Davranış ve uyum problemleri: çocuk ve ergende sık görülen sorunlar ve kriz

Okulda en sık karşılaşılan uyum ve ruh sağlığı sorunlarını, risk ve koruyucu etkenleri, intihar riskinde ve krizde danışmanın yapacaklarını öğren.

7 durakÖABT
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · RUH SAĞLIĞI

Normal ve anormal davranış: ölçütler, DSM-5 ve okul danışmanının rolü

Rehberlik ÖABT · Davranış ve uyum problemleri · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaGelişimin temel ilkeleri nelerdir? Havighurst'e göre gelişim görevi nedir?Bağlantılı konudan (Yaşam boyu gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gelişim, döllenmeden ölüme kadar süren düzenli ve birbirini izleyen değişimlerdir: belli bir sırayı izler, süreklidir, hızı kişiden kişiye değişir, alanları birbirini etkiler ve kalıtımla çevrenin etkileşiminden doğar. Havighurst'e göre her dönemin gelişim görevleri vardır; zamanında başarılan görev mutluluk getirir ve sonrakileri kolaylaştırır, başarılamayan görev sonrakileri zorlaştırır.

Gelişim ilkeleri ve gelişim görevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Normal ve anormal davranış hangi ölçütlerle ayırt edilir? DSM-5 nedir, okul psikolojik danışmanı tanı koyabilir mi?

Kısa cevap: Bir davranışın sorun sayılması için istatistiksel nadirlik, toplumsal normdan sapma, günlük işlevselliğin bozulması ve kişinin öznel sıkıntısı gibi ölçütler birlikte değerlendirilir; çocukta yaşa uygunluk da hesaba katılır. DSM-5, Amerikan Psikiyatri Birliğinin tanı sınıflamasıdır. Tanıyı hekim ya da klinisyen koyar; okul psikolojik danışmanı fark eder, önler, destekler ve yönlendirir.

Bu konunun sonunda: bir davranışın hangi ölçütle sorun sayıldığını söyleyebilir, okul danışmanının görevini tanı koymaktan ayırabilir ve okul çağının sık uyum sorunlarında danışmanın ilk adımını seçebilirsin.

Sınıf rehber öğretmeni iki öğrenciyi aynı gün servise yönlendiriyor: biri dersi sürekli bölen, sınıfı ayağa kaldıran Burak; öteki teneffüste kimseyle konuşmayan, notları sessizce düşen Selin. İkisinden hangisinin daha acil olduğu ilk bakışta göründüğü gibi değil.

“Anormal” tek bir ölçütle tanımlanamaz. İstatistiksel ölçüt seyrek davranışa bakar; ama üstün yetenek de seyrektir. Toplumsal norm kültüre ve döneme göre değişir. İşlevsellik (uyum) davranışın okul, aile ve arkadaşlık yaşamını bozup bozmadığına bakar; okulda en kullanışlısı budur. Öznel sıkıntı kişinin acı çekmesidir; ama bazı sorunlarda kişi rahatsız olmaz. Çocukta bunlara gelişimsel uygunluk eklenir: dört yaşında yatağı ıslatmak olağandır, on yaşında süreğen hâle gelmesi değerlendirme gerektirir.

DSM-5 ve danışmanın sınırı

DSM-5 (2013; güncel metin revizyonu DSM-5-TR, 2022) ve Dünya Sağlık Örgütünün ICD'si bozuklukları belirti, süre ve işlev kaybıyla sınıflar. Okul psikolojik danışmanı tanı koymaz: önler, erken fark eder, öğrenciyi, öğretmeni ve aileyi destekler, gerektiğinde sağlık kuruluşuna ya da Rehberlik ve Araştırma Merkezine (RAM) yönlendirir.

Burak dışa, Selin içe yönelim belirtileri gösteriyor; Selin'in sorunu sınıfı bozmadığı için daha geç fark edilebilir.Görsel: Sınav Defteri

Okul çağında sık görülen uyum sorunları

Sık görülen sorunlar ve danışmanın ilk adımı
Sorunİlk adım
Alt ıslatma, dışkı kaçırma (beklenen yaştan sonra)Utandırma ve ceza yok; aileyle görüşüp hekime yönlendirme
Tik (ani, yineleyici, istemsiz hareket ya da ses)Uyarmamak, dikkat çekmemek; sürerse yönlendirme
Kekemelik (tekrar, uzatma, takılma)Sözünü tamamlamamak, acele ettirmemek; dil ve konuşma terapistine yönlendirme
Seçici konuşmazlık (evde konuşur, okulda konuşmaz; kaygıyla ilişkili)Konuşmaya zorlamamak, sözsüz katılımı kabul etmek, küçük adımlar
Tırnak yeme, parmak emme (gerginlik, alışkanlık)Azarlamamak, elleri meşgul etmek, gerginliğin kaynağını araştırmak
Akılda kalsın: Okulda kilit soru “Bu davranış çocuğun yaşamını bozuyor mu?” (işlevsellik) ve “Bu yaşta beklenir mi?” (gelişimsel uygunluk). Danışmanın dört fiili: fark et, önle, destekle, yönlendir; tanı koymak yok.
Sınavda

Nasıl sorulurBir davranışın hangi ölçütle anormal sayıldığı ya da okul psikolojik danışmanının bu durumdaki rolü öncüllerle sorulur.

Tuzakİstatistiksel ölçütü tek başına yeterli saymaktır; seyrek olan her davranış sorun değildir. İkinci tuzak, danışmana tanı koyma ya da ilaç önerme görevi vermektir; bu hekimin işidir.

⇄Bilgi eşleştirme gerekçe → ölçüt

?Soru çöz

Okul psikolojik danışmanının davranış ve uyum problemleri karşısındaki rolüyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Öğrencinin belirtilerine bakarak ruhsal bozukluk tanısı koyar.
II. Önleyici çalışmalar yürütür ve riskli öğrencileri erken fark eder.
III. Gerektiğinde öğrenciyi sağlık kuruluşuna ya da RAM'a yönlendirir.

✓ C. Önleme ve erken fark etme (II) ile yönlendirme (III) okul danışmanının görevidir. A ve D'deki I tanı koymayı danışmana verir, oysa tanı hekim ya da klinisyen işidir; B yönlendirmeyi dışarıda bırakır, ama danışman kendi yeterliğini aşan durumda öğrenciyi doğru kuruma ulaştırmakla yükümlüdür.

?Soru çöz

Birinci sınıfa başlayan Ada, annesinin anlattığına göre evde kardeşleriyle rahatça konuşuyor; okulda ise ekimden beri öğretmenine ve arkadaşlarına hiç konuşmuyor, başını sallayarak ya da göstererek anlaşıyor. Rehberlik öğretmeninin sınıf öğretmenine aşağıdaki önerilerinden hangisi en uygundur?

✓ D. Evde konuşup okulda süreğen biçimde konuşmamak seçici konuşmazlığın görünümüdür; kaygıyla ilişkili olduğu için baskıyı kaldırıp güvenli küçük adımlarla ilerlemek gerekir. A yönlendirmeyi okuldaki desteğin yerine koyar; gerekirse uzmana yönlendirilir ama sınıftaki küçük adımlar beklemeye alınmaz. B konuşmayı herkesin önünde dikkat odağı yapar; kaygılı çocukta övgü bile baskıya dönüşür. C kısa da olsa konuşmayı zorunlu görev yapar; beklenti sözsüz katılımdan başlayıp adım adım artırılır.
SORUN · NÖROGELİŞİMSEL

DEHB, özgül öğrenme güçlüğü ve otizm spektrum bozukluğu: sınıfta görünümleri

Rehberlik ÖABT · Davranış ve uyum problemleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZekâ kuramları nelerdir? Binet, Wechsler, Gardner ve Sternberg'e göre zekâ nedir? Zekâ bölümü nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Test teknikleri ve psikometri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zekâ kuramları, zekânın tek bir genel güç mü (Spearman'ın iki faktör kuramı: g ve s) yoksa birçok ayrı yetenek mi (Thurstone, Gardner, Sternberg) olduğu sorusunda ayrılır. Stanford-Binet'in ilk biçimleri oran zekâ bölümünü (zihinsel yaş ÷ takvim yaşı × 100) kullandı; Wechsler kişiyi yaşıtlarıyla karşılaştıran sapma zekâ bölümünü (ortalama 100, sapma 15) kullanır, bugünkü testler de bu yolu izler.

Zekâ kuramları ve zekâ testleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) nedir? Özgül öğrenme güçlüğü ve otizm spektrum bozukluğu okulda nasıl fark edilir?

Kısa cevap: DEHB, yaşa göre belirgin dikkatsizlik, aşırı hareketlilik ve dürtüsellikle tanımlanan, çocuklukta başlayan ve birden çok ortamda görülen bir nörogelişimsel sorundur. Özgül öğrenme güçlüğünde zekâ normal olduğu hâlde okuma, yazma ya da matematikte beklenenin belirgin altında kalınır. Otizm spektrum bozukluğunda sosyal iletişim güçlüğüyle sınırlı, yineleyici davranış ve ilgiler birlikte görülür.

Bu konunun sonunda: sınıfta betimlenen bir görünümün DEHB'ye, özgül öğrenme güçlüğüne ya da otizm spektrum bozukluğuna uyduğunu ayırt edebilir ve öğretmene uygun sınıf düzenlemesini önerebilirsin.

Dördüncü sınıf öğretmeni iki öğrenciden yakınıyor: Arda sözlü anlatımda sınıfın en iyisi ama sesli okurken harfleri karıştırıyor; Can ise okuyor, yazıyor ama bir yönergeyi bitirmeden bir sonrakine geçiyor, sırasında oturamıyor.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) üç belirti alanında görünür: dikkatsizlik (ayrıntı kaçırma, işi yarım bırakma, eşya kaybetme), aşırı hareketlilik (yerinde duramama, çok konuşma) ve dürtüsellik (sırasını bekleyememe, soru bitmeden cevaplama). Belirtiler çocuklukta başlar, hem okulda hem evde görülür ve yaşıtlarına göre belirgindir.

Sınıfta düzen ve geri bildirim işe yarar: dikkat dağıtıcılardan uzak oturma, kısa ve tek tek yönergeler, görevi parçalama, hareket molaları, istenen davranışı anında pekiştirme. Tedavi kararı hekimindir; danışman aile ile öğretmen arasında köprü kurar.

Özgül öğrenme güçlüğü ve otizm spektrum bozukluğu

Özgül öğrenme güçlüğünde zekâ normal ya da üstündür, eğitim fırsatı yeterlidir; güçlük görme-işitme kaybıyla ya da zihinsel yetersizlikle açıklanamaz. Okumada disleksi, yazılı anlatımda disgrafi, matematikte diskalkuli adı verilir. Değerlendirme ve özel eğitim desteği RAM üzerinden yürür.

Otizm spektrum bozukluğunda iki alan birlikte etkilenir: sosyal iletişim ve etkileşim (göz teması, karşılıklı konuşma, ortak dikkat) ile sınırlı, yineleyici davranış ve ilgiler (rutine sıkı bağlılık, tekrarlayan hareketler, ses ve dokunuşa aşırı duyarlılık). Önceden bildirilen değişiklik, görsel günlük çizelge ve yapılandırılmış ortam yardımcı olur.

Önce güçlüğün yerini bul: davranış düzeni mi, tek beceri mi, iletişim ve rutin mi? Tanı RAM ve hekimdedir; bu ağaç yalnız danışmanın kimi nereye yönlendireceğini düşünmesine yardım eder.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: DEHB'nin üç görünümü, “spektrum” ve zekâ profili

DEHB dikkatsizliğin önde olduğu, aşırı hareketlilik-dürtüselliğin önde olduğu ve ikisinin birlikte olduğu üç görünümde ortaya çıkar. Dikkatsizliğin önde olduğu sessiz, dalgın görünüm, özellikle kızlarda, sınıfı bozmadığı için geç fark edilir. Otizmde “spektrum” sözcüğü, gereken desteğin çocuktan çocuğa çok değiştiğini anlatır. Özgül öğrenme güçlüğünde Test teknikleri ve psikometri sayfasında gördüğümüz zekâ testi profilindeki belirgin farklar bir ipucudur, kanıt değil.

Akılda kalsın: DEHB'de sorun dikkatin ve davranışın düzenlenmesi, öğrenme güçlüğünde belirli bir akademik beceri, otizmde sosyal iletişim + yineleyici davranış. Öğrenme güçlüğünün imzası: zekâ normal, beceri beklenenin çok altında.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin sınıftaki görünümü betimlenir; hangi soruna daha çok uyduğu ya da öğretmene hangi düzenlemenin önerileceği sorulur.

TuzakOkuma güçlüğü çeken her öğrenciyi zihinsel yetersizlik diye okumaktır; öğrenme güçlüğünde genel zekâ normaldir. İkinci tuzak, DEHB'yi yalnız “yaramazlık” sanmaktır; sessiz, dalgın görünüm de DEHB olabilir.

Sınavda işaretleözgül öğrenme güçlüğüne DSM-5 Türkçe çevirisi “özgül öğrenme bozukluğu”, MEB metinleri “özel öğrenme güçlüğü” der; üç ad aynı tabloyu anlatır.

?Soru çöz

Dördüncü sınıf öğretmeni, öğrencisi Arda için rehberlik servisine başvurur. Öğretmenin anlattığına göre Arda derste sözlü olarak sınıfın en iyi katılımcılarındandır; dinlediği bir öyküyü ayrıntılarıyla anlatabilir, arkadaşlarıyla iyi geçinir ve teneffüste oyunlara uyumla katılır. Görme ve işitme taramalarında sorun çıkmamış, okula düzenli devam etmiştir. RAM'da yapılan bireysel değerlendirmede genel zekâ puanı yaşıtlarının ortalamasında bulunmuştur. Buna karşın Arda sesli okurken “b” ile “d”yi karıştırmakta, satır atlamakta, okuma hızı yaşıtlarının çok gerisinde kalmaktadır; yazılı sınavlarda soruyu okuyamadığı için cevap veremediği olmaktadır.

Arda'nın durumu aşağıdakilerden hangisine daha çok uymaktadır?

✓ A. Zekâ ortalama, fırsat yeterli, duyusal kayıp yok; güçlük yalnız okumada: öğrenme güçlüğünün imzası. B için dikkatsizlik, hareketlilik ya da dürtüsellik belirtisi verilmemiştir; C sosyal iletişim güçlüğü ve yineleyici davranış gerektirir, Arda'nın iletişimi güçlüdür; D genel zekânın belirgin düşüklüğünü gerektirir, Arda'nın zekâsı ortalamadadır.

✎Boşluk doldurma sınıftaki görünümü adlandır

Öğretmen soruyu bitirmeden cevabı bağıran, oyunlarda sırasını bekleyemeyen ve annesinin evde de aynı olduğunu söylediği öğrencinin görünümü en çok ile uyumludur. Sözel derslerde başarılı, zekâ testi ortalamada olduğu hâlde basamak değerini sürekli karıştıran öğrencinin güçlüğüne denir. Göz teması kurmayan, konuşmayı sürdüremeyen ve ders programı değişince ağlayarak tepki veren çocuk için düşünülmesi gereken tablo dur.

DEHB · diskalkuli · otizm spektrum bozukluğu · disleksi · ayrılık kaygısı
SORUN · DIŞA YÖNELİM

Karşı gelme ve davranım sorunları, akran zorbalığı: kural, hak ve güç

Rehberlik ÖABT · Davranış ve uyum problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGrup kutuplaşması, sosyal kaytarma ve seyirci etkisi nedir? Grup içinde kişinin davranışı nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Kişilik ve sosyal psikoloji). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Grup kutuplaşması, benzer görüşteki kişilerin tartışmadan sonra başlangıçtaki eğilimlerini daha uç noktaya taşımasıdır. Sosyal kaytarma, katkıların tek tek görünmediği ortak işlerde bireyin daha az çaba harcamasıdır. Seyirci etkisi, acil bir durumda orada bulunan kişi sayısı arttıkça herhangi birinin yardım etme olasılığının azalmasıdır; temelinde sorumluluğun dağılması vardır.

Grup süreçleri: kutuplaşma, kaytarma, seyirci etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karşı gelme bozukluğu ile davranım bozukluğu arasındaki fark nedir? Akran zorbalığı nedir, türleri nelerdir ve okulda nasıl önlenir?

Kısa cevap: Karşı gelme bozukluğunda süreğen öfke, tartışmacılık ve kin tutma çoğunlukla yetişkinlere ve otoriteye yönelir. Davranım bozukluğunda ise başkalarının temel hakları ve yaşa uygun toplumsal kurallar ihlal edilir: saldırganlık, mala zarar, hırsızlık, ciddi kural ihlali. Akran zorbalığı, güç dengesizliği olan bir ilişkide kasıtlı ve tekrarlanan saldırganlıktır; fiziksel, sözel, ilişkisel ve siber türleri vardır.

Bu konunun sonunda: karşı gelme sorununu davranım sorunundan ayırabilir, bir olayın zorbalık mı çatışma mı olduğunu güç dengesi ve tekrar ölçütüyle söyleyebilir ve zorbalık türlerini örnekte tanıyabilirsin.

Rehberlik servisinde iki dosya yan yana: biri öğretmenleriyle her derste tartışan Efe, öteki küçüklerin harçlığını zorla alan ve okulun camını kıran Mert. İkisi de “sorunlu öğrenci” diye gönderilmiş, ama sorunları aynı değil.

Karşı gelme mi, davranım sorunu mu?
Karşı gelme bozukluğuDavranım bozukluğu
ÇekirdekÖfkeli, huysuz duygudurum; tartışma, meydan okuma, kinBaşkalarının temel haklarını ve toplumsal kuralları ihlal
HedefÇoğunlukla anne baba, öğretmen, otoriteİnsanlar, hayvanlar, eşyalar, kurallar
Davranış örneği“Yapmayacağım!”, bilerek kızdırma, suçu başkasına atmaKavga başlatma, zorbalık, mala zarar, hırsızlık, okuldan kaçma
Ciddi saldırganlıkYokVar olabilir

İkisinde de ana müdahale çocuğun çevresiyle yapılır: anne babaya tutarlı ve öngörülebilir disiplin, olumlu davranışı fark etme ve ceza yerine sonuçlarla öğretme becerileri kazandırılır; çocuğa öfke yönetimi, problem çözme ve sosyal beceri öğretilir. Erken başlayan davranım sorunları ileride ağırlaşabilir; ilkokulda fark etmek bu yüzden önemlidir.

Akran zorbalığı

Her kavga zorbalık değildir. Akran zorbalığının üç özelliği birlikte bulunur: kasıt (zarar verme isteği), tekrar (zaman içinde süren) ve güç dengesizliği (fiziksel, sayısal ya da sosyal üstünlük). Güçleri denk iki öğrencinin bir kez tartışması çatışmadır. Türleri: fiziksel (vurma, eşyaya zarar), sözel (alay, lakap, aşağılama), ilişkisel ya da sosyal (dışlama, dedikodu) ve siber (mesaj, paylaşım; izleyicisi geniş, kaçışı zor).

Zorbalık bir ikili değil, bir gruptur: zorba, mağdur, hem zorba hem mağdur olan çocuk ve en kalabalık grup olan seyirciler. Seyircilerin gülmesi ya da susması zorbalığı besler; bu yüzden etkili programlar okulun tamamını kapsar: açık okul kuralları, yetişkin gözetimi, seyirciyi savunmaya cesaretlendirme, mağduru koruma ve zorbayla da çalışma.

Akılda kalsın: Karşı gelmede çocuk otoriteyle kavgalıdır, davranım sorununda başkasının hakkını çiğner. Zorbalığın üç anahtarı: kasıt, tekrar, güç farkı; biri eksikse çatışmadır. Zorbalığı bitiren çoğunlukla seyircidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin davranışları betimlenir ve hangi soruna daha çok uyduğu, ya da bir olayın hangi zorbalık türü olduğu sorulur.

TuzakSürekli itiraz eden ama kimseye zarar vermeyen öğrenciyi davranım bozukluğu sanmaktır. İkinci tuzak, ilişkisel zorbalığı “zararsız” saymaktır: dışlamak ve dedikodu yaymak da zorbalıktır.

Sınavda işaretleDSM-5 Türkçe çevirisinde karşı gelme bozukluğunun tam adı “karşıt olma karşı gelme bozukluğu”dur; soruda bu adla da gelebilir.

✎Boşluk doldurma olaydaki zorbalık türünü adlandır

Sınıf grubunda bir öğrencinin habersiz çekilmiş fotoğrafının aylardır alaycı yorumlarla paylaşılması zorbalıktır. Bir grubun arkadaşlarını masaya almaması ve hakkında söylenti yayması zorbalıktır. Daha küçük bir öğrencinin çantasının her gün koridorda itilip yere atılması , kekeleyen bir öğrenciye her teneffüs onu taklit eden bir lakap takılması zorbalıktır.

siber · ilişkisel · fiziksel · sözel · çatışma

?Soru çöz

On üç yaşındaki Efe, aylardır öğretmenlerinin her uyarısına itiraz etmekte, kurallara bilerek uymamakta, kızdığında uzun süre küs kalmakta ve hatalarını sürekli başkalarına yüklemektedir. Kavga, hırsızlık ya da eşyaya zarar verme davranışı yoktur. Efe'nin durumu aşağıdakilerden hangisine daha çok uymaktadır?

✓ D. Otoriteye yönelik süreğen itiraz, kin tutma ve suçu başkasına atma, başkalarının haklarını çiğnemeden görülüyor: karşı gelme. A davranım bozukluğu saldırganlık, mala zarar ya da hırsızlık gibi hak ihlali ister; B dikkatsizlik ve dürtüsellik belirtisi verilmemiştir; C zorbalık bir akrana kasıtlı ve tekrarlanan saldırganlıktır, Efe'nin hedefi öğretmenleridir.
SORUN · KAYGI

Kaygı sorunları ve okul reddi: ayrılık kaygısı, sosyal kaygı, okula dönüş

Rehberlik ÖABT · Davranış ve uyum problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSistematik duyarsızlaştırma nedir, aşamaları nelerdir? Maruz bırakma ve sel tekniği nasıl uygulanır?Bağlantılı konudan (Bilişsel-davranışçı kuramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Joseph Wolpe'nin geliştirdiği sistematik duyarsızlaştırma, kaygıyla bağdaşmayan gevşeme tepkisini kaygı uyarıcılarıyla eşleştirerek kaygıyı azaltır. Aşamaları gevşeme eğitimi, kaygı hiyerarşisi oluşturma ve gevşemiş hâlde hiyerarşinin en hafif basamağından başlayarak duyarsızlaştırmadır. Maruz bırakmada danışan kaçmadan, korktuğu uyarıcıyla karşılaşır.

Sistematik duyarsızlaştırma, maruz bırakma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çocuk ve ergende kaygı bozuklukları nelerdir? Ayrılık kaygısı, sosyal kaygı ve okul reddi nasıl ayırt edilir, okul psikolojik danışmanı ne yapar?

Kısa cevap: Kaygı, yaşa göre aşırı, süreğen ve günlük işlevi bozan bir hâl aldığında sorun sayılır. Ayrılık kaygısında bağlanılan kişiden ayrılmak, sosyal kaygıda başkalarınca olumsuz değerlendirilmek korkutur. Okul reddinde çocuk kaygı nedeniyle okula gitmek istemez ve aile bunu bilir; okuldan kaçmada ise öğrenci aileden gizli okula gitmez. Okul reddinde amaç hızlı ve kademeli okula dönüştür.

Bu konunun sonunda: ayrılık kaygısını sosyal kaygıdan, okul reddini okuldan kaçmadan ayırt edebilir ve kademeli okula dönüş planının adımlarını sıralayabilirsin.

Birinci sınıftaki Ela her sabah okul kapısında karnını tutarak ağlıyor; annesi onu eve götürünce ağrı kayboluyor, hafta sonları hiç ağrısı olmuyor.

Kaygı tehlikeye hazırlayan olağan bir duygudur; sınavdan önce biraz gerilmek performansı bile artırabilir. Sorun, kaygının yaşa göre aşırı, süreğen ve işlevi bozucu olmasıdır. Okulda en sık görülen biçimleri:

  • Ayrılık kaygısı: Anne babadan ayrılmaya, onlara bir şey olacağına dair yaşa uygun olmayan yoğun korku; okul başlangıcında, taşınma ya da kayıptan sonra artabilir.
  • Sosyal kaygı: Başkalarınca gözlenme ve olumsuz değerlendirilme korkusu; sınıfta söz alamama, tahtaya kalkmaktan kaçınma. Ergenlikte belirginleşir.
  • Özgül fobi: Belli bir nesne ya da duruma (köpek, iğne, yükseklik) orantısız korku ve kaçınma.
  • Yaygın kaygı: Okul, sağlık, aile gibi pek çok konuda denetlenemeyen, süreğen endişe.

Okul reddi ve okuldan kaçma

Okul reddi mi, okuldan kaçma mı?
Okul reddiOkuldan kaçma
KaynakKaygı (ayrılık, sosyal, okulla ilgili korku)Okula ilgisizlik, kural dışı etkinlik çekiciliği
Aile biliyor mu?Evet; çocuk evde kalırÇoğunlukla hayır; okul saatinde başka yerdedir
Eşlik edenSabah karın-baş ağrısı, ağlama; hafta sonu belirti yokKural ihlali, davranım sorunları
Ders başarısı ve istekÇoğunlukla okula dönmek ister, ödevini evde yapabilirDers ve okula ilgi düşük

Okul reddinde evde kalmak kaygıyı kısa sürede azalttığı için kaçınma olumsuz pekiştirmeyle güçlenir; çocuk evde ne kadar uzun kalırsa dönüş o kadar zorlaşır. Bu yüzden danışman aile ve öğretmenle birlikte hızlı ve kademeli dönüş planlar: evde kalma günleri tatil gibi geçmez, okul en az kaygı uyandıran adımdan başlanarak adım adım yeniden kurulur. Dayanağı, Bilişsel-davranışçı kuramlar sayfasında gördüğümüz sistematik duyarsızlaştırma ve kademeli maruz bırakmadır. Bedensel yakınmalar önce hekimce değerlendirilir.

Akılda kalsın: Okul reddi korkudan evde, okuldan kaçma keyiften sokakta. Evde kalmak kaygıyı bugün azaltır, yarın büyütür: kaçınmayı ödüllendirme, okula hızlı ve basamak basamak dön.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun okula gitmeme örüntüsü betimlenir; okul reddi mi okuldan kaçma mı olduğu, ya da danışmanın aileye ne önereceği sorulur.

TuzakOkul reddinde çocuğun kaygısı geçene kadar evde bekletilmesini doğru saymaktır; bu kaçınmayı pekiştirir. İkinci tuzak, sosyal kaygıyı utangaçlıkla bir tutmaktır: sosyal kaygıda korku işlevi bozar ve kaçınmaya yol açar.

?Soru çöz

Yedi yaşındaki Ela, okula başladığından beri her sabah karın ağrısından yakınmakta, okul kapısında annesinden ayrılmamak için ağlamaktadır. Evde kaldığı günlerde ve hafta sonları yakınması yoktur; annesinin başına bir şey geleceğinden korktuğunu söylemektedir. Ela'nın durumu aşağıdakilerden hangisine daha çok uymaktadır?

✓ B. Korkunun odağı anneden ayrılmak; aile durumu biliyor ve belirtiler yalnız okul günlerinde: ayrılık kaygısına bağlı okul reddi. A okuldan kaçmada öğrenci aileden gizli okul dışında vakit geçirir; C kural ve hak ihlali gerektirir; D sosyal kaygıda korku başkalarınca değerlendirilmektir, Ela'nın korkusu annesiyle ilgilidir.

↕Sıralama okula kademeli dönüş planı

  1. Annesi koridorda beklerken bir ders saatine sınıfta katılmak
  2. Annesi kapıda bırakıp gittikten sonra tam gün okulda kalmak
  3. Annesiyle birlikte okul bahçesine kadar gelip birkaç dakika sonra dönmek
  4. Annesi ilk teneffüste ayrıldıktan sonra yarım gün okulda kalmak
  5. Annesi yanındayken rehberlik servisinde bir ders saati geçirmek
SORUN · ERGENLİK

Ergenlikte depresyon, yeme sorunları ve madde kullanımı: fark etmek ve önlemek

Rehberlik ÖABT · Davranış ve uyum problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaWeiner'in yükleme kuramı nedir? Öğrenilmiş çaresizlik nasıl oluşur ve danışmada nasıl ele alınır?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Weiner'e göre kişinin başarı ya da başarısızlığını neye bağladığı sonraki çabasını belirler; yüklemeler denetim odağı (iç-dış), süreklilik (kalıcı-geçici) ve kontrol edilebilirlik boyutlarında incelenir. Seligman'ın öğrenilmiş çaresizliğinde kişi, kontrol edemediği başarısızlıklar sonunda kontrol edebileceği durumda bile çabayı bırakır; başarısızlığı iç, kalıcı ve genel nedenlere yüklemek bu tabloyu besler.

Yükleme ve öğrenilmiş çaresizlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ergenlikte depresyonun belirtileri nelerdir? Yeme bozuklukları ve madde kullanımında risk ve koruyucu etkenler nelerdir, okulda önleme nasıl yapılır?

Kısa cevap: Ergen depresyonunda süreğen çökkünlük ya da ilgi kaybı görülür; çökkünlük yerine sinirlilik olabilir, not düşüşü ve arkadaşlardan çekilme okuldaki ipuçlarıdır. Anoreksiya nervozada yeme kısıtlanır ve beden algısı bozulur, bulimiya nervozada tıkınırcasına yemeyi telafi davranışları izler. Madde kullanımında risk ve koruyucu etkenler belirlenir; önleme birincil, ikincil ve üçüncül düzeyde yapılır.

Bu konunun sonunda: ergende depresyonun okuldaki ipuçlarını tanıyabilir, anoreksiyayı bulimiyadan ayırabilir ve bir okul etkinliğinin hangi önleme düzeyinde olduğunu söyleyebilirsin.

Eskiden sınıfın en neşelisi olan Duru'nun matematik notu iki dönemde dört puandan bire düşmüş; arkadaşları onun artık voleybola gelmediğini, “Her şey anlamsız.” dediğini anlatıyor.

Depresyonda temel belirti en az iki hafta süren çökkün duygudurum ya da daha önce zevk alınan etkinliklere ilginin kaybıdır. Çocuk ve ergende üzüntü yerine sinirlilik öne çıkabilir; bu yüzden “huysuz ergen” diye geçiştirilir. Döngüyü, Öğrenme, bellek ve güdülenme sayfasında gördüğümüz öğrenilmiş çaresizlik besler. Danışman ölüm düşüncesini her zaman sorar.

Yeme bozuklukları

Anoreksiya nervozada yeme belirgin biçimde kısıtlanır; kilo yaşa göre düşüktür, kilo alma korkusu ve bozuk beden algısı vardır. Bulimiya nervozada tıkınırcasına yeme dönemlerini kusma, aşırı egzersiz gibi telafi davranışları izler; kilo çoğunlukla normaldir, bu yüzden gizli kalabilir. Danışman kilo üzerine yorum yapmaz, aileyle görüşür ve sağlık kuruluşuna yönlendirir.

Madde kullanımı ve önleme

En güçlü risk etkeni madde kullanan arkadaş çevresi ve zayıf ebeveyn izlemesi, en güçlü koruyucu etken aileyle ve okulla güçlü bağdır. Yalnız korkutmaya dayanan bilgilendirme tek başına yeterli değildir; hayır diyebilme gibi beceri kazandıran programlar daha etkilidir.

Ek bilgi: depresyonun eşlik eden belirtileri, risk ve koruyucu etkenlerin tamamı, tıkınırcasına yeme

Depresyona uyku ve iştah değişikliği, yorgunluk, değersizlik ve suçluluk, dikkati toplayamama ve ölüm düşünceleri eşlik edebilir. Yeme bozukluklarının tıbbi riski yüksektir. Risk: madde kullanan arkadaş çevresi, aile içi çatışma ve zayıf ebeveyn izlemesi, erken başlayan davranım sorunları, okul başarısızlığı, maddeye kolay erişim. Koruyucu: aileyle güçlü bağ, ebeveynin çocuğun nerede ve kimle olduğunu bilmesi, okula bağlılık, sosyal beceri, hayır diyebilme. Tıkınırcasına yeme bozukluğunda denetimsiz yeme dönemleri vardır ama bulimiyadaki telafi davranışı yoktur.

Önlemenin üç düzeyi
DüzeyNe zaman, kime?Okuldan örnek
BirincilSorun ortaya çıkmadan, herkeseBütün yedinci sınıflara sağlıklı yaşam ve hayır diyebilme etkinlikleri
İkincilErken belirti görülünce, risk altındakilereMadde denediği bilinen öğrenciyle erken görüşme ve aileyle iş birliği
ÜçüncülSorun yerleştikten sonra, zararı azaltmak içinTedaviden dönen öğrencinin okula uyumunu ve devamını destekleme
Akılda kalsın: Ergende depresyonun yüzü üzüntü olmayabilir, sinirlilik olabilir; ipucu, değişimdir: notlar, arkadaşlar, ilgiler. Önleme düzeyleri zaman çizgisidir: önce (birincil), erken (ikincil), sonra (üçüncül).
Sınavda

Nasıl sorulurBir ergenin değişen davranışları verilip olası sorun ya da danışmanın atacağı adım sorulur; bir okul etkinliğinin hangi önleme düzeyinde olduğu da gelir.

TuzakErgen depresyonunu yalnız ağlama ve üzüntüyle tanımaktır. İkinci tuzak, risk grubuyla yapılan erken çalışmayı birincil önleme saymaktır; birincil önleme herkesi kapsar.

?Soru çöz

Ergenlikte depresyonla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Ergen depresyonu üzüntüyle değil sinirlilik ve ilgi kaybıyla da görünebilir; “her zaman” ifadesi bu yüzden yanlıştır. B ergene özgü görünümdür; C ilgi kaybı temel belirtilerdendir; D dikkat ve enerji düşüşü notlara yansıdığı için okuldaki en görünür ipuçlarındandır.

✎Boşluk doldurma önleme düzeyleri

Okuldaki bütün yedinci sınıflara verilen hayır diyebilme eğitimi önlemedir. Madde denediği bilinen öğrencilerle erken dönemde yapılan görüşmeler önlemedir. Bağımlılık tedavisinden dönen öğrencinin okula uyumunu desteklemek ise önlemedir.

birincil · ikincil · üçüncül · tarama · kriz müdahalesi
SORUN · RİSK DEĞERLENDİRME

Kendine zarar verme ve intihar riski: uyarı işaretleri, koruyucu etkenler, güvenlik planı

Rehberlik ÖABT · Davranış ve uyum problemleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojik danışmada ilk görüşmede neler yapılır? Yapılandırma nedir, gönderilmiş danışanla nasıl çalışılır?Bağlantılı konudan (Bireyle psikolojik danışma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk görüşmede amaç ilişkiyi başlatmak, danışanın başvuru nedenini ve beklentisini anlamak ve süreci yapılandırmaktır. Yapılandırma; görüşmelerin süresini, sıklığını ve yaklaşık sayısını, gizliliği ve sınırlarını, danışan ile danışmanın rollerini açıklamaktır. Okulda karşılanamayacak bir ihtiyaç fark edilirse sevk de bu aşamada planlanır.

İlk görüşme ve yapılandırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öğrencilerde intihar riskinin uyarı işaretleri nelerdir? Okul psikolojik danışmanı intihar riski olan öğrenciye nasıl yaklaşır, güvenlik planı nedir?

Kısa cevap: İntihar riski taşıyan öğrenci çoğunlukla önceden işaret verir: ölümden ya da yük olmaktan söz etme, umutsuzluk, vedalaşma, çekilme. Danışman sakin ve yargısız dinler, intihar düşüncesini açıkça sorar, öğrenciyi yalnız bırakmaz; güvenlik söz konusu olduğu için gizlilik sınırlanır, aile bilgilendirilir ve öğrenci sağlık kuruluşuna yönlendirilir. Öğrenciyle birlikte bir güvenlik planı hazırlanır.

Bu konunun sonunda: uyarı işaretini risk etkeninden ve koruyucu etkenden ayırabilir, intihar düşüncesini anlatan öğrenciyle danışmanın adımlarını sıralayabilir ve gizliliğin neden sınırlandığını açıklayabilirsin.

Kompozisyon ödevinin son satırında bir cümle var: “Olmasam kimse fark etmezdi.” Türkçe öğretmeni kâğıdı aynı teneffüste rehberlik servisine getiriyor; doğru yapılan ilk şey budur.

İki yanlış inanç konuyu konuşulmaz kılar. “Doğrudan sorarsam aklına fikir veririm”: oysa açık ve sakin bir soru riski artırmaz, yardımın kapısını açar. “Söyleyen yapmaz”: ölüm düşüncesini dile getirmek ciddiye alınacak bir işarettir.

Uyarı işaretleri, risk etkenleri, koruyucu etkenler
Uyarı işaretleri (şimdi)Risk etkenleri (arka plan)Koruyucu etkenler
Ölmekten, yok olmaktan, başkalarına yük olmaktan söz etme ya da yazmaÖnceki girişimAileyle ve okulla güçlü bağ
Umutsuzluk, “hiçbir şey değişmeyecek” düşüncesiDepresyon ve diğer ruhsal sorunlar, madde kullanımıGüvendiği bir yetişkin
Vedalaşma, değerli eşyalarını dağıtmaKayıp, aile içi şiddet, istismar, zorbalıkYardım arama ve problem çözme becerisi
Arkadaşlardan, etkinliklerden ani çekilme; ani duygu değişimiYalnızlık, dışlanmaSağlık hizmetine kolay erişim

Kendine zarar verme her zaman ölme isteği taşımaz; çoğu zaman yoğun duygularla baş etmenin zarar verici bir yoludur. Yine de ciddiye alınır, yargılanmadan konuşulur ve intihar riski de değerlendirilir.

Danışmanın adımları

Öğrenci: “Artık hiçbir şeyin anlamı yok. Olmasam kimse fark etmez.”
Danışman: “Bunu bana söylemen çok önemli, seni dinliyorum. Bazen insan bu kadar zorlandığında kendini öldürmeyi düşünebiliyor. Senin aklından da böyle bir düşünce geçiyor mu?”

Danışma kesiti · intihar düşüncesini açıkça sorma (örnek)

Danışman sakin ve yargısız dinler, düşünceyi açıkça sorar, öğrenciyi o gün yalnız bırakmaz. Yaşam tehlikesi gizlilikten önce gelir: okul yönetimi ve aile bilgilendirilir, öğrenci ruh sağlığı hizmeti veren bir sağlık kuruluşuna yönlendirilir. Gizliliğin bu sınırını Meslek etiği ve yasal konular sayfasında ayrıca göreceğiz. Acil bir tehlikede 112 aranır; Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının ALO 183 hattı da günün her saatinde ücretsiz destek verir.

Güvenlik planı öğrenciyle birlikte yazılan kısa bir karttır; zor anda kendi başına yapabileceklerini ve kime ulaşacağını adım adım sıralar. Sonrasında öğrenci düzenli izlenir.

Ek bilgi: güvenlik planının bölümleri

Kendi uyarı işaretlerim; kendi başıma yapabileceğim sakinleştirici şeyler; ilgimi dağıtacak kişi ve yerler; yardım isteyebileceğim yetişkinler; ulaşabileceğim uzmanlar ve acil numaralar; ortamın aileyle birlikte güvenli hâle getirilmesi.

Akılda kalsın: Dinle, açıkça sor, yalnız bırakma, haber ver, yönlendir, izle. Sormak fikir vermez; susmak korumaz. Yaşam söz konusuysa gizlilik sınırlanır.
Sınavda

Nasıl sorulurİntihar düşüncesini anlatan bir öğrenciyle görüşen danışmanın doğru adımı ya da göz ardı ettiği ilke sorulur; uyarı işareti, risk etkeni ve koruyucu etken ayrımı da gelir.

TuzakÖğrenciye “kimseye söylemeyeceğim” sözü vermeyi güven ilişkisi gereği doğru saymaktır. İkinci tuzak, “doğrudan sormak riski artırır” yanılgısıdır.

↕Sıralama riskli öğrenciyle ilk gün

  1. Okul yönetimini ve aileyi aynı gün bilgilendirmek
  2. “Kendini öldürmeyi düşünüyor musun?” diye açıkça sormak
  3. Sonraki günlerde öğrenciyle görüşmeyi sürdürüp durumunu izlemek
  4. Sakin, yargısız biçimde dinleyip yaşadığını anlatmasına alan açmak
  5. Aileyle birlikte öğrenciyi bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirmek
  6. Öğrenciyi o gün yalnız bırakmamak, bir yetişkinin yanında kalmasını sağlamak

?Soru çöz

Bir öğrenci okul psikolojik danışmanına bir süredir kendini öldürmeyi düşündüğünü anlatmış ve “Lütfen kimseye söylemeyin.” demiştir. Danışman öğrenciyi empatiyle dinlemiş, onu kabul ettiğini göstermiş ve “Merak etme, bu konuşma aramızda kalacak.” diyerek görüşmeyi bitirmiştir. Bu danışman aşağıdaki ilkelerden hangisini göz ardı etmiştir?

✓ C. Danışanın yaşamı tehlikedeyken gizlilik mutlak değildir; aile ve okul yönetimi bilgilendirilmeli, öğrenci yönlendirilmelidir. A ve B danışmanın zaten yaptığı şeylerdir, eksik değildir; D özerklik önemlidir ama yaşam tehlikesi karşısında koruma önceliklidir, burada çiğnenen ilke özerklik değil güvenliktir.
SORUN · KRİZ

Travma, yas ve krize müdahale: okulda deprem sonrası ilk günler

Rehberlik ÖABT · Davranış ve uyum problemleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStres, engellenme ve çatışma nedir? Çatışma türleri nelerdir ve stresle nasıl başa çıkılır?Bağlantılı konudan (Kişilik ve sosyal psikoloji). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Stres, kişinin baş etme gücünü zorlayan durumlar karşısında yaşadığı bedensel ve psikolojik gerilimdir; başlıca kaynakları engellenme ve çatışmadır. Çatışma türleri yaklaşma-yaklaşma, kaçınma-kaçınma, yaklaşma-kaçınma ve çifte yaklaşma-kaçınmadır. Lazarus'a göre stres olaydan çok onun nasıl değerlendirildiğine bağlıdır; başa çıkma problem odaklı ya da duygu odaklı olabilir.

Stres, engellenme ve çatışma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kriz nedir, kriz türleri nelerdir? Travma sonrası tepkiler, psikolojik ilk yardım ve okulda krize müdahale nasıl yapılır?

Kısa cevap: Kriz, kişinin alışılmış başa çıkma yollarının yetmediği, dengesinin bozulduğu geçici bir durumdur; gelişimsel, durumsal ya da varoluşsal olabilir. Travmatik olaydan sonraki tepkilerin çoğu olağandır ve zamanla azalır; bir aydan uzun süren yeniden yaşama, kaçınma ve aşırı uyarılmışlık değerlendirme gerektirir. Psikolojik ilk yardım güvenliği sağlar, dinler ve kişiyi destek kaynaklarına bağlar.

Bu konunun sonunda: kriz türlerini örnekte ayırabilir, olağan stres tepkisini değerlendirme gerektiren tablodan süreye bakarak ayırt edebilir ve psikolojik ilk yardımın adımlarını söyleyebilirsin.

Deprem gecesinin ardından okul yeniden açıldığında rehberlik öğretmeni ilk sabah ders anlatmıyor; sınıf sınıf gezip öğrencilere nerede güvende olduklarını, kime ulaşabileceklerini anlatıyor.

Kriz, olayın kendisi değil, kişinin olay karşısında alışılmış yollarla başa çıkamamasıdır; bu yüzden aynı olay birini krize sokar, ötekini sokmaz. Kriz hem tehlike hem değişim fırsatıdır ve geçicidir.

Kriz türleri
TürKaynağıÖrnek
GelişimselYaşamın beklenen geçişleriOkula başlama, ergenlik, liseye geçiş, emeklilik
DurumsalBeklenmedik, dıştan gelen olayDeprem, kaza, ani kayıp, anne babanın boşanması
VaroluşsalAnlam, amaç, özgürlük soruları“Ne için yaşıyorum?” diye boşluğa düşmek

Travma sonrası tepkiler

Olaydan sonraki ilk haftalarda uyku sorunları, irkilme, olayı tekrar tekrar düşünme, yalnız kalmak istememe, küçük çocuklarda gerileme ve olayı oyunda canlandırma anormal bir olaya verilen olağan tepkilerdir; çoğu destek ve rutinle azalır. Belirtiler bir aydan uzun sürer ve işlevi bozarsa travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) için değerlendirme gerekir: olayı istemsizce yeniden yaşama, hatırlatıcılardan kaçınma, düşünce ve duygularda olumsuz değişme, aşırı uyarılmışlık. İlk ay içindeki yoğun tablo akut stres bozukluğu diye adlandırılır.

Aynı belirti ilk haftada olağan, bir ayı aşıp işlevi bozduğunda değerlendirme gerektiren bir tablodur; sınavda karar süreden verilir.Görsel: Sınav Defteri

Psikolojik ilk yardım ve okulda kriz

Psikolojik ilk yardım bir terapi değildir; Dünya Sağlık Örgütünün özetiyle üç fiilden oluşur: bak (güvenlik ve acil ihtiyaçlar), dinle (zorlamadan, anlatmak isteyeni), bağlantı kur (aile, bilgi, hizmetler). Kimse yaşadıklarını ayrıntılı anlatmaya zorlanmaz. Okul kriz ekibi doğru bilgiyi yayar, söylentiyi önler, rutini olabildiğince hızlı geri getirir, risk altındaki öğrencileri (kayıp yaşayan, olaya doğrudan tanık olan, önceden sorunu olan) belirleyip izler ve gerekenleri uzmana yönlendirir.

Ek bilgi: çocukta yas

Yas yaşayan çocukta ölüm kavramı yaşa göre değişir; küçük çocuk ölümün kalıcılığını henüz kavrayamayabilir. Yasın inkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabul diye anılan evreleri herkeste bu sırayla yaşanmaz.

Akılda kalsın: Krizi olay değil başa çıkamama yaratır. İlk haftaların tepkileri olağandır, bir ayı aşıp işlevi bozanlar değerlendirilir. Psikolojik ilk yardım: bak, dinle, bağlantı kur; anlatmaya zorlama yok.
Sınavda

Nasıl sorulurBir olay anlatılır ve kriz türü ya da kriz sonrası okulda doğru uygulama öncüllerle sorulur.

TuzakHer öğrenciye yaşadıklarını ayrıntılı anlattırmayı zorunlu saymaktır; bu bazı öğrencilerde sıkıntıyı artırabilir. İkinci tuzak, ilk günlerdeki olağan stres tepkilerini hemen bozukluk diye adlandırmaktır.

Hepsi bir arada: davranış ve uyum problemleri
SorunAyırt edici ipucuDanışmanın adımı
Normal-anormalİşlevsellik ve gelişimsel uygunluk; tanıyı hekim koyarFark et, önle, destekle, yönlendir
Okul çağı sorunlarıAlt ıslatma, tik, kekemelik, seçici konuşmazlıkUtandırma ve zorlama yok; gerekirse yönlendirme
DEHB, öğrenme güçlüğü, otizmDikkat-davranış düzeni / zekâ normal, tek beceri düşük / sosyal iletişim + yineleyici davranışSınıf düzenlemesi, RAM ve sağlık kuruluşuyla iş birliği
Karşı gelme, davranım, zorbalıkOtoriteye öfke / başkasının hakkını çiğneme / güç dengesizliği + tekrarOkul çapında önleme, mağduru koruma
Kaygı, okul reddiAile biliyor = okul reddi; gizli = okuldan kaçmaHızlı ve kademeli okula dönüş
Depresyon, yeme, maddeErgende sinirlilik; telafi davranışı bulimiyaAile + sağlık kuruluşu; önleme düzeyleri
İntihar riskiÖlüm sözü, umutsuzluk, vedalaşmaAçıkça sor, yalnız bırakma, haber ver, güvenlik planı
Travma ve krizBir aydan uzun süren tepki değerlendirme isterPsikolojik ilk yardım: güvenlik, dinleme, bağlantı

Kendini yokla

  • □ Bir davranışın hangi ölçütle sorun sayıldığını ve danışmanın tanı koymadığını açıklayabiliyorum.
  • □ Okul çağı uyum sorunlarında danışmanın ilk adımını seçebiliyorum.
  • □ DEHB, özgül öğrenme güçlüğü ve otizm spektrumunu sınıftaki görünümünden ayırt edebiliyorum.
  • □ Karşı gelme ile davranım sorununu, zorbalık ile çatışmayı ayırabiliyorum.
  • □ Okul reddini okuldan kaçmadan ayırıp okula dönüş planını sıralayabiliyorum.
  • □ Bir etkinliğin hangi önleme düzeyinde olduğunu söyleyebiliyorum.
  • □ İntihar riskinde danışmanın adımlarını ve gizliliğin sınırını biliyorum.
  • □ Olağan stres tepkisini değerlendirme gerektiren tablodan ayırabiliyorum.

⇄Bilgi eşleştirme durum → kavram

?Soru çöz

Bir okulda deprem sonrası yürütülecek psikolojik ilk yardımla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Öğrencilerin güvenliği ve temel ihtiyaçları önceliklidir.
II. Her öğrenciye yaşadıklarını ayrıntılı biçimde anlattırmak zorunludur.
III. Öğrenciler aileleri ve gerekli hizmetlerle bağlantılandırılır.

✓ B. Güvenlik ve ihtiyaç (I, “bak”) ile destek kaynaklarına bağlama (III, “bağlantı kur”) psikolojik ilk yardımın çekirdeğidir. A bağlantı kurmayı dışarıda bırakır; C ve D'deki II yanlıştır, psikolojik ilk yardımda kimse anlatmaya zorlanmaz, yalnız anlatmak isteyen dinlenir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Her oturumun yarısını kendi sorunlarını anlatarak geçiren bir üyeye grup lideri, grubun önünde “Yeter artık, sen hep kendini anlatıyorsun; bugün susup başkalarını dinleyeceksin.” demiştir. Bu lider, zor üye davranışıyla çalışırken aşağıdaki ilkelerden hangisini göz ardı etmiştir?

✓ D. Lider sınır koymakta haklıdır ama bunu üyeyi grubun önünde azarlayarak yapmış, davranışı değil kişiyi hedef almıştır. A liderin zaten amaçladığı şeydir, ihlal edilen o değil yöntemdir; B kuralların zamanlamasıyla ilgilidir, kesitte bilgi yoktur; C gizlilik kuralıdır, kesitte gizlilikle ilgili bir davranış yoktur.Kaynak: Grupla psikolojik danışma · Zor üye davranışları

?Soru 2

Kimdir bu tekniğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Seçimlere göre çalışma grubu kurmak sosyometrinin ilkesidir; kimdir bu tekniğinde öğrenci seçim yapmaz, betimlemeye uyan kişiyi yazar. A betimlemelerin olumlu ve olumsuz olması tekniğin yapısıdır; B bir betimlemeye birden çok ad yazılabilir; D tekniğin temel amacı akranların algısını görmektir.Kaynak: Test dışı teknikler · Kimdir bu, otobiyografi, zaman çizelgesi

?Soru 3

Ortalaması 47, standart sapması 4 olan bir sınav kaygısı ölçeğinden Kaan 41 puan almıştır. Kaan'ın bu ölçekteki T puanı kaçtır?

✓ A. z = (41 − 47) ÷ 4 = −1,5; T = 50 + 10 × (−1,5) = 35. B eksi işareti atılıp artı alınmıştır; Kaan ortalamanın altında olduğu için T 50'den küçük olmalıdır. C farkı (−6) sapmaya bölmeden doğrudan 50'ye eklemenin sonucudur. D z puanıdır; T'ye dönüştürme adımı unutulmuştur.Kaynak: Test teknikleri ve psikometri · Norm ve standart puanlar

?Soru 4

Bir öğretmenin tuttuğu aşağıdaki notlardan hangisi olay kaydının ilkelerine en uygundur?

✓ A. Tarih, saat ve yer var; olay yargısız anlatılmış, yorum ayrı ve geçici bir dille yazılmış, ayrıca başka gözlemlerle sınanacağı belirtilmiş. B “çekingen” bir yargıdır ve “hiçbir” ile genelleme yapar; C gözlenmemiş bir nedeni olay gibi yazar; D bir not bilgisini ve öneriyi verir, ortada gözlenmiş bir olay yoktur.Kaynak: Test dışı teknikler · Gözlem ve olay kaydı

?Soru 5

Projektif tekniklerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Kişiye belirsiz, yapılandırılmamış bir uyaran sunulur.
II. Puanlama, cevap anahtarıyla nesnel ve hızlı biçimde yapılır.
III. Kişinin neyin ölçüldüğünü kestirip yanıtını bilinçli olarak çarpıtması zordur.

✓ D. Belirsiz uyaran (I) ve çarpıtmaya direnç (III) projektif tekniklerin tanımlayıcı özellikleridir. A III'ü dışarıda bırakır; B ve C'deki II nesnel testlerin özelliğidir, projektif yanıtlar yorumla ve uzun eğitimle puanlanır, bu yüzden puanlayıcılar arası tutarlılık sorunludur.Kaynak: Test teknikleri ve psikometri · Kişilik testleri: nesnel ve projektif

?Soru 6

Bir psikolojik danışman, meslek seçiminde kararsız kalan öğrencisiyle birlikte büyükanne ve büyükbabalarından kardeşlerine kadar ailesindeki kişileri ve bu kişilerin mesleklerini simgelerle gösteren bir şema hazırlamıştır. Danışmanın kullandığı teknik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Üç kuşağı simgelerle gösteren ve meslek örüntülerini görünür kılan aile şeması genogramdır. A sosyogram sınıf içi seçimleri gösterir, aileyi değil; C otobiyografi öğrencinin kendi yaşamını yazmasıdır, şema değildir; D zaman çizelgesi öğrencinin gün ya da hafta içindeki etkinliklerini kaydeder.Kaynak: Test dışı teknikler · Ev ziyareti, genogram, vaka incelemesi

?Soru 7

Standart bir psikolojik testi test dışı tekniklerden ayıran özelliklerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Uygulama yönergesi, süresi ve koşulları herkes için aynıdır.
II. Elde edilen puan bir norm grubunun puanlarıyla karşılaştırılarak yorumlanır.
III. Bireyi kendi doğal ortamında, davranışın akışı içinde izler.

✓ B. Standart uygulama (I) ve norma göre yorum (II) testi tanımlayan dayanaklardır. A norm karşılaştırmasını eksik bırakır, oysa ham puan normsuz yorumlanamaz; C ve D'deki III doğal ortamda gözlemin, yani bir test dışı tekniğin özelliğidir, test standart koşul ister.Kaynak: Test teknikleri ve psikometri · Standart test ve test türleri

?Soru 8

Kapalı gruplarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Süreç boyunca gruba yeni üye alınmaz.
II. Üyeler arasında güven ve birliktelik açık gruplara göre daha kolay gelişir.
III. Hastanede sürekli değişen hasta gruplarıyla çalışmaya daha uygundur.

✓ B. Kapalı grup aynı üyelerle başlayıp bittiği (I) için üyeler birbirini tanır, güven ve birliktelik daha kolay kurulur (II). A II'yi dışarıda bırakır, oysa sabit üye kapalı grubun en büyük kazancıdır; C ve D'deki III açık grubun özelliğidir, üyeleri sürekli değişen ortamlara açık grup uyar.Kaynak: Grupla psikolojik danışma · Grubu oluşturmak

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi ilgi envanterlerinin özelliklerinden biri değildir?

✓ A. İlgi envanteri hoşlanmayı ölçer; başarıyı başarı testi, gelecekteki başarı gücünü yetenek testi gösterir. B ilgi envanterinin tipik performans aracı olmasından gelir; C sosyal beğenirlik yanlılığı bütün öz bildirim araçlarının riskidir; D Kuder'in yanıt biçimidir.Kaynak: Test teknikleri ve psikometri · Yetenek testleri ve ilgi envanterleri

?Soru 10

Bir grup liderinin oturumlarda kullandığı aşağıdaki cümlelerden hangileri bağlama becerisine örnektir?

I. “Aslı, az önce Mert de babasıyla konuşamamaktan söz etti; bu konuda ona ne söylemek istersin?”
II. “Bugün oturumu burada bitiriyoruz; konuştuklarımızı kısaca toparlayalım.”
III. “Burak'ın anlattığı yalnızlık ile Elif'in geçen hafta anlattığı içine kapanma arasında bir benzerlik görüyorum; ikiniz bunu nasıl görüyorsunuz?”

✓ C. I ve III'te lider iki üyenin yaşantısı arasında köprü kurup onları birbirine yöneltiyor; bu bağlamadır. A III'ü dışarıda bırakır, oysa farklı oturumlardaki iki üyeyi buluşturmak da bağlamadır; B ve D'deki II oturumu toparlayıp kapattığı için sonlandırma ve özetlemedir.Kaynak: Grupla psikolojik danışma · Grup liderinin becerileri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Rehberlik ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →