Davranışçı danışma: öğrenilmiş davranış, ölçülebilir hedef ve işlevsel analiz
Rehberlik ÖABT · Psikolojik danışma kuramları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaOlumlu ve olumsuz pekiştireç ile ceza arasındaki fark nedir? Edimsel koşullanma danışmada nasıl kullanılır?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Edimsel koşullanmada davranışın sonucu, o davranışın yeniden yapılma olasılığını belirler. Pekiştireç davranışı artırır: olumlu pekiştireç hoşa gideni ekler, olumsuz pekiştireç hoşa gitmeyeni ortadan kaldırır. Ceza davranışı azaltır: birinci tür ceza hoşa gitmeyeni ekler, ikinci tür ceza hoşa gideni alır. Premack ilkesine göre sevilen etkinlik, daha az sevilenin pekiştirecidir.
Edimsel koşullanma: pekiştireç ve ceza
✎Konu anlatımı
Davranışçı psikolojik danışmanın temel varsayımları nelerdir? İşlevsel analiz nasıl yapılır?
Kısa cevap: Davranışçı danışmaya göre uyumlu ve uyumsuz davranışlar aynı öğrenme ilkeleriyle öğrenilir; bu yüzden yeniden öğrenmeyle değiştirilebilir. Danışman sorunu gözlenebilir davranışlarla tanımlar, işlevsel analizle davranışın öncülünü ve sonucunu belirler, ölçülebilir hedef koyar ve sonucu başlama düzeyiyle karşılaştırarak değerlendirir.Bu konunun sonunda: davranışçı danışmanın “davranış öğrenilir, öğrenmeyle değişir” varsayımını öncüllerde tanıyabilir, ölçülebilir bir hedefi belirsiz hedeften ayırabilir ve bir vakada işlevsel analizin öncül, davranış ve sonuç öğelerini bulabilirsin.
Derste sık sık sırasından kalkan Emre için “hiperaktif” etiketiyle yetinmeyen rehberlik öğretmeni, bir hafta boyunca bu davranışın hangi derste, neyin ardından ve neyle sonuçlandığını not ediyor.
Öğrenme, bellek ve güdülenme sayfasında klasik ve edimsel koşullanmayı, sosyal öğrenmeyi gördük; davranışçı danışma bu ilkeleri danışma odasına taşır. İnsan doğası görüşü yansızdır: insan doğuştan ne iyi ne kötüdür, davranışlarının büyük kısmını çevresiyle etkileşerek öğrenir. Sosyal öğrenmenin katkısıyla kişi yalnız çevrenin ürünü değil, çevresini de etkileyen bir varlık olarak görülür.
Odak geçmişin derinlikleri değil, şimdiki davranış ve onu sürdüren koşullardır; değişim için içgörü şart sayılmaz. Danışman etkin ve yönlendiricidir: öğretmen, eğitici ve model rolündedir, hedefleri danışanla birlikte belirler. İyi bir ilişki gereklidir ama Rogers'tan farklı olarak tek başına yeterli görülmez.
İşlevsel analiz: davranış neye hizmet ediyor?
| Öğe | Sorulan soru | Emre örneği |
|---|---|---|
| Öncül | Davranıştan hemen önce ne oluyor? | Matematikte tahtaya yazılı alıştırma veriliyor |
| Davranış | Tam olarak ne yapıyor, kaç kez? | Kalkıp kalemtıraşa gidiyor; derste ortalama altı kez |
| Sonuç | Davranışın ardından ne geliyor? | Arkadaşları gülüyor; alıştırmadan da kurtuluyor |
Sonuç sütunu davranışın işlevini gösterir: Emre'nin kalkışı arkadaşlarının ilgisiyle olumlu, alıştırmadan kurtulmakla olumsuz pekiştiriliyor. Hedef “daha uslu olmak” gibi soyut değil, “alıştırma süresince yerinde kalma süresini on beş dakikaya çıkarmak” gibi gözlenebilir yazılır. Teknik uygulanmadan önce davranışın sıklığı ölçülür; buna başlama düzeyi denir. Uygulama bittiğinde yeni ölçüm bu düzeyle karşılaştırılır; işe yaramayan teknik değiştirilir.
- Süreç: ilişki kurma → sorunun davranışsal tanımı ve işlevsel analiz → hedef belirleme → teknik seçimi ve uygulama → değerlendirme → sonlandırma ve izleme.
Nasıl sorulurBir öğrencinin sorun davranışı anlatılır; davranışçı danışmanın ilk adımı, hedefin doğru yazılışı ya da davranışı sürdüren pekiştireç sorulur; kuramın varsayımları öncüllerle de gelir.
Tuzakİşlevsel analizdeki üçlüyü Ellis'in ABC'siyle karıştırmaktır: burada sonuç davranışı sürdüren pekiştireçtir, Ellis'te C olayın değil inancın doğurduğu duygudur. İkinci tuzak, “öğrencinin kendine güvenini artırmak” gibi soyut ifadeyi davranışsal hedef saymaktır.
?Soru çöz
Davranışçı psikolojik danışmayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Danışma hedefleri gözlenebilir ve ölçülebilir davranışlarla tanımlanır.
II. Kalıcı değişim için danışanın sorunun çocukluktaki kökenine dair içgörü kazanması şarttır.
III. Uygulanan tekniğin etkisi başlama düzeyiyle karşılaştırılarak değerlendirilir.
✎Boşluk doldurma işlevsel analiz
Davranıştan hemen önce gelen ve onu tetikleyen koşula denir. Davranışın ardından gelen ve onu sürdüren duruma adı verilir. Müdahaleden önce davranışın ne sıklıkta görüldüğü ölçülerek belirlenir.