Bilişsel-davranışçı kuramlar: davranışçı, REBT, bilişsel terapi ve gerçeklik terapisi

Davranışçı tekniklerden sistematik duyarsızlaştırmayı, ABCDE modelini, Beck’in bilişsel çarpıtmalarını ve gerçeklik terapisinin WDEP sistemini öğren.

7 durakÖABT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAM · DAVRANIŞÇI

Davranışçı danışma: öğrenilmiş davranış, ölçülebilir hedef ve işlevsel analiz

Rehberlik ÖABT · Psikolojik danışma kuramları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlumlu ve olumsuz pekiştireç ile ceza arasındaki fark nedir? Edimsel koşullanma danışmada nasıl kullanılır?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edimsel koşullanmada davranışın sonucu, o davranışın yeniden yapılma olasılığını belirler. Pekiştireç davranışı artırır: olumlu pekiştireç hoşa gideni ekler, olumsuz pekiştireç hoşa gitmeyeni ortadan kaldırır. Ceza davranışı azaltır: birinci tür ceza hoşa gitmeyeni ekler, ikinci tür ceza hoşa gideni alır. Premack ilkesine göre sevilen etkinlik, daha az sevilenin pekiştirecidir.

Edimsel koşullanma: pekiştireç ve ceza

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Davranışçı psikolojik danışmanın temel varsayımları nelerdir? İşlevsel analiz nasıl yapılır?

Kısa cevap: Davranışçı danışmaya göre uyumlu ve uyumsuz davranışlar aynı öğrenme ilkeleriyle öğrenilir; bu yüzden yeniden öğrenmeyle değiştirilebilir. Danışman sorunu gözlenebilir davranışlarla tanımlar, işlevsel analizle davranışın öncülünü ve sonucunu belirler, ölçülebilir hedef koyar ve sonucu başlama düzeyiyle karşılaştırarak değerlendirir.

Bu konunun sonunda: davranışçı danışmanın “davranış öğrenilir, öğrenmeyle değişir” varsayımını öncüllerde tanıyabilir, ölçülebilir bir hedefi belirsiz hedeften ayırabilir ve bir vakada işlevsel analizin öncül, davranış ve sonuç öğelerini bulabilirsin.

Derste sık sık sırasından kalkan Emre için “hiperaktif” etiketiyle yetinmeyen rehberlik öğretmeni, bir hafta boyunca bu davranışın hangi derste, neyin ardından ve neyle sonuçlandığını not ediyor.

Öğrenme, bellek ve güdülenme sayfasında klasik ve edimsel koşullanmayı, sosyal öğrenmeyi gördük; davranışçı danışma bu ilkeleri danışma odasına taşır. İnsan doğası görüşü yansızdır: insan doğuştan ne iyi ne kötüdür, davranışlarının büyük kısmını çevresiyle etkileşerek öğrenir. Sosyal öğrenmenin katkısıyla kişi yalnız çevrenin ürünü değil, çevresini de etkileyen bir varlık olarak görülür.

Odak geçmişin derinlikleri değil, şimdiki davranış ve onu sürdüren koşullardır; değişim için içgörü şart sayılmaz. Danışman etkin ve yönlendiricidir: öğretmen, eğitici ve model rolündedir, hedefleri danışanla birlikte belirler. İyi bir ilişki gereklidir ama Rogers'tan farklı olarak tek başına yeterli görülmez.

İşlevsel analiz: davranış neye hizmet ediyor?

İşlevsel analiz: öncül, davranış, sonuç
ÖğeSorulan soruEmre örneği
ÖncülDavranıştan hemen önce ne oluyor?Matematikte tahtaya yazılı alıştırma veriliyor
DavranışTam olarak ne yapıyor, kaç kez?Kalkıp kalemtıraşa gidiyor; derste ortalama altı kez
SonuçDavranışın ardından ne geliyor?Arkadaşları gülüyor; alıştırmadan da kurtuluyor

Sonuç sütunu davranışın işlevini gösterir: Emre'nin kalkışı arkadaşlarının ilgisiyle olumlu, alıştırmadan kurtulmakla olumsuz pekiştiriliyor. Hedef “daha uslu olmak” gibi soyut değil, “alıştırma süresince yerinde kalma süresini on beş dakikaya çıkarmak” gibi gözlenebilir yazılır. Teknik uygulanmadan önce davranışın sıklığı ölçülür; buna başlama düzeyi denir. Uygulama bittiğinde yeni ölçüm bu düzeyle karşılaştırılır; işe yaramayan teknik değiştirilir.

  • Süreç: ilişki kurma → sorunun davranışsal tanımı ve işlevsel analiz → hedef belirleme → teknik seçimi ve uygulama → değerlendirme → sonlandırma ve izleme.
Akılda kalsın: Davranışçının üç sorusu: Ne zaman? (öncül) Ne yapıyor? (davranış) Ne kazanıyor? (sonuç). Hedef gözle görülür ve sayılabilir olmalı: ölçmeden başlanmaz, ölçmeden bitirilmez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin sorun davranışı anlatılır; davranışçı danışmanın ilk adımı, hedefin doğru yazılışı ya da davranışı sürdüren pekiştireç sorulur; kuramın varsayımları öncüllerle de gelir.

Tuzakİşlevsel analizdeki üçlüyü Ellis'in ABC'siyle karıştırmaktır: burada sonuç davranışı sürdüren pekiştireçtir, Ellis'te C olayın değil inancın doğurduğu duygudur. İkinci tuzak, “öğrencinin kendine güvenini artırmak” gibi soyut ifadeyi davranışsal hedef saymaktır.

?Soru çöz

Davranışçı psikolojik danışmayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Danışma hedefleri gözlenebilir ve ölçülebilir davranışlarla tanımlanır.
II. Kalıcı değişim için danışanın sorunun çocukluktaki kökenine dair içgörü kazanması şarttır.
III. Uygulanan tekniğin etkisi başlama düzeyiyle karşılaştırılarak değerlendirilir.

✓ C. Ölçülebilir hedef (I) ve başlama düzeyiyle karşılaştırma (III) davranışçı danışmanın iki temel ilkesidir. A III'ü dışarıda bırakır, oysa değerlendirme ölçmeye dayanır; B ve D'deki II psikanalitik görüştür, davranışçı danışmada değişim için içgörü gerekmez, yeni öğrenme yeter.

✎Boşluk doldurma işlevsel analiz

Davranıştan hemen önce gelen ve onu tetikleyen koşula denir. Davranışın ardından gelen ve onu sürdüren duruma adı verilir. Müdahaleden önce davranışın ne sıklıkta görüldüğü ölçülerek belirlenir.

öncül · sonuç · başlama düzeyi · inanç · içgörü
TEKNİK · DAVRANIŞÇI

Kaygıyı söndürmek: sistematik duyarsızlaştırma ve maruz bırakma teknikleri

Rehberlik ÖABT · Psikolojik danışma kuramları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKlasik koşullanma nedir? Genelleme, ayırt etme, sönme ve kendiliğinden geri gelme danışmada nasıl görülür?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasik koşullanmada nötr bir uyarıcı, doğal olarak tepki doğuran koşulsuz uyarıcıyla tekrar tekrar eşleşir ve sonunda tek başına benzer bir tepki doğurur; böylece koşullu uyarıcı ve koşullu tepki oluşur. Korku ve kaygı çoğu zaman böyle öğrenilir. Tepkinin benzer uyarıcılara yayılması genelleme, eşleşme kesilince zayıflaması sönme, sönmüşken bir süre sonra yeniden belirmesi kendiliğinden geri gelmedir.

Klasik koşullanma: korku nasıl öğrenilir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sistematik duyarsızlaştırma nedir, aşamaları nelerdir? Maruz bırakma ve sel tekniği nasıl uygulanır?

Kısa cevap: Joseph Wolpe'nin geliştirdiği sistematik duyarsızlaştırma, kaygıyla bağdaşmayan gevşeme tepkisini kaygı uyarıcılarıyla eşleştirerek kaygıyı azaltır. Aşamaları gevşeme eğitimi, kaygı hiyerarşisi oluşturma ve gevşemiş hâlde hiyerarşinin en hafif basamağından başlayarak duyarsızlaştırmadır. Maruz bırakmada danışan kaçmadan, korktuğu uyarıcıyla karşılaşır.

Bu konunun sonunda: sistematik duyarsızlaştırmanın basamaklarını sıralayabilir, onu maruz bırakmadan ayırabilir ve bir kaygı hiyerarşisini doğru sıraya dizebilirsin.

Okul yolundaki sokak köpekleri yüzünden servise binmekten korkan Zeynep'le çalışan danışman işe köpekten değil, Zeynep'e gevşemeyi öğretmekten başlıyor.

Kaygı çoğu zaman klasik koşullanmayla öğrenilir, kaçınmayla korunur. Kaçan kişi kaygısının hemen düştüğünü yaşar; kaçış olumsuz pekiştirilir ve korkunun yersiz olduğu hiç sınanamaz. Wolpe'nin dayanağı karşılıklı ketlemedir: kişi aynı anda hem derin gevşemiş hem kaygılı olamaz. Gevşeme kaygı uyarıcısıyla tekrar tekrar eşleşince uyarıcı yeni bir tepkiye bağlanır; bu bir karşıt koşullanmadır.

  1. Gevşeme eğitimi: çoğunlukla Jacobson'ın aşamalı kas gevşetmesi; kas grupları sırayla gerilip bırakılır.
  2. Kaygı hiyerarşisi: korkulan durumlar danışanla birlikte en hafiften en ağıra dizilir; her basamağa 0–100 arası öznel rahatsızlık puanı verilir.
  3. Duyarsızlaştırma: gevşemiş danışan en hafif basamağı hayal eder; kaygı belirince sahne bırakılıp gevşemeye dönülür. Basamak kaygısız hayal edilince bir üste geçilir.
Sistematik duyarsızlaştırma merdivenin en altından başlar; sel tekniği ise doğrudan en üst basamağa çıkar.Görsel: Sınav Defteri

Maruz bırakma ailesi

Maruz bırakma teknikleri ve ayırıcı ipucu
TeknikNasıl?Ayırıcı ipucu
Canlı maruz bırakmaKorkulan gerçek durumla, çoğunlukla kademeli ve kaçmadan karşılaşmaHayal değil, gerçek ortam
İmgesel maruz bırakmaKorkulan durum ayrıntılı biçimde hayal edilirGerçek ortama ulaşılamadığında
Sel (taşırma)En güçlü kaygı uyarıcısıyla, kaygı kendiliğinden düşene kadar uzun süre kalmaGevşeme yok, kademe yok; en üstten başlar
Tepki önlemeUyarıcıyla karşılaşılır ama alışılmış kaçış ya da ritüel yapılmaz (ör. el yıkamamak)Kaygıyı düşüren kaçış engellenir

Hepsinin ortak mantığı sönmedir: korkulan uyarıcı beklenen felaket gelmeden tekrar tekrar yaşanınca kaygı tepkisi zayıflar. Yoğun maruz bırakma danışanı ciddi biçimde zorladığı için ancak danışan bilgilendirilip onayı alındıktan sonra uygulanır.

Akılda kalsın: Sistematik duyarsızlaştırma üç fiildir: gevşe, dizi kur, basamak çık. Sel tam tersidir: merdivenin tepesinden başla, kaçma, kaygı kendiliğinden insin. İkisini ayıran soru: “Gevşeme ve kademe var mı?”
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin korkusu ve danışmanın adımları anlatılır; kullanılan teknik ya da sıradaki aşama sorulur.

TuzakSistematik duyarsızlaştırmayı selle karıştırmaktır: birinde gevşeme ve en hafif basamaktan başlama vardır, ötekinde kişi baştan en güçlü uyarıcıyla gevşemeden karşılaşır. İkinci tuzak, Hümanistik ve varoluşçu kuramlar sayfasında gördüğümüz paradoksal niyeti maruz bırakma sanmaktır; orada kişi korktuğu belirtiyi kendisi ister.

↕Sıralama sistematik duyarsızlaştırma

  1. Gevşemiş durumdaki danışan, listedeki en hafif durumu hayal eder.
  2. Danışan, kas gruplarını sırayla gerip bırakarak derin gevşemeyi öğrenir.
  3. Hafif durumlar kaygısız hayal edilebildiğinde sırayla daha ağır durumlara geçilir.
  4. Korkulan durumlar en hafiften en ağıra dizilir ve her birine rahatsızlık puanı verilir.

?Soru çöz

Asansöre binmekten çok korkan bir öğretmen adayıyla çalışan psikolojik danışman, gevşeme ya da kademe uygulamadan onunla birlikte yüksek bir binanın asansörüne binmiş ve danışanın kaygısı kendiliğinden azalana kadar inip çıkmayı sürdürmüştür. Danışmanın kullandığı teknik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Danışan gevşemeden ve kademesiz biçimde en güçlü uyarıcıyla, kaygısı düşene dek karşı karşıya bırakılmış; bu sel tekniğidir. B sistematik duyarsızlaştırmada gevşeme ve en hafif basamaktan başlama olurdu; C model olmada danışan başkasını izleyerek öğrenirdi; D paradoksal niyette danışan korktuğu belirtiyi bilerek isterdi.
TEKNİK · DAVRANIŞÇI

Yeni davranış kazandırmak: model olma, davranış sözleşmesi, jeton ekonomisi ve atılganlık eğitimi

Rehberlik ÖABT · Psikolojik danışma kuramları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBandura'nın sosyal öğrenme kuramında model alma süreçleri nelerdir? Öz yeterlik nedir ve nasıl artırılır?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bandura'ya göre insan başkalarını gözleyerek, davranışı kendisi denemeden ve ödül almadan da öğrenir. Model almanın dört süreci dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme ve güdülenmedir; modelin ödüllendirildiğini görmek dolaylı pekiştirmedir. Öz yeterlik, kişinin belirli bir işi başarabileceğine olan inancıdır; en güçlü kaynağı kişinin kendi başarı yaşantılarıdır.

Bandura: model alma ve öz yeterlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Davranışçı danışmada model olma, davranış sözleşmesi, jeton ekonomisi ve atılganlık eğitimi nasıl uygulanır?

Kısa cevap: Davranışçı danışmada yeni davranış, bir modeli izleyerek (model olma), yazılı bir anlaşmayla (davranış sözleşmesi), biriktirilip değiştirilen sembol pekiştireçlerle (jeton ekonomisi), küçük adımların pekiştirilmesiyle (şekillendirme) kazandırılır. Atılganlık eğitimi, kişinin başkasının hakkını çiğnemeden duygu, düşünce ve hakkını doğrudan ifade etmesini öğretir.

Bu konunun sonunda: bir uygulamanın model olma, davranış sözleşmesi, jeton ekonomisi ya da atılganlık eğitimi olduğunu ayırt edebilir ve atılgan cevabı pasif ve saldırgan cevaptan ayırabilirsin.

Arkadaşları ondan sürekli ödev isteyen ve “hayır” diyemeyen Selin, rehberlik servisinde arkadaşının rolüne giren danışmana ilk kez “Bu sefer veremem.” demeyi deniyor.

Kaygıyı azaltmak işin bir yüzüdür; çoğu danışanın ihtiyacı aynı zamanda eksik bir davranışı kazanmaktır: söz almak, gruba katılmak, ödevini zamanında yapmak, hakkını savunmak. Davranışçı danışman bunun için edimsel koşullanma ve sosyal öğrenme ilkelerini kullanır.

Davranış kazandırma teknikleri
TeknikNe yapılır?Okulda örnek
Model olmaDavranış bir model izlenerek öğrenilir: canlı model, sembolik model (video, öykü) ya da danışanın modelle birlikte yaptığı katılımlı modelSöz almaktan çekinen öğrenciye akranının söz alışını gösteren kısa video
Davranış sözleşmesiHedef davranış, süre ve kazanılacak pekiştireç yazılı olarak belirlenir ve taraflarca imzalanır“Ödevlerimi bir hafta zamanında teslim edersem cumartesi bir saat oyun oynarım.”
Jeton ekonomisiİstenen davranışa jeton (puan, yıldız) verilir; biriken jetonlar önceden belirlenmiş ödüllerle değiştirilirSınıf kurallarına uyana yıldız; beş yıldız sınıf kitaplığından ek kitap
ŞekillendirmeHedef davranışa giden her küçük yaklaşma sırayla pekiştirilirSınıfta hiç konuşmayan öğrencide önce göz teması, sonra tek sözcük, sonra cümle
Öz yönetimDanışan kendi davranışını izleyip kaydeder ve kendini pekiştirirTelefon süresini çizelgeye işleyen öğrenci

Jetonlar kendi başına değeri olmayan ikincil pekiştireçlerdir; değerlerini değiştirildikleri ödülden alırlar. Amaç ömür boyu jeton dağıtmak değildir: davranış yerleşince jeton seyrekleştirilir ve yerini övgü, başarı duygusu gibi doğal pekiştireçler alır.

Atılganlık eğitimi

Pasif, saldırgan ve atılgan tepki
PasifSaldırganAtılgan
HaklarKendi hakkından vazgeçerBaşkasının hakkını çiğnerKendi hakkını korur, başkasınınkine saygı duyar
Örnek“Olur, sorun değil.” (sorunken)“Sen tam bir bencilsin!”“Ödevimi vermek istemiyorum; istersen konuyu birlikte çalışalım.”
BedeliBiriken kırgınlıkZedelenen ilişkiKorunan ilişki ve özsaygı

Atılganlık eğitimi model olma, davranış provası (rol oynama), geri bildirim ve ev ödeviyle yürür. Temel beceriler “hayır” diyebilmek ve “ben dili” kullanmaktır: “Ben … hissediyorum, çünkü …”. Wolpe atılgan davranışın da kaygıyla bağdaşmadığını, yani kaygıyı ketleyebildiğini söyler.

Akılda kalsın: Tekniği sorunun sorusuyla bul: Kimden öğrenecek? model olma. Neye imza attı? sözleşme. Ne biriktiriyor? jeton. Adım adım mı? şekillendirme. Hakkını nasıl söyleyecek? atılganlık.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin eksik davranışı ve danışmanın uygulaması anlatılır; tekniğin adı ya da şıklardaki tepkilerden hangisinin atılgan olduğu sorulur.

TuzakAtılganlığı saldırganlıkla karıştırmaktır; hakkını savunurken karşısındakini suçlayan ya da aşağılayan tepki saldırgandır. İkinci tuzak, jeton ekonomisi ile davranış sözleşmesini karıştırmaktır: sözleşmede yazılı anlaşma esastır, jetonda biriktirilip değiştirilen sembol pekiştireç.

✎Boşluk doldurma uygulamadaki tekniği adlandır

Teneffüste oyuna katılamayan öğrenciye bir gruba nasıl katılınacağını önce kendisi gösterip sonra onunla birlikte deneyen danışman tekniğini uyguluyor. Öğrenci ile ailesinin, ödevler bir hafta aksamazsa hafta sonu sinemaya gidileceğini yazıp imzaladığı anlaşma bir dir. Söz alarak konuşan öğrencilere kart verilip on kartın bir ayrıcalıkla değiştirildiği düzen olarak adlandırılır. Hiç konuşmayan öğrencinin önce göz temasının, sonra tek sözcüklü cevabının, sonra kurduğu cümlenin sırayla pekiştirilmesi ise dir.

katılımlı model olma · davranış sözleşmesi · jeton ekonomisi · şekillendirme · öz yönetim · atılganlık eğitimi

?Soru çöz

Sınıf arkadaşı Mert, her teneffüste Selin'in kalemlerini sormadan alıp geri getirmemektedir. Aşağıdakilerden hangisi Selin'in atılgan bir tepkisidir?

✓ D. Selin duygusunu ve isteğini açıkça söylüyor, Mert'i aşağılamadan ona bir yol da gösteriyor; hem kendi hakkını hem ilişkiyi koruyor. A hakkından vazgeçen pasif tepkidir; B karşısındakini suçlayıp etiketleyen saldırgan tepkidir; C öfkeyi dolaylı yoldan, misilleme yaparak gösteren pasif-saldırgan tepkidir.
KURAM · AKDDT

Ellis'in akılcı duygusal davranışçı terapisi: ABCDE modeli ve akılcı olmayan inançlar

Rehberlik ÖABT · Psikolojik danışma kuramları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStres, engellenme ve çatışma nedir? Çatışma türleri nelerdir ve stresle nasıl başa çıkılır?Bağlantılı konudan (Kişilik ve sosyal psikoloji). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Stres, kişinin baş etme gücünü zorlayan durumlar karşısında yaşadığı bedensel ve psikolojik gerilimdir; başlıca kaynakları engellenme ve çatışmadır. Çatışma türleri yaklaşma-yaklaşma, kaçınma-kaçınma, yaklaşma-kaçınma ve çifte yaklaşma-kaçınmadır. Lazarus'a göre stres olaydan çok onun nasıl değerlendirildiğine bağlıdır; başa çıkma problem odaklı ya da duygu odaklı olabilir.

Stres, engellenme ve çatışma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ellis'in akılcı duygusal davranışçı terapisinde ABCDE modeli nedir? Akılcı olmayan inançlar nelerdir?

Kısa cevap: Albert Ellis'in akılcı duygusal davranışçı terapisine (AKDDT) göre bizi rahatsız eden olaylar değil, olaylara ilişkin inançlarımızdır. ABCDE modelinde A harekete geçiren olay, B inanç, C duygusal ve davranışsal sonuç, D akılcı olmayan inancın tartışılması, E tartışmanın getirdiği etkili yeni felsefedir. Sorunun kaynağı “-meli, -malı” biçimindeki mutlakçı taleplerdir.

Bu konunun sonunda: bir danışan anlatımında ABCDE öğelerini bulabilir, akılcı olmayan inancı “-meli, -malı” kalıbından tanıyabilir ve tartışmanın (D) danışman cümlesindeki biçimini seçebilirsin.

Arkadaşı selam vermeden yanından geçince bütün gün kahrolan Ayşe'ye danışman tek bir soru soruyor: “Seni üzen onun selam vermemesi mi, yoksa bu olay için kendine söylediğin cümle mi?”

Ellis'in kökü, insanları olayların değil olaylara ilişkin yargılarının rahatsız ettiğini söyleyen Stoacı filozof Epiktetos'a uzanır; Psikodinamik kuramlar sayfasında Adler'in “olay değil yorum” vurgusunu da görmüştük. Ellis'e göre insan hem akılcı hem akılcı olmayan düşünme potansiyeliyle doğar. Kendini rahatsız eden inançları kendine tekrar tekrar söyleyerek sürdürür; onları değiştirme gücü de yine kendisindedir.

Duyguyu A değil B doğurur; D, B'yi hedef alır ve E yeni bir duyguyla birlikte gelir.Görsel: Sınav Defteri

Akılcı olmayan inançlar

Akılcı olmayan inancın özü mutlakçı taleptir: “-meli, -malı, zorunda”. Ellis üç temel talep görür: kendine ilişkin (“Her işi kusursuz yapmalıyım, yoksa değersizim”), başkalarına ilişkin (“İnsanlar bana hep adil davranmalı”) ve yaşam koşullarına ilişkin (“Hayat kolay olmalı”). Bu taleplerden üç sonuç türer: felaketleştirme (“Bu korkunç, berbat bir şey”), dayanamazlık ya da düşük engellenme toleransı (“Buna katlanamam”) ve kendini ya da başkasını değersizleştirme (“Ben bir hiçim”). Akılcı inanç ise tercih dilidir: “İsterim, hoşuma gider, ama zorunlu değil.”

Amaç olumsuz duyguyu yok etmek değil, sağlıksız olumsuz duyguyu sağlıklı olana çevirmektir: kaygı yerine endişe, çöküntü yerine üzüntü. Ellis bunun yanında kişinin kendini, başarısından bağımsız olarak koşulsuz kabul etmesini hedefler.

  • Tartışmanın üç sorusu: deneysel (“Kanıtın ne?”), mantıksal (“İstemen, öyle olması gerektiği anlamına gelir mi?”), işlevsel (“Bu inanç sana ne kazandırıyor?”).
  • Teknikler: bilişsel (inançları tartışma, bilişsel ödev, okuma ödevi), duygusal (akılcı duygusal imgeleme, utanç saldırısı alıştırması, rol oynama), davranışsal (pekiştirme, beceri eğitimi).
  • Danışmanın rolü: etkin, yönlendirici, öğretici, gerektiğinde yüzleştirici; Ellis sıcaklığı danışmanın zorunlu koşulu saymaz.
Akılda kalsın: A'yı her zaman değiştiremezsin, C'yi doğrudan değiştiremezsin; kaldıraç B'dedir. Bir cümlede “meli” sesini duyunca B'yi yakala ve tercih diliyle yeniden kur: “isterim ama zorunlu değil.”
Sınavda

Nasıl sorulurDanışanın yaşadığı olay ve duygu verilir; ABCDE'nin hangi öğesinin anlatıldığı ya da danışmanın hangi aşamada olduğu sorulur; akılcı olmayan inancı içeren cümle de seçtirilir.

TuzakC'nin nedenini A'da aramaktır; Ellis'e göre duyguyu olay değil inanç doğurur. İkinci tuzak, D'de olayın tartışıldığını sanmaktır; tartışılan inançtır.

Sınavda işaretlekaynaklarda RET, ADDT, AKDT, REBT adları geçer; hepsi Ellis'in kuramıdır.

⇄Bilgi eşleştirme danışma cümlesi → ABCDE

?Soru çöz

Lise ikinci sınıftaki 16 yaşındaki Deniz, matematik yazılısından 45 aldıktan sonra okulun psikolojik danışmanına başvurmuştur. Notu öğrendiği gün eve gidip ağladığını, iki gündür kimseyle konuşmadığını, sınıfa girerken ellerinin titrediğini anlatmaktadır. Görüşme boyunca birkaç kez “Matematikte asla başarısız olmamalıyım; olursam ailemin yüzüne bakamam.” demiştir. AKDDT'yi benimsediğini söyleyen danışman, Deniz'i dikkatle dinlemiş ve “Böyle hissetmen çok doğal, yazılı gerçekten zordu.” diyerek onu rahatlatmaya çalışmıştır. Ardından Deniz'in sınavla ilgili cümlelerine hiç değinmeden ona aşamalı kas gevşetmesini öğretmiş, her akşam bu alıştırmayı yapmasını ödev olarak vermiştir. Bir hafta sonra Deniz, kaygısının biraz azaldığını ama yeni yazılıyı düşündükçe aynı cümleyi kendine yeniden söylediğini anlatmıştır.

Bu danışman, AKDDT'nin aşağıdaki ilkelerinden hangisini göz ardı etmiştir?

✓ B. Deniz'in “asla başarısız olmamalıyım” cümlesi kaygıyı doğuran mutlakçı inançtır (B); danışman ona hiç ulaşmamış, tartışma (D) aşaması yapılmamış, bu yüzden inanç yeni yazılıda geri gelmiştir. A koşulsuz kabul kuramda vardır ve danışman onu çiğnememiştir; C Ellis sıcaklığı zorunlu saymaz, bu kuramın ilkesi değildir; D öncül-sonuç kaydı davranışçı işlevsel analizin aracıdır, gevşeme ödevi de AKDDT'nin kaldıracı değildir.
KURAM · BİLİŞSEL TERAPİ

Beck'in bilişsel terapisi: şemalar, otomatik düşünceler ve bilişsel çarpıtmalar

Rehberlik ÖABT · Psikolojik danışma kuramları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaWeiner'in yükleme kuramı nedir? Öğrenilmiş çaresizlik nasıl oluşur ve danışmada nasıl ele alınır?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Weiner'e göre kişinin başarı ya da başarısızlığını neye bağladığı sonraki çabasını belirler; yüklemeler denetim odağı (iç-dış), süreklilik (kalıcı-geçici) ve kontrol edilebilirlik boyutlarında incelenir. Seligman'ın öğrenilmiş çaresizliğinde kişi, kontrol edemediği başarısızlıklar sonunda kontrol edebileceği durumda bile çabayı bırakır; başarısızlığı iç, kalıcı ve genel nedenlere yüklemek bu tabloyu besler.

Yükleme ve öğrenilmiş çaresizlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Beck'in bilişsel terapisinde otomatik düşünceler ve bilişsel çarpıtmalar nelerdir? Sokratik sorgulama nasıl yapılır?

Kısa cevap: Aaron Beck'in bilişsel terapisine göre duygu ve davranışı olayların yorumlanma biçimi belirler. Derindeki şemalar (temel inançlar), kişinin aklına kendiliğinden gelen otomatik düşünceleri besler; bu düşünceler keyfî çıkarsama, aşırı genelleme, kişiselleştirme gibi bilişsel çarpıtmalarla gerçeği bozar. Danışman Sokratik sorgulama ve işbirlikçi deneycilikle düşünceleri sınanacak hipotezler olarak ele alır.

Bu konunun sonunda: bir danışan düşüncesinin hangi bilişsel çarpıtma olduğunu söyleyebilir, şema, ara inanç ve otomatik düşünceyi ayırabilir ve Beck'in yöntemini Ellis'inkinden ayırt edebilirsin.

Öğretmeni koridorda selam vermeden geçince “Kesin bana kızgın, dünkü sınavımı beğenmedi.” diye düşünen Can'ın bu cümlesi bir saniye sürdü, ama bütün gününü belirledi.

Beck depresyondaki danışanlarla çalışırken konuşmalarının altında akan hızlı, kendiliğinden ve inandırıcı gelen düşünceleri fark etti: otomatik düşünceler. Depresyonda bunlar bilişsel üçlü denen örüntüde toplanır: kendine (“Ben yetersizim”), çevreye (“Kimse beni umursamıyor”) ve geleceğe (“Hiçbir şey düzelmeyecek”) olumsuz bakış.

  • Şemalar / temel inançlar: en derindeki, çoğu çocuklukta biçimlenen genel yargılar (“Sevilmeye değer değilim”).
  • Ara inançlar: şemadan türeyen kurallar ve varsayımlar (“Hata yaparsam reddedilirim”).
  • Otomatik düşünceler: o anki olaya verilen anlık yorum (“Kesin bana kızgın”).
Beck'in bilişsel çarpıtmaları
ÇarpıtmaNe olur?Danışanın ağzından
Keyfî çıkarsamaKanıt olmadan, hatta karşıt kanıta rağmen sonuca varmak“Selam vermedi; kesin bana kızgın.”
Seçici soyutlamaBütünden tek olumsuz ayrıntıyı alıp gerisini görmemek“Sunumda bir yerde takıldım; sunum berbattı.”
Aşırı genellemeTek bir olaydan genel kural çıkarmak“Bir kez reddedildim; kimse benimle arkadaş olmaz.”
Büyütme ve küçültmeHatayı abartıp başarıyı önemsizleştirmek“Bu not felaket; o ödül de şans eseriydi.”
Kişiselleştirmeİlgisi olmayan olayı kendine bağlamak“Öğretmen sınıfa kızdıysa benim yüzümdendir.”
İkili düşünme (ya hep ya hiç)Yaşantıyı iki uçta görmek“Ya birinci olurum ya da başarısızım.”
EtiketlemeTek davranıştan kişiye damga vurmak“Ben tam bir aptalım.”

Danışman düşünceyi doğru ya da yanlış ilan etmez. İşbirlikçi deneycilikte düşünce bir hipotezdir, kanıtı danışanla birlikte toplanır. Sokratik sorgulama (yönlendirilmiş keşif) bunun aracıdır: “Kızgın olduğunu nereden biliyorsun? Başka hangi açıklama olabilir?” Düşünce kaydı, davranışsal deney, etkinlik planlama ve aşamalı görev verme diğer araçlardır; süreç yapılandırılmış, kısa süreli ve ödevlidir.

İki bilişsel yaklaşım: Ellis ve Beck
AKDDT (Ellis)Bilişsel terapi (Beck)
Anahtar kavramAkılcı olmayan inanç, mutlakçı talepOtomatik düşünce, bilişsel çarpıtma, şema
Yöntemİnancı mantıksal ve felsefi olarak tartışmakDüşünceyi hipotez olarak sınamak, kanıt toplamak
Danışmanın tutumuÖğretici, ikna eden, yüzleştiriciİşbirlikçi, birlikte keşfeden
Ek bilgi: Meichenbaum, insanın kendine söyledikleri

Donald Meichenbaum'un bilişsel davranış değiştirme yaklaşımı kişinin iç konuşmasına odaklanır. Kendine yönerge eğitiminde çocuk önce yetişkini yüksek sesle kendine yönerge verirken izler, sonra aynısını yüksek sesle, ardından fısıltıyla, en son içinden söyleyerek görevi yapar. Stres aşılama eğitimi üç aşamalıdır: kavramsallaştırma, beceri kazanma ve prova, uygulama ve sürdürme; kişi aşı gibi küçük dozlarda stresle karşılaşarak dayanıklılık kazanır.

Akılda kalsın: Ellis tartışır, Beck sınar. Ellis “Bu inanç akılcı mı?” diye sorar, Beck “Bu düşüncenin kanıtı ne, birlikte bakalım” der. Katmanlar: şema derinde, ara inanç ortada, otomatik düşünce yüzeyde.
Sınavda

Nasıl sorulurDanışanın kısa bir düşüncesi verilir; hangi bilişsel çarpıtma olduğu ya da danışmanın tepkisinin neyi hedeflediği (otomatik düşünceyi yakalamak, kanıt aramak) sorulur.

TuzakKeyfî çıkarsama ile aşırı genellemeyi karıştırmaktır: kanıtsız sonuç keyfî çıkarsama, tek olaydan kural aşırı genellemedir. İkinci tuzak, “akılcı olmayan inanç” terimini Beck'e vermektir; o terim Ellis'indir, Beck otomatik düşünce ve işlevsel olmayan inanç der.

✎Boşluk doldurma düşüncedeki çarpıtmayı adlandır

“Grup ödevimiz düşük not aldıysa kesin benim bölümüm yüzündendir.” diyen öğrencinin düşüncesi örneğidir. “Ya ilk üçe girerim ya da bu yıl tamamen boşa gitmiştir.” cümlesinde görülür. “Karnemdeki o tek düşük not dururken öteki notlarımın ne önemi var?” diyen öğrenci yapıyor. “Mesajıma hemen cevap vermedi; demek ki benden sıkıldı.” düşüncesindeki çarpıtma ise olarak adlandırılır.

kişiselleştirme · ikili düşünme · seçici soyutlama · keyfî çıkarsama · aşırı genelleme · etiketleme

?Soru çöz

Bilişsel terapiyi benimseyen bir psikolojik danışman, “Sınıfta söz alırsam herkes bana güler.” diyen danışanına, bu düşünceyi doğru kabul etmeden önce bir hafta boyunca iki kez söz alıp sınıfın gerçek tepkisini not etmesini önermiştir. Danışmanın bu uygulaması aşağıdakilerden hangisinin örneğidir?

✓ A. Danışan otomatik düşüncesini bir hipotez gibi gerçek yaşamda sınıyor ve kanıt topluyor; bu Beck'in davranışsal deneyidir. B utanç saldırısında AKDDT danışanı bilerek utandırıcı bir şey yapmaya çağırır, amaç bir düşünceyi sınamak değil utanca dayanmaktır; C sistematik duyarsızlaştırmada gevşeme ve hayal basamakları kullanılır; D sanki gibi davranma Adlerci bir rol denemesidir.
KURAM · GERÇEKLİK TERAPİSİ

Glasser'ın gerçeklik terapisi: seçim kuramı, beş temel ihtiyaç ve WDEP

Rehberlik ÖABT · Psikolojik danışma kuramları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMaslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi nedir? İçsel ve dışsal güdülenme ile öz belirleme kuramı ne söyler?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güdü, davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren güçtür. İçsel güdülenmede iş kendisi için, dışsal güdülenmede ödül ya da cezadan ötürü yapılır. Maslow ihtiyaçları fizyolojik, güvenlik, ait olma ve sevgi, saygınlık ve kendini gerçekleştirme diye sıralar. Öz belirleme kuramına göre özerklik, yeterlik ve ilişkili olma ihtiyaçları karşılanınca içsel güdü güçlenir.

Güdülenme: Maslow ve öz belirleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Glasser'ın gerçeklik terapisinde beş temel ihtiyaç nedir? WDEP sistemi nasıl uygulanır?

Kısa cevap: William Glasser'ın gerçeklik terapisi seçim kuramına dayanır: insan davranışlarını beş temel ihtiyacını (hayatta kalma, sevgi ve ait olma, güç, özgürlük, eğlence) karşılamak için seçer. Danışma geçmişe ve yakınmalara değil, şimdiki davranışa ve sorumluluğa odaklanır. Wubbolding'in WDEP sisteminde istekler, yapılanlar, öz değerlendirme ve plan sırayla ele alınır.

Bu konunun sonunda: beş temel ihtiyacı örnekte tanıyabilir, WDEP basamaklarını danışman sorularıyla eşleyip sıralayabilir ve gerçeklik terapisinin geçmiş yerine şimdiki davranışa odaklandığını gösterebilirsin.

“Öğretmen benden nefret ediyor, o yüzden derse girmiyorum.” diyen öğrenciye gerçeklik terapisti öğretmeni sormuyor: “Derse girmemek, istediğin şeyi sana kazandırıyor mu?”

Glasser, ruhsal sıkıntıları hastalık etiketiyle açıklayan geleneğe karşı çıktı. Ona göre sorunlu davranış, ihtiyaçları karşılamak için seçilmiş etkisiz bir yoldur; kişinin tam olarak denetleyebildiği tek davranış da kendi davranışıdır. Başkalarını değiştirmeye uğraşmak yerine kendi seçimlerini gözden geçiren kişi başarı kimliği kazanır; sorumluluğu dışarıya yükleyen kişi başarısızlık kimliğine kayar.

Beş temel ihtiyaç ve öğrencideki görünüşü
İhtiyaçÖğrencide görünüşü
Hayatta kalmaBeslenme, uyku, güvende olma
Sevgi ve ait olmaArkadaş grubu, sınıfta ve ailede yerinin olması
Güç (başarı, değer görme)Not, takdir, sözünün dinlenmesi
ÖzgürlükSeçim yapabilme, kendi kararını verebilme
EğlenceOyun, gülme, öğrenmenin keyfi

Kişinin ihtiyaçlarını en iyi karşılayacağını düşündüğü insan, şey ve inançların zihnindeki resim albümüne nitelikli dünya denir. İstediği ile algıladığı arasında fark doğunca bir davranış seçer. Glasser bu davranışı toplam davranış olarak görür: eylem, düşünce, duygu ve fizyoloji. Araba benzetmesinde ön tekerlekler eylem ve düşüncedir, doğrudan yönlendirilebilir; arka tekerlekler duygu ve fizyolojidir, onları peşinden getirir. Bu yüzden danışman “Nasıl hissediyorsun?” yerine “Ne yapıyorsun?” diye sorar.

Danışmanın tutumu ve WDEP

Danışman sıcak, ilgili bir ilişki kurar; ama mazeret kabul etmez, eleştirmez, cezalandırmaz ve vazgeçmez. Glasser ilişkileri bozan yedi alışkanlığı (eleştirmek, suçlamak, şikâyet etmek, dırdır etmek, tehdit etmek, cezalandırmak, denetlemek için ödül vermek) bırakıp destekleme, cesaretlendirme, dinleme, kabul, güven, saygı ve farklılıkları uzlaşmayla çözme alışkanlıklarını önerir.

WDEP sistemi (Wubbolding)
HarfOdakDanışmanın cümlesi
W · İsteklerDanışan gerçekten ne istiyor?“Bu dönem okulda nasıl bir yerde olmak istiyorsun?”
D · Yön ve yapılanlarŞu an ne yapıyor, nereye gidiyor?“Dün matematik dersi yerine ne yaptın?”
E · Öz değerlendirmeYaptığı, istediğine götürüyor mu? (yargılayan danışan)“Dersi kaçırmak seni geçmek istediğin sınıfa yaklaştırıyor mu?”
P · PlanBasit, ulaşılabilir, ölçülebilir, hemen başlanabilir, kişinin kendi denetiminde“Yarın yalnız ilk derse girmeyi deneyelim mi?”
Akılda kalsın: WDEP: iste, yap, değerlendir, planla. Kilit harf E'dir: değerlendiren danışman değil, kendi davranışını tartan danışandır. Üç “yok”: mazeret yok, ceza yok, vazgeçmek yok.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir kesit verilir; danışmanın WDEP'in hangi aşamasında olduğu ya da hangi temel ihtiyaca değindiği sorulur; “hangisi gerçeklik terapisiyle bağdaşmaz” kalıbı da gelir.

TuzakÖz değerlendirmeyi danışmanın yargısı sanmaktır; E'de danışan kendi davranışını değerlendirir. İkinci tuzak, ihtiyacı istekle karıştırmaktır: ihtiyaç evrensel ve değişmez, istek o ihtiyacı karşılayacağı düşünülen kişiye özgü resimdir.

↕Sıralama WDEP

  1. “Okulu kaçırmak, olmak istediğin öğrenci olmana yardım ediyor mu?”
  2. “Yarın yalnız ilk iki derse girmeyi deneyelim; nasıl geçtiğini cuma konuşuruz.”
  3. “Bu dönem okulda nasıl bir öğrenci olmak istiyorsun?”
  4. “Geçen hafta ders saatlerinde zamanını nasıl geçirdin?”

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi gerçeklik terapisini benimseyen bir psikolojik danışmanın tutumlarından biri değildir?

✓ C. Gerçeklik terapisi geçmişe ve yakınmalara değil, şimdiki davranışa odaklanır; çocukluk yaşantılarını ayrıntılı incelemek psikanalitik bir yoldur. A mazeret kabul etmemek, B danışanın öz değerlendirmesi (WDEP'in E'si), D cezasız yeni plan Glasser'ın danışman tutumunun parçalarıdır.
KURAM · KARŞILAŞTIRMA

Davranışçı danışma, AKDDT, bilişsel terapi ve gerçeklik terapisi: dört yaklaşım yan yana

Rehberlik ÖABT · Psikolojik danışma kuramları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGestalt terapide boş sandalye ve iki sandalye teknikleri nedir? Danışan merkezli, varoluşçu ve Gestalt kuramları nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Hümanistik ve varoluşçu kuramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gestalt teknikleri farkındalığı artırmak ve bitmemiş işi şimdi tamamlamak için kurulan deneylerdir. Boş sandalyede danışan karşısındaki sandalyeye oturttuğu kişiyle konuşur; iki sandalyede kendi iç çatışmasının iki sesini, üst köpek ile alt köpeği konuşturur. Abartma, “ben” diliyle sorumluluk alma ve rüyanın şimdiki zamanla anlatılması da sık kullanılır.

Gestalt teknikleri ve üç kuramın karşılaştırması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Davranışçı danışma, akılcı duygusal davranışçı terapi, bilişsel terapi ve gerçeklik terapisi nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Dört yaklaşımın ortak yanı etkin ve yönlendirici danışman, kısa süreli ve yapılandırılmış süreç, şimdiye odak ve ev ödevidir. Ayrıldıkları nokta değişimin kapısıdır: davranışçı danışma öğrenme koşullarını, AKDDT mutlakçı inançları, bilişsel terapi otomatik düşünceleri ve çarpıtmaları, gerçeklik terapisi ise ihtiyaçlar için seçilen davranışı değiştirir.

Bu konunun sonunda: aynı danışan cümlesine verilen tepkilerden davranışçı, AKDDT, bilişsel terapi ve gerçeklik terapisine uyanı seçebilir ve dört yaklaşımın neyi değiştirmeye çalıştığını söyleyebilirsin.

Aynı sınav kaygısıyla gelen dört öğrenci dört ayrı danışmanın odasından dört farklı ödevle çıkıyor: biri gevşeme kaydı, biri inanç tartışması, biri düşünce kaydı, biri yazılı bir plan.

Bilişsel-davranışçı yaklaşımlar yan yana
DavranışçıAKDDT (Ellis)Bilişsel terapi (Beck)Gerçeklik terapisi (Glasser)
İnsan doğasıNe iyi ne kötü; davranış çevreyle öğrenilirAkılcı ve akılcı olmayan düşünme potansiyeliyle doğarYorumlar duyguyu belirler; çarpıtmalar öğrenilir, düzeltilebilirDavranışını seçer, ihtiyaçlarını karşılamaya çalışır
Temel kavramlarÖncül-davranış-sonuç, pekiştirme, sönmeABCDE, mutlakçı talep, felaketleştirmeŞema, otomatik düşünce, çarpıtma, bilişsel üçlüBeş ihtiyaç, nitelikli dünya, toplam davranış
Danışmanın amacıUyumsuz davranışı azaltmak, yenisini kazandırmakAkılcı olmayan inancı değiştirmek, koşulsuz kendini kabulÇarpık düşünceyi fark edip yeniden yapılandırmakEtkili seçimler, sorumluluk, başarı kimliği
TekniklerDuyarsızlaştırma, maruz bırakma, model olma, sözleşme, jeton, atılganlıkTartışma, akılcı duygusal imgeleme, utanç saldırısıSokratik sorgulama, düşünce kaydı, davranışsal deneyWDEP, öz değerlendirme, plan
Danışmanın rolüÖğretmen, eğitici, modelÖğretici, ikna eden, yüzleştiriciİşbirlikçi bilim insanıSıcak ama mazeret kabul etmeyen rehber
Dört yaklaşımı ayıran, danışmanın kaldıraç olarak tuttuğu şeydir: davranış, inanç, düşünce ya da seçim.Görsel: Sınav Defteri

Hümanistik ve varoluşçu kuramlar sayfasında gördüğümüz yaklaşımlarla temel fark danışmanın yerindedir: orada danışman kolaylaştırıcıdır ve ilişki tek başına iyileştirir; burada etkin bir öğreticidir, ilişki gerekli ama yetmez, teknik ve ödev şarttır. Psikodinamik yaklaşımdan farkı ise zamandadır: geçmişin çözümlenmesi yerine bugünkü davranış ve düşünce ele alınır.

Dördü de ev ödevi kullandığından ödevin içeriği ayırt edicidir: gevşeme alıştırması ya da davranış kaydı davranışçı, inanç tartışma formu AKDDT, düşünce kaydı ya da davranışsal deney Beck, yazılı ve küçük bir eylem planı Glasser işaretidir. Postmodern ve sistemik yaklaşımlar sayfasında uzmanlığın danışmandan danışana geçtiği yaklaşımları göreceğiz.

Ek bilgi: “Üçüncü dalga” yaklaşımlar

Bilinçli farkındalığa dayalı bilişsel terapi, kabul ve kararlılık terapisi ve diyalektik davranış terapisi gibi yeni yaklaşımlar düşünceyi değiştirmekten çok, kişinin düşünceyle ilişkisini değiştirmeye odaklanır: düşünceyi tartışmak yerine onu fark edip bırakmak ve değerlerine uygun davranmak.

Akılda kalsın: Değişimin kapısını sor: davranışçı “Ne öğrenildi?”, Ellis “Ne zorunlu sanılıyor?”, Beck “Hangi düşünce gerçeği eğiyor?”, Glasser “Ne seçiliyor, işe yarıyor mu?”
Sınavda

Nasıl sorulurAynı danışan cümlesine verilen tepkiler sıralanır ve belirli bir yaklaşımla tutarlı olanı istenir; ya da bir kavramın hangi kurama ait olduğu sorulur.

TuzakEv ödevini tek bir kurama vermektir; dördü de ödev kullanır, içeriği ayırt eder. İkinci tuzak, gerçeklik terapisini düşünceyi değiştirmeye odaklanan bir bilişsel yaklaşım sanmaktır; Glasser'ın kaldıracı eylemdir.

Hepsi bir arada: davranışçı, bilişsel ve gerçeklik terapisi
KonuÇekirdek bilgiKesitte ipucu
Davranışçı danışmaDavranış öğrenilir; ölçülebilir hedef, işlevsel analiz (öncül-davranış-sonuç)“Bu davranıştan hemen önce ve sonra ne oluyor?”
Kaygıyı söndürmekGevşeme + hiyerarşi + aşamalı eşleme; maruz bırakmada kaçmadan karşılaşmaEn az korkutandan başlayan liste
Yeni davranışModel olma, sözleşme, jeton ekonomisi, atılganlık eğitimiHakkını karşıdakini çiğnemeden savunmak = atılganlık
Ellis, AKDDTA-B-C-D-E; mutlakçı “-meli, -malı” talepleri“Bunun böyle olmak zorunda olduğu nerede yazıyor?”
BeckŞema → ara inanç → otomatik düşünce; bilişsel çarpıtmalar“Bu düşüncenin kanıtı ne?”
GlasserSeçim kuramı, beş temel ihtiyaç, WDEP“Şu an yaptığın, istediğini almana yardım ediyor mu?”
KarşılaştırmaDavranışı, inancı, düşünceyi ya da seçilen davranışı değiştirmekEllis tartışır, Beck sınar, Glasser eylemi sorgular

Kendini yokla

  • □ Bir vakada işlevsel analizin öğelerini bulup ölçülebilir bir hedef yazabiliyorum.
  • □ Sistematik duyarsızlaştırmanın basamaklarını sıralayıp maruz bırakmadan ayırabiliyorum.
  • □ Model olma, sözleşme, jeton ekonomisi ve atılganlık eğitimini ayırt edebiliyorum.
  • □ ABCDE öğelerini danışan anlatımında gösterebiliyorum.
  • □ Bir düşüncenin hangi bilişsel çarpıtma olduğunu söyleyebiliyorum.
  • □ WDEP basamaklarını danışman sorularıyla eşleyebiliyorum.
  • □ Aynı cümleye verilen tepkilerden dört yaklaşıma uyanı seçebiliyorum.

⇄Bilgi eşleştirme aynı cümleye dört kuramdan dört cevap

Danışan: “Sınavda kesin bir şey unutacağım; bu yüzden deneme sınavlarına girmiyorum.”

?Soru çöz

Davranışçı danışma, AKDDT, bilişsel terapi ve gerçeklik terapisinin ortak özellikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Danışman etkin ve yönlendiricidir.
II. Danışmada ev ödevi ve somut adımlar kullanılır.
III. Değişim için danışanın çocukluk çatışmalarına ilişkin içgörü kazanması şarttır.

✓ D. Etkin danışman (I) ve ödevle somut adımlar (II) dört yaklaşımın ortak paydasıdır. A II'yi dışarıda bırakır, oysa dördü de ödev kullanır; B ve C'deki III psikanalitik bir varsayımdır, bu yaklaşımlar geçmişin çözümlenmesi yerine bugünkü davranış ve düşünceyle çalışır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Danışan merkezli kuramın insan doğasına ilişkin görüşleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. İnsan özünde iyi, yapıcı ve güvenilirdir.
II. Davranışı anlamak için kişinin olayları nasıl algıladığına bakılmalıdır.
III. Uyumsuz davranış, bilinç dışındaki cinsel ve saldırgan dürtülerin bastırılmasından doğar.

✓ B. İyimser bakış (I) ve kişinin öznel algısını esas alan fenomenolojik tutum (II) Rogers'ın iki temel varsayımıdır. A II'yi dışarıda bırakır, oysa içsel algı kuramın merkezindedir; C ve D'deki III psikanalitik açıklamadır, Rogers uyumsuzluğu dürtüye değil benlik ile yaşantının çatışmasına bağlar.Kaynak: Hümanistik ve varoluşçu kuramlar · Rogers: benlik ve değer koşulları

?Soru 2

Adlerci danışmada erken anıların kullanımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Anının gerçekte anlatıldığı gibi yaşanıp yaşanmadığı belirleyicidir.
II. Danışanın bugün kendine ve dünyaya ilişkin inançlarını yansıtır.
III. Yaşam stili değerlendirmesinin bir parçasıdır.

✓ D. Erken anı, danışanın bugünkü inançlarını (II) gösterdiği için yaşam stili değerlendirmesinde (III) kullanılır. A ve C'deki I yanlıştır: Adlerci danışman anının doğruluğuyla değil, danışanın onu nasıl hatırladığıyla ilgilenir; B III'ü dışarıda bırakır, oysa erken anılar aile takımyıldızıyla birlikte yaşam stili analizinin temel aracıdır.Kaynak: Psikodinamik kuramlar · Doğum sırası, aile atmosferi, erken anılar

?Soru 3

Psikanalitik kuramın insan doğasına bakışıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Davranışın nedenleri büyük ölçüde bilinç dışındadır.
II. İnsan, geleceğe yönelik amaçlarıyla kendi yaşamını yaratır.
III. Kişiliğin temeli büyük ölçüde ilk altı yılda atılır.

✓ C. Bilinç dışı nedenler (I) ve ilk altı yılın belirleyiciliği (III) Freud'un deterministik görüşünün iki ayağıdır. A III'ü dışarıda bırakır, oysa erken çocukluk vurgusu kuramın merkezindedir; B ve D'deki II, davranışı amaçlarla açıklayan Adler'in görüşüdür, Freud nedeni geleceğe değil geçmişe yerleştirir.Kaynak: Psikodinamik kuramlar · Freud: insan doğası, zihnin yapısı

?Soru 4

Okul gezisi için iki seçenek arasında uzun süre kararsız kalan bir öğrenci, müzeyi seçtikten sonra müze gezisinin ne kadar öğretici olduğunu sık sık anlatmaya, vazgeçtiği doğa yürüyüşünü ise “zaten yorucu ve sıkıcı olurdu” diye küçümsemeye başlamıştır. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Zor bir seçimden sonra seçileni yüceltmek, vazgeçileni küçümsemek “yanlış mı seçtim?” gerilimini azaltır; bu karar sonrası çelişkinin azaltılmasıdır. A temel yükleme hatası başkasının davranışını kişiliğe bağlamaktır; B grup kutuplaşması tartışma sonrası grup görüşünün uçlaşmasıdır, burada grup yok; C kendini doğrulayan kehanette bir beklenti kendi gerçekleşmesine yol açar.Kaynak: Kişilik ve sosyal psikoloji · Tutum ve bilişsel çelişki

?Soru 5

Gestalt terapiyi benimseyen bir psikolojik danışmanın aşağıdaki tepkilerinden hangileri kuramla tutarlıdır?

I. “Annenden söz ederken yumruklarını sıktığını fark ettin mi?”
II. “Bu öfkenin çocukluğundaki hangi olaydan kaynaklandığını birlikte bulalım.”
III. “O konuşmayı şimdi yaşıyormuş gibi, şimdiki zamanla anlatır mısın?”

✓ A. Bedensel ipucunu fark ettirmek (I) farkındalığı, geçmiş sahneyi şimdiki zamana getirmek (III) şimdi ve burada ilkesini işletir. B ve C'deki II, öfkenin geçmişteki nedenini aratır; bu psikanalitik bir yoldur ve Gestalt'ın kaçındığı “neden” sorusudur; D de II'yi içerdiği için yanlıştır.Kaynak: Hümanistik ve varoluşçu kuramlar · Gestalt: şimdi ve burada, bitmemiş işler

?Soru 6

Sekizinci sınıf öğrencisi 14 yaşındaki Deniz, yıllardır sınıfının en başarılı öğrencisi olarak bilinmektedir. Dönem başında sınıfa katılan Ece ilk sınavda Deniz'den yüksek not alınca öğretmenler onu sık sık örnek göstermeye başlamıştır. Sınıf öğretmeni, o günden beri Deniz'in Ece'yi her fırsatta herkesin önünde abartılı biçimde övdüğünü, teneffüslerde yanından hiç ayrılmadığını ve arkadaşlarının Ece'ye en küçük bir eleştiri yapmasına bile sert tepki gösterdiğini aktarmıştır. Rehberlik öğretmeniyle görüşmesinde Deniz, “Ece'yi kıskandığımı söyleyenler saçmalıyor; onu bu sınıfta herkesten çok ben seviyorum.” der. Rehberlik öğretmeni, Deniz'in Ece'ye karşı kendine bile itiraf edemediği bir düşmanlık duygusu taşıdığını düşünmektedir.

Rehberlik öğretmeninin bu değerlendirmesine göre Deniz'in davranışı aşağıdaki savunma mekanizmalarından hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ A. İki ipucu birlikte okunur: kabul edilemeyen bir düşmanlık duygusu ve onun tam tersi olan övgünün abartılı, katı biçimi. Deniz duygusunu tersine çevirip aşırı sevgi olarak gösteriyor; bu karşıt tepkidir. B yansıtmada Deniz kıskançlığı Ece'ye yükleyip “O beni kıskanıyor” derdi; C özdeşimde hayran olunan birinin özellikleri benimsenir, Deniz Ece'nin özelliklerini almıyor, duygusunu gizliyor; D yüceltmede dürtü toplumca değerli bir etkinliğe, örneğin daha çok çalışmaya aktarılırdı.Kaynak: Kişilik ve sosyal psikoloji · Savunma mekanizmaları

?Soru 7

Lise son sınıftaki 17 yaşındaki Zeynep, deneme sınavları yaklaştıkça okulun psikolojik danışmanına başvurmuştur. Her akşam masasına oturduğunda içinden sert bir sesin “Hemen çalışmalısın, yoksa hiçbir yere giremezsin!” dediğini, ardından başka bir sesin “Çok yorgunum, yarın iki katını yaparım.” diye karşılık verdiğini anlatmaktadır. Bu iki ses arasında gidip gelirken saatlerin geçtiğini, sonunda ne çalışabildiğini ne de dinlenebildiğini söylemektedir. Danışman Zeynep'ten önce bir sandalyeye oturup buyuran ses olarak konuşmasını, ardından karşıdaki sandalyeye geçip mazeret üreten yanı olarak cevap vermesini istemiş; konuşma sürdükçe Zeynep'e sesinin ve bedeninin nasıl değiştiğini sormuştur. Görüşmenin sonunda Zeynep, “İkisi de benim; birini susturmaya çalıştıkça öbürü daha çok bağırıyor.” demiştir.

Danışmanın kullandığı teknik ve bağlı olduğu kuram aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Zeynep'in “-malısın” diyen buyurgan sesi üst köpek, mazeret üreten sesi alt köpektir; iki yanın ayrı sandalyelerde sırayla konuşturulması ve “şimdi” ne yaşadığının sorulması Gestalt'ın iki sandalye tekniğidir. A paradoksal niyette Zeynep'ten korktuğu belirtiyi bilerek istemesi beklenirdi, iç sesler konuşturulmaz; C rol provasında yeni bir sosyal beceri denenir, burada amaç beceri değil iç çatışmanın farkındalığıdır; D serbest çağrışımda danışan aklına geleni seçmeden söyler, sahne ve sandalye kurulmaz.Kaynak: Hümanistik ve varoluşçu kuramlar · Gestalt teknikleri ve üç kuramın karşılaştırması

?Soru 8

Bir okulda gözlenen aşağıdaki durumlarla ilgili ifadelerden hangileri doğrudur?

I. “Kızlar sayısal derslerde başarısız olur” inancı bir kalıp yargıdır.
II. Bir öğrencinin, sınıfa yeni gelen göçmen öğrenciye karşı nedenini bilmediği bir hoşnutsuzluk duyması önyargıdır.
III. Bir öğretmenin bir öğrenciyi yalnız ailesinin yaşadığı semt nedeniyle okul takımına almaması kalıp yargıdır.

✓ B. Bir gruba dair genellenmiş inanç kalıp yargıdır (I), o gruba yönelik olumsuz duygu önyargıdır (II). A II'yi atlar, oysa hoşnutsuzluk tutumun duygusal öğesidir; C ve D'deki III yanlıştır: öğrenciyi takıma almamak bir davranıştır, yani kalıp yargı değil ayrımcılıktır.Kaynak: Kişilik ve sosyal psikoloji · Yükleme hataları, kalıp yargı, önyargı

?Soru 9

Bir danışan psikolojik danışmanına şöyle demiştir: “Eşimle ben her şeyi aynı hissederiz; o üzülünce ben de üzülürüm. Ne istediğimi ona sormadan bilemem.” Gestalt terapiye göre danışanın yaşadığı temas sınırı bozukluğu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Danışan kendi duygu ve isteğini eşininkinden ayıramıyor; aradaki sınır silinmiş, bu ayrımsızlaşmadır. A içe atmada belirli bir kural ya da yargı sorgusuz benimsenir, burada bir “-meli” yok; B saptırmada konu değiştirme ya da şakayla temastan kaçılır; C geriye dönüşte başkasına yönelecek duygu kişinin kendisine çevrilir.Kaynak: Hümanistik ve varoluşçu kuramlar · Temas sınırı bozuklukları

?Soru 10

Bir lise öğrencisi psikolojik danışmanına şöyle demiştir: “Kız kardeşime çok öfkeleniyorum. Bir gün kendimi tutamayıp ona vurmaktan, sonra da bunun cezasını çekmekten korkuyorum.” Freud'a göre öğrencinin yaşadığı kaygı türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Korkunun kaynağı, id'deki saldırgan dürtünün denetimden çıkması ve bunun ceza getirmesidir; bu nevrotik kaygıdır. B gerçeklik kaygısında tehlike dışarıdadır, burada tehlike öğrencinin kendi dürtüsü; C ahlaki kaygıda kişi düşündüğü ya da yaptığı için kendini suçlar, burada odak dürtünün kontrolden çıkması; D ayrılık kaygısı bağlanılan kişiden ayrılma korkusudur, Freud'un üç türünden biri değildir.Kaynak: Psikodinamik kuramlar · Kaygı türleri ve savunmalar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Rehberlik ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →