. Tip yaklaşımları insanları birkaç ayrı kategoriye yerleştirir; özellik yaklaşımları herkeste farklı derecede bulunan sürekli boyutlarla betimler. Allport kardinal, merkezî ve ikincil özellikleri ayırmış, Cattell 16 kaynak özellik bulmuştur; Beş Faktör Modeli kişiliği beş geniş boyutta toplar.

Bu konunun sonunda: tip yaklaşımını özellik yaklaşımından ayırabilir, Allport'un özellik türlerini tanıyabilir ve betimlenen bir öğrenciyi Beş Faktör boyutlarıyla eşleyebilirsin.

Aynı öğrenci için öğretmenler odasında biri “O tam bir içedönük tip” derken öteki “Sosyalliği orta düzeyde ama çok sorumlu biri” diyor; ikisi, kişiliği anlatmanın iki ayrı yolunu kullanıyor.

Kişiliğin iki kaynağı birlikte düşünülür: mizaç, doğuştan gelen ve bebeklikte bile görülen duygusal tepki eğilimidir (kolay yatışan ya da çabuk huzursuzlanan bebek); karakter ise kişiliğin toplumun değerleriyle değerlendirilen yanıdır (dürüstlük, sorumluluk). Psikolojik danışman öğrenciyi tanırken hem değişmesi zor eğilimleri hem öğrenilmiş yanları görür.

Tip yaklaşımı ile özellik yaklaşımı
Tip yaklaşımıÖzellik yaklaşımı
MantıkAz sayıda, birbirinden kesin ayrılan kategoriHerkeste farklı derecede bulunan sürekli boyutlar
ÖrneklerHipokrat-Galen'in dört mizacı (neşeli, sakin, öfkeli, karamsar); Sheldon'ın beden tipleri; Jung'un içedönük-dışadönük tipleriAllport, Cattell, Eysenck, Beş Faktör Modeli
Cümle kalıbı“O bir … tipi.”“Dışadönüklükte yüksek, kaygıda orta.”

Özellik kuramcıları

Gordon Allport özellikleri etki alanına göre ayırdı: kardinal özellik bütün yaşamı yönlendiren tek baskın özelliktir ve az kişide görülür; merkezî özellikler kişiyi anlatan beş on temel özelliktir; ikincil özellikler yalnız belirli durumlarda görülen tercih ve tutumlardır. Raymond Cattell faktör analiziyle dışarıdan görünen yüzey özelliklerinin altında daha az sayıda kaynak özellik bulunduğunu gösterdi ve 16 kaynak özellik tanımladı. Hans Eysenck kişiliği dışadönüklük, duygusal dengesizlik ve psikotiklik boyutlarıyla açıkladı.

Beş Faktör Modeli: boyutlar ve uçları
BoyutYüksek uçDüşük uç
Deneyime açıklıkMeraklı, yaratıcı, yeniliği sevenAlışılmışı seven, geleneksel
Sorumluluk (öz denetim)Planlı, düzenli, kararlıDağınık, plansız
DışadönüklükGirişken, konuşkan, enerjikÇekingen, sessiz
UyumlulukYardımsever, güvenen, uzlaşmacıKuşkucu, rekabetçi
Duygusal dengesizlik (nevrotiklik)Kaygılı, çabuk üzülenSakin, dengeli

Kişilik envanterlerinin (16 faktör ölçeği, MMPI) nasıl çalıştığını Test teknikleri ve psikometri sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Tip bir kutudur, özellik bir cetvel. Beş Faktör'ün baş harfleri sırasıyla aklında kalsın: Açıklık, Sorumluluk, Dışadönüklük, Uyumluluk, Duygusal dengesizlik. Allport'ta kardinal “tek ve her şeyi belirleyen”, merkezî “kişiyi anlatan birkaç”, ikincil “duruma bağlı”dır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin betimlemesi verilir, hangi Beş Faktör boyutunda yüksek ya da düşük olduğu sorulur; Allport ve Cattell'in kavramları da eşleştirilir.

TuzakJung'un içedönük-dışadönük ayrımını özellik yaklaşımı saymaktır; Jung tip kuramcısıdır, dışadönüklüğü bir boyut olarak ölçen Eysenck ve Beş Faktör'dür. İkinci tuzak, Cattell'in yüzey özelliklerini temel özellik sanmaktır; temel olan kaynak özelliklerdir.

⇄Bilgi eşleştirme öğrenci betimlemesi → Beş Faktör boyutu

?Soru çöz

Bir psikolojik danışman, danışanını “yardımsever, titiz, biraz çekingen ve esprili” diye betimlemiş; danışanın yalnız sınav dönemlerinde kahve içme alışkanlığı olduğunu da not etmiştir. Allport'un kuramına göre danışmanın ilk betimlemesindeki özellikler ile kahve alışkanlığı sırasıyla hangi tür özelliklerdir?

✓ C. Kişiyi genel olarak anlatan birkaç temel özellik merkezî, yalnız belirli koşullarda görülen alışkanlık ikincil özelliktir. A kardinal özellik bütün yaşamı yönlendiren tek baskın özelliktir, dört ayrı sıfat bir arada kardinal olamaz; B kaynak ve yüzey özellikleri Allport'un değil Cattell'in kavramlarıdır; D sırayı tersine çevirir ve kahve alışkanlığını bütün yaşamı belirleyen özellik sayar.
KAVRAM · SAVUNMA MEKANİZMALARI

Savunma mekanizmaları: egonun kaygıya karşı kalkanları

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağlanma türleri nelerdir? Freud'un psikoseksüel gelişim dönemleri ve saplanma nedir?Bağlantılı konudan (Yaşam boyu gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bowlby'ye göre bebek, bakım verenle güven ve yakınlık arayan bir duygusal bağ kurar. Ainsworth yabancı durum gözlemiyle güvenli, kaygılı-kararsız ve kaçınan bağlanmayı ayırmış; sonra dağınık bağlanma eklenmiştir. Freud'a göre kişilik oral, anal, fallik, gizil ve genital dönemlerde biçimlenir; bir dönemde aşırı doyum ya da engellenme saplanmaya yol açar.

Bağlanma ve psikoseksüel dönemler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Savunma mekanizmaları nelerdir? Bastırma, inkâr, yansıtma, karşıt tepki ve gerileme arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Savunma mekanizmaları, egonun kaygı, suçluluk ve utançtan korunmak için çoğunlukla bilinç dışı başvurduğu, gerçeği çarpıtan ya da gizleyen yollardır. Başlıcaları bastırma, inkâr, yansıtma, yer değiştirme, mantığa bürüme, karşıt tepki, gerileme, entelektüelleştirme, özdeşim, telafi, hayal kurma ve yüceltmedir. Ara sıra kullanılmaları olağandır; katı ve sürekli kullanıldıklarında uyumu bozarlar.

Bu konunun sonunda: betimlenen davranıştaki savunmayı adlandırabilir, en çok karıştırılan çiftleri (bastırma-inkâr, yansıtma-yer değiştirme, telafi-yüceltme) ve bilinçli baş etmeyi savunmadan ayırabilirsin.

Kardeşi doğunca yeniden parmağını emmeye başlayan altı yaşındaki Efe ile en sevmediği öğretmenine herkesten kibar davranan Sena aynı hafta rehberlik servisine geliyor.

Kavramı Sigmund Freud ortaya koydu, kızı Anna Freud sistemli biçimde sınıflandırdı. Savunmanın iki ayırt edici özelliği vardır: kişi onu farkında olmadan kullanır ve gerçeği çarpıtır ya da gizler. Bu yüzden “sınavı düşünmemeye karar verdim” gibi bilinçli bir erteleme savunma değildir. Savunma kısa vadede kaygıyı azaltır ama sorunu çözmez.

Savunma mekanizmaları ve ayırt edici ipuçları
SavunmaNe olur?Okuldan örnek
BastırmaKaygı veren anı, istek ya da düşünce bilinç dışına itilirSınıfta küçük düşürüldüğü günü hiç hatırlamayan öğrenci
İnkâr (yadsıma)Dıştaki acı gerçek kabul edilmezSınıfta kaldığı açıklandığı hâlde “Bir yanlışlık var, geçtim” diyen öğrenci
YansıtmaKendi kabul edilemez duygusu başkasına yüklenirArkadaşını kıskanan öğrencinin “O beni kıskanıyor” demesi
Yer değiştirme (yön değiştirme)Duygu asıl kaynaktan daha güvenli bir hedefe yönelirÖğretmenine kızıp eve gelince kardeşine bağıran çocuk
Mantığa bürümeDavranışa kabul edilebilir ama gerçek olmayan bir gerekçe bulunurTakıma seçilmeyince “Zaten futbol vakit kaybı” diyen öğrenci
Karşıt tepkiKabul edilemez duygunun abartılı biçimde tam tersi gösterilirKardeşini kıskanan çocuğun ona aşırı sevgi gösterisi
GerilemeStres karşısında daha önceki gelişim döneminin davranışlarına dönülürKardeş doğunca yeniden parmak emmeye başlayan çocuk
Telafi (ödünleme)Bir alandaki yetersizlik başka bir alanda başarıyla dengelenirDerslerde zorlanıp resimde parlayan öğrenci
YüceltmeKabul edilemez dürtü toplumca değerli bir etkinliğe yönelirSaldırganlığını güreş antrenmanında kullanan genç
Ek bilgi: üç savunma daha

Entelektüelleştirme: duygu, soyut ve kuramsal konuşmayla uzak tutulur (anne babasının ayrılığını yalnız istatistiklerle anlatan ergen). Özdeşim: güçlü ya da hayran olunan birinin özellikleri benimsenir (sevdiği öğretmeninin konuşma biçimini taklit eden öğrenci). Hayal kurma: engellenen istek hayalde doyurulur (dışlanan öğrencinin kendini sınıfın en sevileni olarak düşlemesi).

En çok karıştırılan çiftler

Bastırma ve inkâr: bastırmada içerideki bir malzeme unutulur, inkârda dışarıdaki olay kabul edilmez. Yansıtma ve yer değiştirme: yansıtmada duygu karşıdakine mal edilir (“o kızgın”), yer değiştirmede duygu kişinin kendisinde kalır ama hedefi değişir. Telafi ve yüceltme: telafide bir eksiklik dengelenir, yüceltmede kabul edilemez bir dürtü değerli bir yola akar. Yüceltme en olgun savunma sayılır; Adler'in kuramında merkezde duran telafiyi ve savunmaların danışma odasındaki yorumunu Psikodinamik kuramlar sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Her savunmada “duygu ya da gerçek nereye gitti?” diye sor: unutulduysa bastırma, reddedildiyse inkâr, karşıdakine verildiyse yansıtma, başka hedefe döküldüyse yer değiştirme, tersine döndüyse karşıt tepki, geçmişe kaçtıysa gerileme, güzel bir işe aktıysa yüceltme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrenci ya da danışan davranışı betimlenir, hangi savunma mekanizması olduğu sorulur; “hangisi savunma mekanizması değildir” kalıbında bilinçli baş etme yolları çeldirici olur.

TuzakKarşıt tepkiyi gerçek sevgi ya da nezaket sanmaktır; ipucu, davranışın abartılı ve katı olmasıdır. İkinci tuzak, gerilemeyi her bebeksi davranış saymaktır; gerileme stres anında ortaya çıkan bir dönüştür.

?Soru çöz

Sekizinci sınıf öğrencisi 14 yaşındaki Deniz, yıllardır sınıfının en başarılı öğrencisi olarak bilinmektedir. Dönem başında sınıfa katılan Ece ilk sınavda Deniz'den yüksek not alınca öğretmenler onu sık sık örnek göstermeye başlamıştır. Sınıf öğretmeni, o günden beri Deniz'in Ece'yi her fırsatta herkesin önünde abartılı biçimde övdüğünü, teneffüslerde yanından hiç ayrılmadığını ve arkadaşlarının Ece'ye en küçük bir eleştiri yapmasına bile sert tepki gösterdiğini aktarmıştır. Rehberlik öğretmeniyle görüşmesinde Deniz, “Ece'yi kıskandığımı söyleyenler saçmalıyor; onu bu sınıfta herkesten çok ben seviyorum.” der. Rehberlik öğretmeni, Deniz'in Ece'ye karşı kendine bile itiraf edemediği bir düşmanlık duygusu taşıdığını düşünmektedir.

Rehberlik öğretmeninin bu değerlendirmesine göre Deniz'in davranışı aşağıdaki savunma mekanizmalarından hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ A. İki ipucu birlikte okunur: kabul edilemeyen bir düşmanlık duygusu ve onun tam tersi olan övgünün abartılı, katı biçimi. Deniz duygusunu tersine çevirip aşırı sevgi olarak gösteriyor; bu karşıt tepkidir. B yansıtmada Deniz kıskançlığı Ece'ye yükleyip “O beni kıskanıyor” derdi; C özdeşimde hayran olunan birinin özellikleri benimsenir, Deniz Ece'nin özelliklerini almıyor, duygusunu gizliyor; D yüceltmede dürtü toplumca değerli bir etkinliğe, örneğin daha çok çalışmaya aktarılırdı.

⇄Bilgi eşleştirme davranış → savunma

KAVRAM · STRES

Stres, engellenme ve çatışma türleri: başa çıkmanın iki yolu

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSavunma mekanizmaları nelerdir? Bastırma, inkâr, yansıtma, karşıt tepki ve gerileme arasındaki farklar nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Savunma mekanizmaları, egonun kaygı, suçluluk ve utançtan korunmak için çoğunlukla bilinç dışı başvurduğu, gerçeği çarpıtan ya da gizleyen yollardır. Başlıcaları bastırma, inkâr, yansıtma, yer değiştirme, mantığa bürüme, karşıt tepki, gerileme, entelektüelleştirme, özdeşim, telafi, hayal kurma ve yüceltmedir. Ara sıra kullanılmaları olağandır; katı ve sürekli kullanıldıklarında uyumu bozarlar.

Savunma mekanizmaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Stres, engellenme ve çatışma nedir? Çatışma türleri nelerdir ve stresle nasıl başa çıkılır?

Kısa cevap: Stres, kişinin baş etme gücünü zorlayan durumlar karşısında yaşadığı bedensel ve psikolojik gerilimdir; başlıca kaynakları engellenme ve çatışmadır. Çatışma türleri yaklaşma-yaklaşma, kaçınma-kaçınma, yaklaşma-kaçınma ve çifte yaklaşma-kaçınmadır. Lazarus'a göre stres olaydan çok onun nasıl değerlendirildiğine bağlıdır; başa çıkma problem odaklı ya da duygu odaklı olabilir.

Bu konunun sonunda: bir ikilemin hangi çatışma türü olduğunu söyleyebilir, Lazarus'un birincil ve ikincil değerlendirmesini sıralayabilir ve problem odaklı başa çıkmayı duygu odaklıdan ayırabilirsin.

Hem tıp hem hukuk kazanan bir öğrenci “İkisi de güzel, seçemiyorum” derken sıra arkadaşı “Ya sevmediğim bölüme gideceğim ya bir yıl daha hazırlanacağım” diye dertleniyor; ikisi de çatışmada ama aynı çatışmada değil.

Engellenme, güdülenmiş bir davranışın amaca ulaşmasının önlenmesidir. Engel fiziksel (yolun kapanması), sosyal (anne babanın yasağı) ya da kişisel (boyunun yetmemesi, yetersiz hazırlık) olabilir. Engellenmeye sık verilen tepkiler saldırganlık, geri çekilme ve yukarıda gördüğümüz savunmalardır. Çatışma ise birbiriyle bağdaşmayan iki isteğin aynı anda bulunmasıdır.

Oklar kişiden hedefe gidiyorsa hedef çeker, hedeften kişiye geliyorsa iter. Yaklaşma-kaçınmada kişi hedefe yaklaştıkça itici yan güçlenir ve kararsızlık doğar.Görsel: Sınav Defteri

Stres nasıl işler, nasıl başa çıkılır?

Hans Selye, süren strese bedenin üç evrelik bir tepki verdiğini gösterdi (genel uyum sendromu): alarm, direnç ve kaynaklar tükenirse tükenme. Richard Lazarus ise stresin olayda değil değerlendirmede olduğunu söyler: birincil değerlendirmede kişi olayın kendisi için tehdit olup olmadığını, ikincil değerlendirmede baş etmek için elinde ne olduğunu tartar. Aynı sınav bir öğrenciye fırsat, ötekine felaket gelir.

Başa çıkmanın iki yolu
Problem odaklıDuygu odaklı
HedefStresin kaynağını değiştirmekYaşanan duyguyu düzenlemek
ÖrnekÇalışma planı yapmak, öğretmenden yardım istemekNefes egzersizi, bir arkadaşla dertleşmek, olayı yeniden yorumlamak
Ne zaman işe yarar?Durum değiştirilebiliyorsaDurum değiştirilemiyorsa (kayıp, kesinleşmiş sonuç)
Akılda kalsın: Çatışmada iki ok say: iki çeken kolay, iki iten zor, bir hedefte hem çeken hem iten kararsızlık, iki hedefte artı-eksi en karmaşığı. Lazarus'un iki sorusu: “Tehlikeli mi? Başa çıkabilir miyim?”
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin ikilemi verilir, çatışma türü sorulur; ya da bir başa çıkma davranışının problem mi duygu odaklı mı olduğu istenir.

TuzakKaçınma-kaçınma ile yaklaşma-kaçınmayı karıştırmaktır: ilkinde iki ayrı istenmeyen seçenek, ikincisinde tek bir hedefin iki yüzü vardır. İkinci tuzak, duygu odaklı başa çıkmayı her zaman kaçış saymaktır; değiştirilemeyen durumda doğru yol odur.

✎Boşluk doldurma ikilemdeki çatışma türünü adlandır

Aynı saatte hem satranç turnuvası hem çok sevdiği tiyatro gösterisi olan öğrenci çatışması yaşar. Ya ödevini teneffüste bitirecek ya da öğretmeni velisini çağıracak olan öğrencinin çatışması türündendir. Öğrenci meclisi başkanı olmak isteyip seçim konuşmasında herkesin önüne çıkmaktan korkan öğrencide çatışması görülür. Bir lisenin evine yakın ama programı zayıf, ötekinin güçlü ama yolu bir buçuk saat olduğunu düşünen öğrenci ise çatışması içindedir.

yaklaşma-yaklaşma · kaçınma-kaçınma · yaklaşma-kaçınma · çifte yaklaşma-kaçınma · engellenme · bilişsel çelişki

↕Sıralama Lazarus: stres ve başa çıkma süreci

  1. “Konuların çoğunu biliyorum, iki eksik konum için bir haftam var.”
  2. “Planı uyguladım; artık o kadar korkutucu gelmiyor.”
  3. Öğretmen, gelecek hafta kapsamlı bir deneme yapılacağını duyuruyor.
  4. Öğrenci, eksik iki konu için günlük bir çalışma planı hazırlıyor.
  5. “Bu deneme sıralamamı etkileyecek, benim için önemli ve zor.”
KAVRAM · SOSYAL PSİKOLOJİ

Tutum ve Festinger'in bilişsel çelişki kuramı: tutarlı görünme ihtiyacı

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMaslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi nedir? İçsel ve dışsal güdülenme ile öz belirleme kuramı ne söyler?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güdü, davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren güçtür. İçsel güdülenmede iş kendisi için, dışsal güdülenmede ödül ya da cezadan ötürü yapılır. Maslow ihtiyaçları fizyolojik, güvenlik, ait olma ve sevgi, saygınlık ve kendini gerçekleştirme diye sıralar. Öz belirleme kuramına göre özerklik, yeterlik ve ilişkili olma ihtiyaçları karşılanınca içsel güdü güçlenir.

Güdülenme: Maslow ve öz belirleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tutum nedir ve hangi öğelerden oluşur? Festinger'in bilişsel çelişki kuramı nedir?

Kısa cevap: Tutum, bir nesneye, kişiye ya da düşünceye karşı öğrenilmiş, görece kalıcı olumlu ya da olumsuz değerlendirme eğilimidir; bilişsel (inanç), duygusal (his) ve davranışsal (eyleme hazırlık) öğeleri vardır. Festinger'in bilişsel çelişki kuramına göre kişi, birbiriyle tutarsız iki bilişin yarattığı rahatsızlığı azaltmak için davranışını ya da tutumunu değiştirir ya da çelişkiyi küçülten yeni bilişler ekler.

Bu konunun sonunda: tutumun bilişsel, duygusal ve davranışsal öğelerini örnekte ayırabilir ve bir kararın ardından görülen bilişsel çelişki azaltma yolunu tanıyabilirsin.

Sağlık haftasında sigaranın zararlarını sınıfta en iyi anlatan öğrenci, okul çıkışı sigara içerken görülünce “Dedem doksan yaşına kadar içti” diyor.

Sosyal psikoloji, bireyin düşünce, duygu ve davranışının başkalarının gerçek ya da hayalî varlığından nasıl etkilendiğini inceler. Temel kavramlarından biri tutumdur. “Fen dersinden hoşlanmıyorum” diyen öğrencinin tutumu üç öğeden oluşur: fen konularının zor ve gereksiz olduğuna dair bilişsel inanç, ders saatinde duyduğu sıkıntı (duygusal öğe) ve ödevi erteleme eğilimi (davranışsal öğe). Tutumlar öğrenilir; bu yüzden değişebilir.

Bilişsel çelişki

Leon Festinger'e göre insan inançları ve davranışları arasında tutarlılık arar. İki biliş çeliştiğinde (“Sigara öldürür” ve “Ben sigara içiyorum”) rahatsız edici bir gerilim, yani bilişsel çelişki doğar. Kişi bu gerilimi üç yoldan azaltır:

Bilişsel çelişkiyi azaltmanın yolları
YolSigara örneğinde
Davranışı değiştirmekSigarayı bırakmak
Tutumu değiştirmek“Bu kadar az içmenin zararı yok” diye inancı yumuşatmak
Yeni biliş eklemek ya da birini küçümsemek“Dedem doksan yaşına kadar içti”, “Araştırmalar abartılı”

Festinger ve Carlsmith'in ünlü deneyinde sıkıcı bir işi başkasına “çok eğlenceli” diye anlatmaları için katılımcılardan bir kısmına az, bir kısmına çok para verildi. Sonra işi daha ilginç bulan, az para alanlar oldu: yalanı açıklayacak dış gerekçeleri yetersiz kaldığı için tutumlarını davranışlarına uydurdular. Buna yetersiz haklılandırma denir. Kişi zor bir seçim yaptıktan sonra seçtiğini yüceltip vazgeçtiğini küçümsediğinde ise karar sonrası çelişki azaltılmaktadır.

Danışman için anlamı şudur: danışan değerleriyle davranışı arasındaki çelişkiyi kendisi fark ettiğinde değişime daha açık olur; yargılayıcı bir dış baskı ise çoğu zaman yeni gerekçeler üretmesine yol açar.

Akılda kalsın: Tutumun üç öğesi düşünüyorum, hissediyorum, yapmaya hazırımdır. Bilişsel çelişkide zihin bir terazidir: kefeler dengesizse ya davranışı, ya inancı değiştirir ya da kefeye yeni bir bahane koyar. Az ödül, çok tutum değişikliği.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin davranışı ile inancı arasındaki çelişki ve sonrasında söyledikleri verilir; çelişkiyi hangi yolla azalttığı ya da tutumun hangi öğesinin örneklendiği sorulur.

TuzakYetersiz haklılandırmada çok ödül alanın daha çok değiştiğini sanmaktır; yeterli dış gerekçesi olan kişi tutumunu değiştirmeye ihtiyaç duymaz. İkinci tuzak, “bahane bulmayı” yalnız savunma mekanizması diye okumaktır; sosyal psikoloji sorusunda bu, çelişkiyi azaltan yeni bilişin eklenmesidir.

✎Boşluk doldurma tutum ve çelişki

“Başka okuldan gelen öğrenciler kurallara uymaz” inancı tutumun öğesidir; bu öğrencileri görünce duyulan huzursuzluk öğeyi, onlarla proje grubuna girmekten kaçınma ise öğeyi gösterir. Ders çalışmanın çok önemli olduğuna inandığı hâlde hiç çalışmayan öğrencinin yaşadığı rahatsızlığa denir.

bilişsel · duygusal · davranışsal · bilişsel çelişki · kalıp yargı · yansıtma

?Soru çöz

Okul gezisi için iki seçenek arasında uzun süre kararsız kalan bir öğrenci, müzeyi seçtikten sonra müze gezisinin ne kadar öğretici olduğunu sık sık anlatmaya, vazgeçtiği doğa yürüyüşünü ise “zaten yorucu ve sıkıcı olurdu” diye küçümsemeye başlamıştır. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Zor bir seçimden sonra seçileni yüceltmek, vazgeçileni küçümsemek “yanlış mı seçtim?” gerilimini azaltır; bu karar sonrası çelişkinin azaltılmasıdır. A temel yükleme hatası başkasının davranışını kişiliğe bağlamaktır; B grup kutuplaşması tartışma sonrası grup görüşünün uçlaşmasıdır, burada grup yok; C kendini doğrulayan kehanette bir beklenti kendi gerçekleşmesine yol açar.
KAVRAM · SOSYAL PSİKOLOJİ

Temel yükleme hatası, kalıp yargı ve önyargı: başkalarını yanlış okumak

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaWeiner'in yükleme kuramı nedir? Öğrenilmiş çaresizlik nasıl oluşur ve danışmada nasıl ele alınır?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Weiner'e göre kişinin başarı ya da başarısızlığını neye bağladığı sonraki çabasını belirler; yüklemeler denetim odağı (iç-dış), süreklilik (kalıcı-geçici) ve kontrol edilebilirlik boyutlarında incelenir. Seligman'ın öğrenilmiş çaresizliğinde kişi, kontrol edemediği başarısızlıklar sonunda kontrol edebileceği durumda bile çabayı bırakır; başarısızlığı iç, kalıcı ve genel nedenlere yüklemek bu tabloyu besler.

Yükleme ve öğrenilmiş çaresizlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Temel yükleme hatası nedir? Kalıp yargı, önyargı ve ayrımcılık arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Yükleme, bir davranışın nedenini kişiye (iç) ya da duruma (dış) bağlamaktır. Temel yükleme hatası, başkalarının davranışını açıklarken kişisel özellikleri abartıp durumun etkisini küçümsemektir. Kalıp yargı bir grup hakkındaki genellenmiş inanç, önyargı o gruba yönelik olumsuz tutum, ayrımcılık ise bu tutumun davranışa dönüşmesidir.

Bu konunun sonunda: temel yükleme hatasını bir okul sahnesinde tanıyabilir ve kalıp yargı, önyargı ve ayrımcılığı inanç-tutum-davranış sırasıyla ayırt edebilirsin.

Ödevini getirmeyen bir öğrenci için öğretmenler odasında “Tembel çocuk” deniyor; aynı öğretmen kendi raporunu geciktirdiğinde “Bu hafta çok yoğundu” diyor.

Öğrenme, bellek ve güdülenme sayfasında Weiner'le kişinin kendi başarısını neye bağladığını gördük; sosyal psikoloji aynı soruyu başkalarının davranışı için sorar. Fritz Heider'e göre insanlar gündelik yaşamda birer “saf psikolog” gibi davranışın nedenini ya kişide (yetenek, kişilik, niyet) ya durumda (koşullar, şans, baskı) arar. Bu arayış sistemli hatalar içerir:

Yükleme hataları
HataNe olur?Okulda
Temel yükleme hatasıBaşkasının davranışında kişilik abartılır, durum küçümsenirGeç kalan öğrenciye “sorumsuz” demek, yoldaki kazayı hesaba katmamak
Aktör-gözlemci yanlılığıKendi davranışını duruma, başkasınınkini kişiliğe bağlamak“Ben yoğundum, o tembel.”
Kendine hizmet eden yanlılıkBaşarıyı kendine, başarısızlığı duruma bağlamak“Yüksek aldım çünkü çalıştım; düşük aldım çünkü sorular adaletsizdi.”

Kalıp yargı, önyargı, ayrımcılık

Önceki konudaki tutumun üç öğesi burada bir gruba yönelir. Kalıp yargı bilişsel öğedir (“Köyden gelenler çekingen olur”), önyargı duygusal öğedir (o gruba karşı hoşnutsuzluk, güvensizlik), ayrımcılık davranışsal öğedir (o öğrenciyi sınıf temsilciliğine aday göstermemek). İnsanlar kendi gruplarını kayırma eğilimindedir (iç grup yanlılığı).

Öğretmenin beklentisi de bir yargıdır ve kendini gerçekleştirebilir: “Bu öğrenci başaramaz” diye düşünen öğretmen ona daha az söz hakkı, daha az ipucu verir ve öğrenci gerçekten geride kalır. Buna kendini doğrulayan kehanet denir; okuldaki biçimi Rosenthal'in çalışmasıyla Pygmalion etkisi diye bilinir. Önyargıyı azaltmanın en güçlü yolu, Allport'un önerdiği gibi gruplar arasında eşit statülü, ortak amaçlı ve iş birlikli temastır; karma gruplarla yürütülen iş birlikli öğrenme bunun okuldaki uygulamasıdır.

Akılda kalsın: Grup yargısında tutumun üç öğesi geri gelir: düşünce = kalıp yargı, duygu = önyargı, davranış = ayrımcılık. Temel yükleme hatası tek cümledir: “Başkası kötü olduğu için, ben şartlar yüzünden.”
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin ya da öğrencinin açıklaması verilir; hangi yükleme hatası olduğu ya da kalıp yargı, önyargı ve ayrımcılıktan hangisinin örneklendiği sorulur.

TuzakTemel yükleme hatasını kendine hizmet eden yanlılıkla karıştırmaktır: ilki başkasının davranışı, ikincisi kişinin kendi başarı ve başarısızlığı üzerinedir. İkinci tuzak, her olumsuz düşünceyi önyargı saymaktır; inanç düzeyinde kalan genelleme kalıp yargıdır.

✎Boşluk doldurma öğretmenler odasındaki yanlılığı adlandır

Gece kardeşi hastaneye kaldırıldığı için derste uyuklayan öğrenciye nedenini sormadan “umursamaz” diyen öğretmen yapmaktadır. “Ben toplantıya trafik yüzünden geç kaldım; Ahmet Bey ise hep özensizdir.” diyen öğretmende görülür. Takımı kazanınca “İyi çalıştırdım”, kaybedince “Hakem bizi yaktı” diyen beden eğitimi öğretmeninin açıklaması örneğidir. “Bu sınıf zaten zayıf” diye düşünüp daha az etkinlik yaptığı sınıfın yıl sonunda gerçekten geride kalması ise olarak açıklanır.

temel yükleme hatası · aktör-gözlemci yanlılığı · kendine hizmet eden yanlılık · kendini doğrulayan kehanet · kalıp yargı · iç grup yanlılığı

?Soru çöz

Bir okulda gözlenen aşağıdaki durumlarla ilgili ifadelerden hangileri doğrudur?

I. “Kızlar sayısal derslerde başarısız olur” inancı bir kalıp yargıdır.
II. Bir öğrencinin, sınıfa yeni gelen göçmen öğrenciye karşı nedenini bilmediği bir hoşnutsuzluk duyması önyargıdır.
III. Bir öğretmenin bir öğrenciyi yalnız ailesinin yaşadığı semt nedeniyle okul takımına almaması kalıp yargıdır.

✓ B. Bir gruba dair genellenmiş inanç kalıp yargıdır (I), o gruba yönelik olumsuz duygu önyargıdır (II). A II'yi atlar, oysa hoşnutsuzluk tutumun duygusal öğesidir; C ve D'deki III yanlıştır: öğrenciyi takıma almamak bir davranıştır, yani kalıp yargı değil ayrımcılıktır.
KAVRAM · SOSYAL ETKİ

Uyma ve itaat: Asch'ın çizgileri, Milgram'ın düğmeleri

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBandura'nın sosyal öğrenme kuramında model alma süreçleri nelerdir? Öz yeterlik nedir ve nasıl artırılır?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bandura'ya göre insan başkalarını gözleyerek, davranışı kendisi denemeden ve ödül almadan da öğrenir. Model almanın dört süreci dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme ve güdülenmedir; modelin ödüllendirildiğini görmek dolaylı pekiştirmedir. Öz yeterlik, kişinin belirli bir işi başarabileceğine olan inancıdır; en güçlü kaynağı kişinin kendi başarı yaşantılarıdır.

Bandura: model alma ve öz yeterlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Asch'ın uyma deneyi ve Milgram'ın itaat deneyi neyi gösterir? Uyma ile itaat arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Uyma, gerçek ya da hayalî grup baskısıyla kişinin davranışını ya da görüşünü gruba benzetmesidir; Asch'ın çizgi deneyinde katılımcılar açıkça yanlış olan çoğunluk cevabına sıkça uymuştur. İtaat, bir otoritenin doğrudan emrini yerine getirmektir; Milgram'ın deneyinde katılımcıların çoğu, deneyi yönetenin ısrarıyla en yüksek şiddetteki şok düğmesine kadar ilerlemiştir.

Bu konunun sonunda: uymayı itaatten ayırt edebilir, bilgisel ve normatif sosyal etkiyi örnekte tanıyabilir ve Asch ile Milgram deneylerinin ne gösterdiğini söyleyebilirsin.

Sigaraya hiç ilgisi olmayan bir dokuzuncu sınıf öğrencisi, arkadaş grubunun hepsi içtiği için ilk sigarasını yaktığını anlatıyor: “Kimse zorlamadı ama tek içmeyen ben olmak istemedim.”

Solomon Asch, katılımcılara bir çizgi gösterip üç çizgiden hangisinin ona eşit olduğunu sordu. Cevap açıktı; ama odadaki öteki kişiler deneyin gizli yardımcılarıydı ve bazı turlarda hep birlikte yanlış çizgiyi söylediler. Katılımcıların cevaplarının yaklaşık üçte biri çoğunluğa uydu; dörtte üçü en az bir kez uydu. Grupta tek bir kişi bile doğruyu söylediğinde uyma belirgin biçimde düştü.

Uymanın iki kaynağı vardır. Normatif etkide kişi grubun haklı olduğuna inanmaz ama dışlanmamak için uyar; Asch'ın deneyi böyledir. Bilgisel etkide durum belirsizdir ve kişi grubun doğruyu bildiğini düşünür; Sherif'in karanlık odada hareket ediyor gibi görünen ışık noktası çalışması böyledir. Kişi dıştan uyup içten katılmıyorsa boyun eğme, grubun görüşünü kendi değeri hâline getirdiyse içselleştirme söz konusudur.

Milgram: otoriteye itaat

Stanley Milgram'ın deneyinde katılımcılar “öğretmen” rolündeydi ve yanlış cevap veren “öğrenciye” her seferinde daha güçlü elektrik şoku verdiklerine inanıyordu. Şoklar gerçek değildi, öğrenci rol yapan bir yardımcıydı. Katılımcı duraksadığında beyaz önlüklü araştırmacı yalnız “Devam etmeniz gerekiyor” diyordu. Temel düzenekte katılımcıların yaklaşık üçte ikisi en yüksek düğmeye kadar ilerledi. İtaat; otorite yakın ve meşru göründüğünde, kurban uzakta olduğunda ve kişi sorumluluğu otoriteye devrettiğinde artıyor, itaat etmeyen bir model gördüğünde düşüyordu. Deney, katılımcıların aldatılması ve yaşadıkları sıkıntı nedeniyle araştırma etiği tartışmalarının da başında gelir.

Uyma ile itaat
Uyma (Asch)İtaat (Milgram)
Etkinin kaynağıEşit konumdaki akranlar, grupDaha yüksek konumdaki otorite
Baskının biçimiÖrtük; kimse “uy” demezAçık emir
Kişinin açıklaması“Farklı görünmek istemedim.”“Bana söylenen buydu.”
Etkiyi azaltanGruptan tek bir muhalifİtaat etmeyen bir model, otoritenin uzaklaşması

Akran baskısına karşı “hayır” diyebilme becerisini kazandıran atılganlık eğitimini Bilişsel-davranışçı kuramlar sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Uyma yataydır (akrandan akrana), itaat dikeydir (yukarıdan aşağıya). Normatif etki “sevilmek için”, bilgisel etki “doğruyu bulmak için” uymaktır. Her iki deneyde de tek bir “hayır” diyen, ötekilerin direncini artırır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir akran grubu ya da otorite durumu verilir; uyma mı itaat mi olduğu, normatif mi bilgisel mi etki olduğu sorulur.

TuzakÖğretmenin açık talimatına uymayı “uyma” diye işaretlemektir; açık emir varsa itaattir. İkinci tuzak, belirsiz bir durumda gruba katılmayı normatif etki sanmaktır; kişi grubun doğruyu bildiğine inanıyorsa bilgisel etkidir.

?Soru çöz

Yeni taşındığı şehirde ilk kez gittiği bir düğünde hangi çatalı kullanacağını bilemeyen bir öğretmen, masadakilerin çoğunun hangi çatalı aldığına bakıp aynısını kullanmıştır. Öğretmenin bu davranışı aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ A. Durum belirsizdir ve öğretmen ötekilerin doğruyu bildiğini düşünerek onlara uymuştur; bu bilgisel etkidir. B normatif etkide kişi doğruyu bilir ama dışlanmamak için gruba uyar; C itaatte açık bir emir veren otorite bulunurdu; D sosyal kaytarma ortak bir işte bireysel çabanın azalmasıdır.

✎Boşluk doldurma sosyal etki

Doğru cevabın B olduğunu bildiği hâlde sınıfın çoğu A dediği için elini A'da kaldıran öğrenci etkiyle uymuştur. Okul müdürünün açık talimatıyla sınıfını bahçeye çıkaran öğretmenin davranışı ise örneğidir. Asch'ın deneyinde gruptan yalnız kişinin farklı cevap vermesi bile uymayı belirgin biçimde azaltmıştır.

normatif · bilgisel · itaat · bir · içselleştirme
KAVRAM · GRUP SÜREÇLERİ

Grup içinde birey: kutuplaşma, sosyal kaytarma ve seyirci etkisi

Rehberlik ÖABT · Temel psikolojik kavramlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsch'ın uyma deneyi ve Milgram'ın itaat deneyi neyi gösterir? Uyma ile itaat arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uyma, gerçek ya da hayalî grup baskısıyla kişinin davranışını ya da görüşünü gruba benzetmesidir; Asch'ın çizgi deneyinde katılımcılar açıkça yanlış olan çoğunluk cevabına sıkça uymuştur. İtaat, bir otoritenin doğrudan emrini yerine getirmektir; Milgram'ın deneyinde katılımcıların çoğu, deneyi yönetenin ısrarıyla en yüksek şiddetteki şok düğmesine kadar ilerlemiştir.

Uyma (Asch) ve itaat (Milgram)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Grup kutuplaşması, sosyal kaytarma ve seyirci etkisi nedir? Grup içinde kişinin davranışı nasıl değişir?

Kısa cevap: Grup kutuplaşması, benzer görüşteki kişilerin tartışmadan sonra başlangıçtaki eğilimlerini daha uç noktaya taşımasıdır. Sosyal kaytarma, katkıların tek tek görünmediği ortak işlerde bireyin daha az çaba harcamasıdır. Seyirci etkisi, acil bir durumda orada bulunan kişi sayısı arttıkça herhangi birinin yardım etme olasılığının azalmasıdır; temelinde sorumluluğun dağılması vardır.

Bu konunun sonunda: okul sahnesinde grup kutuplaşmasını, sosyal kaytarmayı ve seyirci etkisini ayırt edebilir, seyirci etkisini sorumluluğun dağılmasıyla açıklayabilirsin.

Merdivenlerde düşen bir öğrenci kalkamıyor; çevresinde on beş kişi var ve herkes bir başkasının öğretmeni çağıracağını düşünüyor.

Grup, bireye tek başınayken yapmayacağını yaptırabilir.

Grup süreçleri
SüreçNe olur?OkuldaNasıl azaltılır?
Sosyal kolaylaştırmaBaşkalarının varlığı iyi öğrenilmiş, kolay işte performansı artırır; yeni ve zor işte düşürürUsta koşucu seyirci önünde hızlanır, yeni öğrenen öğrenci tahtada takılırYeni beceriyi önce baş başa çalıştırmak
Sosyal kaytarmaKatkı görünmeyince bireysel çaba azalırBeş kişilik ödevde ikisinin çalışmasıHer üyenin katkısını görünür ve değerlendirilir kılmak
Grup kutuplaşmasıBenzer görüşlüler tartıştıkça görüş uçlaşırBir öğretmene kızgın grubun konuştukça boykot kararı almasıGruba farklı görüşlerin katılması
Grup düşüncesiUyum isteği eleştirel düşünceyi bastırır, kötü karar oy birliğiyle alınırKimsenin itiraz etmediği riskli gezi planıBir üyeye bilerek karşı görüş savunma görevi vermek
Seyirci etkisiKalabalık arttıkça tek kişinin yardım olasılığı düşerZorbalığı izleyen ama müdahale etmeyen öğrencilerBir kişiye adıyla görev vermek

Seyirci neden yardım etmez?

Darley ve Latané'nin çalışmaları iki engel gösterir. Birincisi sorumluluğun dağılmasıdır: kalabalıkta her kişi sorumluluğun küçük bir payını taşır ve “başkası yapar” diye düşünür. İkincisi çoğulcu bilgisizliktir: herkes ötekilerin sakin yüzüne bakıp durumun acil olmadığına karar verir. İlk yardım eğitimlerinde “Sen, mavi montlu, 112'yi ara!” gibi bir kişiyi adıyla görevlendirmek öğretilir.

Kimliğin kalabalıkta ya da internette görünmez olması (bireyselleşmeme) öz denetimi zayıflatır; siber zorbalıkta takma adların rolü budur. Akran zorbalığında seyirci öğrencileri harekete geçiren okul çalışmalarını Davranış ve uyum problemleri sayfasında, grup düşüncesinin danışma grubundaki riskini Grupla psikolojik danışma sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kalabalığın üç tuzağı: görünmezsem kaytarırım (sosyal kaytarma), herkes varsa kimse yapmaz (seyirci etkisi), hep aynı görüştekiler konuşursa uçlaşırız (kutuplaşma). Panzehirleri ortak: kişiyi görünür ve sorumlu kılmak.
Sınavda

Nasıl sorulurBir grup ya da kalabalık sahnesi verilir ve hangi süreç olduğu sorulur; seyirci etkisinde yardımı artıran koşullar öncüllerle yoklanır.

TuzakGrup kutuplaşmasını grup düşüncesiyle karıştırmaktır: kutuplaşmada görüş uçlaşır, grup düşüncesinde itirazlar susturulup oy birliği yanılsaması oluşur. İkinci tuzak, sosyal kolaylaştırmanın her işte performansı artırdığını sanmaktır; yeni ve zor işte düşürür.

Önce dikey emre (itaat), sonra yatay baskıya (uyma), en son kalabalık ve ortak iş süreçlerine bak; açık emir varsa uyma değildir.Görsel: Sınav Defteri
Hepsi bir arada: kişilik ve sosyal psikoloji
KonuÇekirdek bilgiÖrnekte ipucu
Kişilik yaklaşımlarıTip = kategori, özellik = boyut; Allport, Cattell, Beş FaktörYeniliğe meraklı = deneyime açıklık
SavunmalarBilinç dışı, gerçeği çarpıtır; bastırma, inkâr, yansıtma, karşıt tepki…“Duygu ya da gerçek nereye gitti?”
Stres ve çatışmaDört çatışma türü; Lazarus değerlendirmesi; problem ve duygu odaklı başa çıkmaİki iyi seçenek = yaklaşma-yaklaşma
Tutum, bilişsel çelişkiBilişsel, duygusal, davranışsal öğe; tutarsızlık rahatsızlığıSeçimden sonra seçileni övmek
Yükleme, kalıp yargıTemel yükleme hatası; kalıp yargı (inanç), önyargı (tutum), ayrımcılık (davranış)Nedenini sormadan “umursamaz” demek
Uyma, itaatAsch: grup baskısı; Milgram: otorite emriEmir varsa itaat, çoğunluk varsa uyma
Grup süreçleriKutuplaşma, sosyal kaytarma, seyirci etkisiKalabalık arttıkça yardım azalıyorsa seyirci etkisi

Kendini yokla

  • □ Tip ve özellik yaklaşımını ayırıp bir öğrenciyi Beş Faktör boyutlarıyla eşleyebiliyorum.
  • □ Betimlenen bir davranışın hangi savunma olduğunu söyleyebiliyorum.
  • □ Bir ikilemin çatışma türünü ve başa çıkma biçimini belirleyebiliyorum.
  • □ Tutumun öğelerini ve bilişsel çelişkiyi azaltma yollarını tanıyabiliyorum.
  • □ Temel yükleme hatasını, kalıp yargı, önyargı ve ayrımcılığı ayırt edebiliyorum.
  • □ Uymayı itaatten ayırabiliyorum.
  • □ Kutuplaşma, sosyal kaytarma ve seyirci etkisini örnekte tanıyabiliyorum.

⇄Bilgi eşleştirme okul sahnesi → grup süreci

?Soru çöz

Okulda bir acil durumda öğrencilerin yardım etme olasılığıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri seyirci etkisi araştırmalarıyla tutarlıdır?

I. Ortamdaki kişi sayısı arttıkça tek bir öğrencinin yardım etme olasılığı artar.
II. Bir öğrenciye adıyla seslenip görev vermek yardım olasılığını artırır.
III. Durumun açıkça acil olduğu söylendiğinde yardım olasılığı artar.

✓ D. Adıyla görevlendirme sorumluluğun dağılmasını önler (II), durumun acil olduğunu açıkça söylemek çoğulcu bilgisizliği kırar (III). A ve B'deki I ters bir ifadedir: kişi sayısı arttıkça sorumluluk dağılır ve tek kişinin yardım olasılığı azalır; C II'yi atlar, oysa adıyla görevlendirme seyirci etkisine karşı en bilinen önlemdir.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Matematik sınavından korkan bir öğrencinin psikolojik danışmanı, onu geçen yıl aynı korkuyu yaşayıp çalışma planıyla notunu yükselten, okuldan bir öğrenciyle tanıştırmıştır. Danışman öz yeterliğin hangi kaynağından yararlanmıştır?

✓ C. Öğrenci, kendisine benzeyen birinin aynı güçlüğü aştığını görerek “ben de yapabilirim” inancı kazanır; bu dolaylı yaşantıdır. A doğrudan başarıda öğrencinin kendisi bir başarı yaşamalıydı; B sözel iknada danışman ya da güvenilen biri “yapabilirsin” derdi; D bedensel uyarılmanın yorumlanmasıyla ilgilidir, burada model söz konusu.Kaynak: Öğrenme, bellek ve güdülenme · Bandura: model alma ve öz yeterlik

?Soru 2

Psikolojik danışman, yatma saatinde ağlayarak ebeveyninin odasına gelen çocuğun bu davranışını sönmeyle azaltmayı planlayan bir veliye aşağıdakileri anlatmıştır:

I. İlk günlerde ağlamanın süresi ve şiddeti artabilir.
II. Arada bir çocuğun yanına gidilirse davranış daha hızlı söner.
III. Uzun bir aradan sonra ağlama kısa süreliğine yeniden görülebilir.

Bu açıklamalardan hangileri doğrudur?

✓ A. Sönmenin başında davranışın artması sönme patlamasıdır (I); sönmüş davranışın bir aradan sonra kısa süre dönmesi kendiliğinden geri gelmedir (III). B III'ü atlar; C ve D'deki II yanlıştır: arada bir boyun eğmek değişken oranlı pekiştirme olur ve davranışı sönmeye daha dirençli kılar, hızlandırmaz.Kaynak: Öğrenme, bellek ve güdülenme · Pekiştirme tarifeleri ve sönme

?Soru 3

Erikson'un kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Gelişim ergenliğin sonunda tamamlanır.
II. Her evrede bireyin ihtiyaçları ile toplumun beklentileri arasında bir kriz yaşanır.
III. Bir evrede olumsuz sonuçlanan kriz sonraki yıllarda yeniden işlenebilir.

✓ A. Kriz kavramı (II) kuramın merkezidir ve Erikson krizlerin sonraki evrelerde yeniden ele alınabileceğini söyler (III). B III'ü dışarıda bırakır, oysa kuram kişiliği değişmez saymaz; C ve D'deki I, gelişimi ergenlikte bitiren Freud ve Piaget çizgisine aittir; Erikson'un sekiz evresinin üçü yetişkinliktedir.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Erikson: sekiz psikososyal evre

?Soru 4

Bir psikolojik danışman, ilk görüşmede 5 yaşındaki bir çocuğa “Korkunu 1'den 10'a kadar puanlar mısın, bu korku aklına gelince kendin hakkında ne düşünüyorsun?” diye sormuş; çocuk sorulara anlamlı bir cevap verememiştir. Danışmanın göz ardı ettiği durum aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Beş yaşındaki çocuk işlem öncesi dönemdedir; duyguyu sayıya çevirmek ve kendi düşüncesini değerlendirmek soyut işlem ister, bu yüzden oyun ve resim gibi somut araçlar seçilmeliydi. A nesne kalıcılığı duyusal-motor dönemde, yani iki yaşına kadar kazanılır; C yakınsal gelişim alanı her yaşta vardır; D soyut işlemler yaklaşık on bir yaşında başlar, beş yaşında değil.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Piaget ve Vygotsky: bilişsel gelişim

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi Havighurst'e göre ergenlik döneminin gelişim görevlerinden biri değildir?

✓ D. Temel okuma, yazma ve hesaplama becerileri orta çocukluğun, yani ilkokul yıllarının görevidir; ergenlikte bu beceriler hazır olmalıdır. A duygusal bağımsızlık, B mesleğe hazırlanma ve C bedenini kabul etme Havighurst'ün ergenlik için saydığı görevlerdir; üçü de ergenin yetişkinliğe geçişini hazırlar.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Gelişim ilkeleri ve gelişim görevleri

?Soru 6

Kitap okumayı çok seven bir öğrenciye öğretmeni, okuduğu her kitap için hediye vermeye başlamıştır. Birkaç ay sonra hediyeler bırakıldığında öğrencinin kitap okumaya olan ilgisi belirgin biçimde azalmıştır. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Zaten içsel güdüyle yapılan okumaya beklenen, somut bir ödül bağlanınca öğrenci okumayı ödüle yüklemeye başlamış, ödül kalkınca ilgisi düşmüştür; bu aşırı haklılandırmadır. A olumsuz pekiştirmede hoş olmayan bir durum ortadan kalkar ve davranış artar; C öğrenilmiş çaresizlik kontrol edilemeyen başarısızlıklardan doğar; D geriye ket vurma yeni öğrenmenin eskiyi bozmasıdır, güdüyle ilgisi yoktur.Kaynak: Öğrenme, bellek ve güdülenme · Güdülenme: Maslow ve öz belirleme

?Soru 7

Dokuzuncu sınıf öğrencisi 15 yaşındaki Defne, sınıf öğretmeninin yönlendirmesiyle okulun psikolojik danışmanına gelmiştir. Öğretmen, Defne'nin son iki haftadır derslerde başını sıranın üstüne koyduğunu, teneffüslerde arkadaşlarından uzak durduğunu ve iki ödevini teslim etmediğini aktarmıştır. Görüşmede Defne, altı aydır birlikte olduğu arkadaşından ayrıldığını, annesinin “Bu yaşta herkes yaşar, geçer.” demesine çok kızdığını anlatır. Arkadaşlarının onu teselli etmeye çalıştığını ama hiçbirinin ne hissettiğini bilmediğini söyler. Danışman, benzer bir ayrılık yaşayan gençlerin neler hissettiğinden söz etmeye başlayınca Defne sözünü keser: “Benim yaşadığım acıyı dünyada kimse yaşamamıştır; siz de anlayamazsınız.”

Defne'nin son sözü aşağıdaki kavramlardan hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ A. İpucu son cümlededir: Defne yaşantısının eşsiz olduğuna ve kimsenin onu anlayamayacağına inanıyor; danışmanın başka gençlerle benzerlik kurmasını da annesinin “herkes yaşar” sözünü de bu yüzden reddediyor. Bu, kişisel efsanenin eşsizlik yanıdır. B hayali seyircide ergen herkesin onu izlediğini sanır; Defne izlenmekten değil anlaşılmamaktan yakınıyor. C kimlik kapalılığı Marcia'nın araştırmadan karar verme statüsüdür; vakada bir kimlik ya da meslek seçimi yok. D rol karmaşası Erikson'un ergenlik krizinin olumsuz kutbudur, Elkind'in kavramı değildir ve vakada “kimim?” arayışı anlatılmıyor.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Ergenlik: Elkind ve Marcia

?Soru 8

Altı yaşındaki Mert, annesine yardım ederken kazara beş tabak kıran ablasının, izinsiz kurabiye almaya çalışırken bir tabak kıran kardeşinden “daha yaramaz” olduğunu söylemektedir. Mert'in bu yargısı aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Mert niyeti değil sonucu, yani kırılan tabak sayısını ölçüt almıştır; bu Piaget'nin dışa bağımlı ahlakıdır. A saf çıkarcılıkta gerekçe kişinin kendi çıkarıdır, burada kimin daha suçlu olduğu tartılıyor; B özerk ahlakta niyete bakılırdı ve ablası daha az suçlu bulunurdu; D sosyal sözleşme kuralların uzlaşmayla değişebileceğini gören, ancak yetişkinlikte görülen bir evredir.Kaynak: Yaşam boyu gelişim · Kohlberg ve Piaget: ahlak gelişimi

?Soru 9

Sınıf önünde konuşurken alay edildiği için sözlü sunumlardan korkan bir öğrenci, psikolojik danışmanla yaptığı çalışmalar sonunda sunumlarda rahatlamıştır. Yaz tatilinden sonraki ilk sunumunda, hiçbir olumsuz olay yaşamadığı hâlde kısa bir süre eski korkusunu yeniden hissetmiştir. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Sönmüş korku, yeni bir olumsuz eşleşme olmadan, bir aradan sonra kısa süreliğine geri dönmüştür; bu kendiliğinden geri gelmedir. A genellemede tepki yeni ve benzer uyarıcılara yayılırdı, burada aynı uyarıcı söz konusu; C ayırt etmede öğrenci yalnız belirli bir uyarıcıya tepki verirdi; D üst düzey koşullanmada yeni bir nötr uyarıcı koşullu uyarıcıyla eşleştirilirdi.Kaynak: Öğrenme, bellek ve güdülenme · Klasik koşullanma: korku nasıl öğrenilir?

?Soru 10

Bir psikolojik danışman, ders çalışırken sık sık “Okuyorum ama aklımda kalmıyor” diyen öğrenciye konuyu kendi cümleleriyle özetlemesini, yeni bilgiyi bildiği bir örneğe bağlamasını ve kavram haritası çıkarmasını önermiştir. Danışmanın bu önerileri bilgi işleme modelinin en çok hangi sürecini güçlendirmeye yöneliktir?

✓ D. Özetleme, örnekle ilişkilendirme ve kavram haritası bilgiyi anlamlandırıp örgütler; bu, uzun süreli belleğe kodlamayı güçlendirir. A duyusal kayıt bilgiyi ham ve çok kısa tutar, öneriler orada işlemez; B kısa süreli belleğin kapasitesi stratejiyle büyümez, yalnız daha iyi kullanılır; C ileriye ket vurma bir unutma nedenidir, güçlendirilecek bir süreç değildir.Kaynak: Öğrenme, bellek ve güdülenme · Bilgi işleme, bellek ve unutma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Rehberlik ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →