Normal ve anormal davranış: ölçütler, DSM-5 ve okul danışmanının rolü
Rehberlik ÖABT · Davranış ve uyum problemleri · Okuma 6 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaGelişimin temel ilkeleri nelerdir? Havighurst'e göre gelişim görevi nedir?Bağlantılı konudan (Yaşam boyu gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Gelişim, döllenmeden ölüme kadar süren düzenli ve birbirini izleyen değişimlerdir: belli bir sırayı izler, süreklidir, hızı kişiden kişiye değişir, alanları birbirini etkiler ve kalıtımla çevrenin etkileşiminden doğar. Havighurst'e göre her dönemin gelişim görevleri vardır; zamanında başarılan görev mutluluk getirir ve sonrakileri kolaylaştırır, başarılamayan görev sonrakileri zorlaştırır.
Gelişim ilkeleri ve gelişim görevleri
✎Konu anlatımı
Normal ve anormal davranış hangi ölçütlerle ayırt edilir? DSM-5 nedir, okul psikolojik danışmanı tanı koyabilir mi?
Kısa cevap: Bir davranışın sorun sayılması için istatistiksel nadirlik, toplumsal normdan sapma, günlük işlevselliğin bozulması ve kişinin öznel sıkıntısı gibi ölçütler birlikte değerlendirilir; çocukta yaşa uygunluk da hesaba katılır. DSM-5, Amerikan Psikiyatri Birliğinin tanı sınıflamasıdır. Tanıyı hekim ya da klinisyen koyar; okul psikolojik danışmanı fark eder, önler, destekler ve yönlendirir.Bu konunun sonunda: bir davranışın hangi ölçütle sorun sayıldığını söyleyebilir, okul danışmanının görevini tanı koymaktan ayırabilir ve okul çağının sık uyum sorunlarında danışmanın ilk adımını seçebilirsin.
Sınıf rehber öğretmeni iki öğrenciyi aynı gün servise yönlendiriyor: biri dersi sürekli bölen, sınıfı ayağa kaldıran Burak; öteki teneffüste kimseyle konuşmayan, notları sessizce düşen Selin. İkisinden hangisinin daha acil olduğu ilk bakışta göründüğü gibi değil.
“Anormal” tek bir ölçütle tanımlanamaz. İstatistiksel ölçüt seyrek davranışa bakar; ama üstün yetenek de seyrektir. Toplumsal norm kültüre ve döneme göre değişir. İşlevsellik (uyum) davranışın okul, aile ve arkadaşlık yaşamını bozup bozmadığına bakar; okulda en kullanışlısı budur. Öznel sıkıntı kişinin acı çekmesidir; ama bazı sorunlarda kişi rahatsız olmaz. Çocukta bunlara gelişimsel uygunluk eklenir: dört yaşında yatağı ıslatmak olağandır, on yaşında süreğen hâle gelmesi değerlendirme gerektirir.
DSM-5 ve danışmanın sınırı
DSM-5 (2013; güncel metin revizyonu DSM-5-TR, 2022) ve Dünya Sağlık Örgütünün ICD'si bozuklukları belirti, süre ve işlev kaybıyla sınıflar. Okul psikolojik danışmanı tanı koymaz: önler, erken fark eder, öğrenciyi, öğretmeni ve aileyi destekler, gerektiğinde sağlık kuruluşuna ya da Rehberlik ve Araştırma Merkezine (RAM) yönlendirir.
Okul çağında sık görülen uyum sorunları
| Sorun | İlk adım |
|---|---|
| Alt ıslatma, dışkı kaçırma (beklenen yaştan sonra) | Utandırma ve ceza yok; aileyle görüşüp hekime yönlendirme |
| Tik (ani, yineleyici, istemsiz hareket ya da ses) | Uyarmamak, dikkat çekmemek; sürerse yönlendirme |
| Kekemelik (tekrar, uzatma, takılma) | Sözünü tamamlamamak, acele ettirmemek; dil ve konuşma terapistine yönlendirme |
| Seçici konuşmazlık (evde konuşur, okulda konuşmaz; kaygıyla ilişkili) | Konuşmaya zorlamamak, sözsüz katılımı kabul etmek, küçük adımlar |
| Tırnak yeme, parmak emme (gerginlik, alışkanlık) | Azarlamamak, elleri meşgul etmek, gerginliğin kaynağını araştırmak |
Nasıl sorulurBir davranışın hangi ölçütle anormal sayıldığı ya da okul psikolojik danışmanının bu durumdaki rolü öncüllerle sorulur.
Tuzakİstatistiksel ölçütü tek başına yeterli saymaktır; seyrek olan her davranış sorun değildir. İkinci tuzak, danışmana tanı koyma ya da ilaç önerme görevi vermektir; bu hekimin işidir.
⇄Bilgi eşleştirme gerekçe → ölçüt
?Soru çöz
Okul psikolojik danışmanının davranış ve uyum problemleri karşısındaki rolüyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Öğrencinin belirtilerine bakarak ruhsal bozukluk tanısı koyar.
II. Önleyici çalışmalar yürütür ve riskli öğrencileri erken fark eder.
III. Gerektiğinde öğrenciyi sağlık kuruluşuna ya da RAM'a yönlendirir.
?Soru çöz
Birinci sınıfa başlayan Ada, annesinin anlattığına göre evde kardeşleriyle rahatça konuşuyor; okulda ise ekimden beri öğretmenine ve arkadaşlarına hiç konuşmuyor, başını sallayarak ya da göstererek anlaşıyor. Rehberlik öğretmeninin sınıf öğretmenine aşağıdaki önerilerinden hangisi en uygundur?