Psikoloji bilimi: konusu, ekolleri, yöntemleri ve alt dalları

Psikolojinin neyi incelediğini, nasıl bilim hâline geldiğini, hangi ekolün hangi soruyu sorduğunu ve araştırmacının gözlem, ilişkisel ve deneysel yöntem arasında nasıl seçim yaptığını öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · PSİKOLOJİ

Psikoloji nedir? Davranışı ve zihni inceleyen bilim

Psikoloji · Psikoloji bilimini tanıyalım · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Psikoloji nedir, neyi inceler ve felsefeden farkı nedir?

Kısa cevap: Psikoloji, insanın ve gelişmiş sinir sistemine sahip hayvanların davranışlarını ve zihinsel (bilişsel) süreçlerini bilimsel yöntemle inceleyen bilimdir. Felsefeden farkı yöntemindedir: felsefe akıl yürütmeyle sorgular, psikoloji ise gözlenebilen ve ölçülebilen verilerle çalışır, iddialarını gözlem ve deneyle sınar. Düşünme gibi görülemeyen süreçleri de davranıştan ölçerek inceler.

Sınav sabahı ellerinin terlemesi, kalabalık bir otobüste kulaklık takman, sevdiğin şarkının sözlerini yıllar sonra hatırlaman: hepsi psikolojinin konusudur.

Psikoloji sözcüğü Yunanca psyche (ruh, zihin) ve logos (bilgi, bilim) sözcüklerinden gelir. Bugünkü tanımı ise şöyledir: psikoloji, organizmanın davranışlarını ve zihinsel süreçlerini bilimsel yöntemle inceleyen bilimdir. Burada organizma, insanı ve merkezî sinir sistemi belli ölçüde gelişmiş hayvanları kapsar; fare, güvercin ya da maymunla yapılan deneyler de bu yüzden psikolojiye girer.

Davranış ve zihinsel süreç

Davranış, organizmanın içten ya da dıştan gelen bir uyarıcıya verdiği, gözlenebilen ve ölçülebilen her tepkidir: konuşmak, koşmak, kızarmak, kalp atışının hızlanması. Zihinsel (bilişsel) süreçler ise algılama, dikkat, öğrenme, hatırlama, düşünme, dil ve problem çözme gibi işlevlerdir. Bunlar doğrudan görülemez; psikolog onları davranıştan çıkarır. Bir öğrencinin “hatırlayıp hatırlamadığını” göremeyiz ama sorulara verdiği cevaplardan ölçebiliriz.

Felsefeden ayrılış

Psikoloji uzun süre felsefenin bir dalıydı. Platon ve Aristoteles ruhu, bilgiyi ve duyguları tartışmıştı. Ama felsefe bu soruları akıl yürütmeyle cevaplar; vardığı sonucu deneyle sınamaz. Psikoloji ise aynı soruları gözleme, ölçmeye ve deneye taşıdı. Bir iddianın bilimsel sayılması için gözlenebilir ve ölçülebilir olması, başka araştırmacıların aynı koşullarda tekrarlayıp sınayabilmesi gerekir. Psikolojiyi felsefeden koparan şey konusu değil, bu yöntemdir.

Aynı soruya iki bakış: felsefe ve psikoloji
FelsefePsikoloji
Soru örneği“Bilgi nedir, doğru bilgi mümkün mü?”“İnsan bir listeyi kaç saniye aklında tutar?”
YöntemAkıl yürütme, eleştiri, sorgulamaGözlem, ölçme, deney, istatistik
Sonucun sınanmasıTutarlılıkla savunulurTekrarlanan araştırmayla doğrulanır ya da yanlışlanır
ÜrünüGörüş, sistem, kavram çözümlemesiÖlçülmüş bulgu, genelleme, kuram
Akılda kalsın: Psikoloji = davranış + zihinsel süreç, yöntemi bilimsel. Felsefe “düşünerek”, psikoloji “ölçerek” cevaplar. Zihinsel süreç görülmez; davranıştan çıkarılır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir paragrafta bir araştırma ya da düşünce anlatılır, bunun psikolojinin mi felsefenin mi işi olduğu ya da psikolojinin hangi özelliğini gösterdiği sorulur. Ölçme, deney, grup karşılaştırması görürsen psikoloji; “nedir, mümkün müdür” diye kavram sorgulaması görürsen felsefe.

Tuzak“psikoloji yalnız insanı inceler” öncülüdür; deney hayvanları da organizmadır. İkinci tuzak, düşünme gibi görülemeyen süreçlerin psikolojinin konusu olmadığını sanmaktır; davranıştan ölçülerek incelenir.

⇄Bilgi eşleştirme temel kavramlar

?Soru çöz

Aşağıdaki sorulardan hangisi felsefeden çok psikolojinin araştırma konusudur?

✓ C. Uykusuzluk ve hata sayısı gözlenip ölçülebilir, deneyle sınanabilir; bu psikolojinin yöntemidir. A bilginin imkânını sorgulayan bilgi felsefesi sorusudur; B iyinin ölçütünü arayan ahlak felsefesidir; D ruh-beden tartışması ölçülemeyen bir varlık felsefesi sorusudur.
KURAM · EKOLLER

Psikolojinin bilim olma süreci: Wundt'un laboratuvarından ekollere

Psikoloji · Psikoloji bilimini tanıyalım · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Psikoloji ne zaman bilim oldu, psikolojideki ekoller nelerdir ve temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: Psikoloji, Wilhelm Wundt'un 1879'da Leipzig'de ilk deneysel psikoloji laboratuvarını kurmasıyla felsefeden ayrılıp bağımsız bir bilim oldu. Ardından ekoller doğdu: yapısalcılık (Wundt), işlevselcilik (James), davranışçılık (Watson, Skinner), Gestalt (Wertheimer), psikanaliz (Freud), hümanistik yaklaşım (Maslow, Rogers) ve bilişsel yaklaşım. Her ekol bir öncekinin eksik bıraktığı soruya cevap aradı.

Bir sesi duyduğun an ile düğmeye bastığın an arasında kaç milisaniye geçer? Psikolojiyi bilim yapan soru, bu kadar sıradan bir ölçümdü.

XIX. yüzyılda fizyologlar sinirlerin ve duyu organlarının nasıl çalıştığını ölçmeye başlamıştı. Alman bilim insanı Wilhelm Wundt, aynı ölçme anlayışını zihne uyguladı ve 1879'da Leipzig'de ilk deneysel psikoloji laboratuvarını kurdu. Laboratuvarda tepki süreleri, duyumların şiddeti, dikkatin kapsamı ölçülüyordu. Psikoloji böylece kendi laboratuvarı, yöntemi ve öğrencileri olan ayrı bir bilim oldu. Nedeni açıktır: artık iddialar tartışılmakla kalmıyor, ölçülüp tekrarlanıyordu.

Ekoller: aynı zihne farklı sorular

Bilim olduktan sonra psikologlar “neyi, nasıl incelemeliyiz?” sorusunda ayrıştı. Bu ayrışmadan ekoller (okullar, yaklaşımlar) doğdu. Her ekol bir öncekinin eksik bıraktığı yere tepki olarak ortaya çıktı: içe bakışla bilincin parçalarını arayan yapısalcılığa karşı işlevselcilik “bilinç ne işe yarar?” diye sordu; görülemeyen bilinçle uğraşmaya karşı davranışçılık yalnız gözlenebilir davranışı ele aldı; davranışçılığın insanı makineye benzetmesine karşı hümanistik yaklaşım özgür iradeyi savundu; zihni yeniden araştırmanın merkezine bilişsel yaklaşım koydu.

Psikolojide ekoller: kuramcı, temel soru, anahtar kavram
EkolTemsilciNeyi inceler?Anahtar sözcük
YapısalcılıkWundt, TitchenerBilincin öğeleri (duyum, imge, duygu)içe bakış (introspeksiyon)
İşlevselcilikWilliam JamesBilincin işlevi, çevreye uyum“ne işe yarar?”, bilinç akışı
DavranışçılıkWatson, SkinnerYalnız gözlenebilir davranışuyarıcı-tepki, koşullanma
GestaltWertheimer, Köhler, KoffkaAlgı ve öğrenmede bütünlük“bütün, parçaların toplamından fazladır”
PsikanalizSigmund FreudBilinçaltı, çocukluk yaşantılarıbastırılmış istek, rüya, savunma
HümanistikMaslow, RogersÖzgür irade, kişisel gelişimkendini gerçekleştirme
Bilişsel(XX. yy ortası; Neisser vb.)Zihnin bilgiyi işleyişibellek, algı, problem çözme, bilgi işleme

Ekollerin hiçbiri bugün tek başına hüküm sürmüyor; her biri bir alt dala ya da yönteme miras bıraktı. Davranışçılığın deney titizliği deneysel psikolojide, Gestalt'ın bütüncü bakışı algı araştırmalarında, psikanalizin ve hümanistik yaklaşımın danışan merkezli tutumu klinik psikolojide yaşıyor. Bu mirası alt dallar konusunda yeniden göreceğiz.

Akılda kalsın: Ekolleri tek bir soruyla eşle: Yapısalcılık “bilinç neden oluşur?” (parçalar), işlevselcilik “ne işe yarar?” (uyum), davranışçılık “ne görülür?” (davranış), Gestalt “bütün nasıl algılanır?”, psikanaliz “bilinçaltında ne var?”, hümanistik “insan neye dönüşebilir?”, bilişsel “zihin bilgiyi nasıl işler?”.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yaklaşımın görüşü tırnak içinde verilir, hangi ekole ait olduğu sorulur; ya da “psikolojiyi bağımsız bilim yapan gelişme” sorulur. Anahtar sözcüğü yakala: “içe bakış” yapısalcılık, “uyum, işlev” işlevselcilik, “yalnız gözlenebilir” davranışçılık, “bütün” Gestalt, “bilinçaltı” psikanaliz, “kendini gerçekleştirme” hümanistik, “bilgi işleme” bilişsel.

Tuzakİşlevselciliği yapısalcılıkla karıştırmaktır: ikisi de bilinci inceler, fark sorulan sorudadır (parçalar mı, işlev mi). Bir de Wundt'u psikanalizle anmak; Wundt laboratuvar ve yapısalcılıktır.

⇄Bilgi eşleştirme ekol ve temsilci

?Soru çöz

Bir psikolog şöyle diyor: “Bilincin hangi parçalardan oluştuğunu sormak yerine, bilincin insanın çevresine uyum sağlamasında ne işe yaradığını sormalıyız.” Bu görüş aşağıdaki ekollerden hangisine aittir?

✓ A. “Ne işe yarar, uyum” sorusu William James'in işlevselciliğidir. B yapısalcılık, görüşün reddettiği “parçalar” sorusunu sorar; C davranışçılık bilinci hiç incelemez, yalnız davranışa bakar; D psikanaliz uyumu değil bilinçaltındaki istekleri öne çıkarır.
KAVRAM · AMAÇLAR

Psikolojinin amaçları: betimle, açıkla, yorda, kontrol et

Psikoloji · Psikoloji bilimini tanıyalım · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Psikolojinin amaçları nelerdir? Betimleme, açıklama, yordama ve kontrol ne demektir?

Kısa cevap: Psikolojinin dört amacı vardır: davranışı betimlemek (ne oluyor?), açıklamak (neden oluyor?), yordamak yani önceden tahmin etmek (ne zaman olacak?) ve kontrol etmek (nasıl değiştirilir?). Falcılık, astroloji, el yazısından ya da yüzden karakter okuma psikoloji değildir; çünkü iddiaları ölçülüp sınanamaz. Amaçlar bir merdiven gibidir: her basamak bir öncekinin bilgisine dayanır.

Bir okulda öğrencilerin sınavlarda kaygılandığını fark eden psikolog önce “ne oluyor?” diye bakar; sorusu her adımda biraz daha iddialı hâle gelir.

Her bilimin bir amacı vardır; psikolojinin amaçları birbirinin üstüne kurulan dört basamaktır. Örneği sınav kaygısı üzerinden izleyelim.

  • Betimleme (tanımlama): Davranışı olduğu gibi ve ölçülebilir biçimde ortaya koymak. “Sınavdan önce öğrencilerin üçte biri uyuyamadığını, nabzının hızlandığını söylüyor.”
  • Açıklama: Davranışın nedenlerini bulmak. “Kaygı en çok, başarıyı tek sınava bağlayan öğrencilerde yükseliyor.”
  • Yordama (tahmin): Hangi koşulda davranışın ortaya çıkacağını önceden kestirmek. “Bu inanca sahip bir öğrencinin deneme sınavında kaygılanma olasılığı yüksektir.”
  • Kontrol: Koşulları düzenleyerek davranışı istenen yönde değiştirmek. “Nefes egzersizi ve sık deneme sınavı kaygıyı azaltır.”

Sıra rastgele değildir: betimlenmemiş bir davranış açıklanamaz, nedeni bilinmeyen davranış güvenle yordanamaz, yordanamayan davranış da kontrol edilemez. Kontrol kötü bir sözcük gibi görünse de burada “davranışı olumlu yönde değiştirme” demektir: tedavi, eğitim, trafik güvenliği hep bu amaca hizmet eder.

Betimlemeden kontrole: her amaç bir öncekinin bilgisine ihtiyaç duyar.Görsel: Sınav Defteri

Psikoloji ne değildir?

Falcılık, astroloji, el yazısından (grafoloji) ya da yüz hatlarından karakter okuma, “zihin okuma” gösterileri halk arasında psikolojiyle karıştırılır. Bunların ortak eksiği, iddialarının ölçülüp sınanamaması ve yanlış çıktığında düzeltilmemesidir. Sağduyu da psikoloji değildir: “Zıt kutuplar birbirini çeker” de “Benzer benzeri çeker” de halk sözüdür; hangisinin hangi koşulda doğru olduğunu ancak araştırma söyler. Psikolog ayrıca “insanların aklını okuyan” kişi değildir; bilgisini gözlem ve testlerle edinir.

Akılda kalsın: Dört amacı dört soruyla sırala: ne → neden → ne zaman → nasıl değiştiririm. Ölçülemeyen, sınanamayan, yanlışlanamayan iddia psikoloji değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir araştırma anlatılır, araştırmacının hangi amaca ulaşmaya çalıştığı sorulur. Fiile bak: “tespit etti, kaydetti” betimleme; “nedeninin … olduğunu buldu” açıklama; “önceden kestirdi, … olacağını öngördü” yordama; “bir program uygulayarak azalttı” kontrol.

TuzakAçıklama ile yordamayı karıştırmaktır: neden aranıyorsa açıklama, gelecek tahmin ediliyorsa yordamadır. Diğer kalıp “hangisi bilimsel psikolojinin konusu değildir” sorusudur; cevap ölçülemeyen bir iddiadır (burç, el yazısı).

↕Sıralama amaçların basamakları

  1. Bu inanca sahip öğrencinin denemede kaygılanacağını önceden kestirme
  2. Öğrencilerin sınav öncesi uykusuzluk ve çarpıntı yaşadığını kaydetme
  3. Nefes egzersizi programıyla kaygıyı azaltma
  4. Kaygının başarıyı tek sınava bağlama inancından kaynaklandığını bulma

?Soru çöz

Bir araştırmacı, trafik kazası geçmişi ve dikkat testi puanlarına bakarak hangi sürücü adaylarının ilk yıl kaza yapma olasılığının yüksek olduğunu önceden belirlemeye çalışmaktadır. Araştırmacı psikolojinin hangi amacına yönelik çalışmaktadır?

✓ D. “Önceden belirlemek” gelecekteki davranışı tahmin etmektir; bu yordamadır. A betimleme yalnız var olan davranışı kaydeder, geleceğe bakmaz; B açıklama kazanın nedenini arar, kimin kaza yapacağını değil; C kontrol bir müdahaleyle davranışı değiştirmeyi gerektirir, burada müdahale yok.
YÖNTEM · ARAŞTIRMA

Psikolojide araştırma yöntemleri: gözlemden deneye

Psikoloji · Psikoloji bilimini tanıyalım · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikoloji nedir, neyi inceler ve felsefeden farkı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikoloji, insanın ve gelişmiş sinir sistemine sahip hayvanların davranışlarını ve zihinsel (bilişsel) süreçlerini bilimsel yöntemle inceleyen bilimdir. Felsefeden farkı yöntemindedir: felsefe akıl yürütmeyle sorgular, psikoloji ise gözlenebilen ve ölçülebilen verilerle çalışır, iddialarını gözlem ve deneyle sınar. Düşünme gibi görülemeyen süreçleri de davranıştan ölçerek inceler.

Psikolojinin konusu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Psikolojide hangi araştırma yöntemleri kullanılır? İlişkisel ve deneysel yöntem arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Psikoloji üç yöntem ailesi kullanır: betimsel yöntemler (doğal gözlem, vaka incelemesi, anket, görüşme, test), ilişkisel yöntem ve deneysel yöntem. İlişkisel yöntem iki değişkenin birlikte değişip değişmediğini gösterir ama neden-sonuç kuramaz. Neden-sonuç ilişkisini yalnız deneysel yöntem kurar: araştırmacı bağımsız değişkeni değiştirir, bağımlı değişkendeki etkiyi ölçer.

“Telefonla ders çalışan öğrencinin notu düşük” gözlemi doğru olabilir; ama düşük notun nedeni telefon mu, yoksa başka bir şey mi?

Betimsel yöntemler: ne oluyor?

  • Doğal gözlem: Davranış kendi ortamında, araştırmacı karışmadan izlenir (teneffüste çocukların oyun grupları). Gerçekçidir ama nedeni göstermez.
  • Vaka incelemesi: Tek bir kişi ya da küçük bir grup uzun süre, derinlemesine incelenir (nadir bir bellek kaybı yaşayan hasta). Zengin bilgi verir, genellenemez.
  • Anket ve görüşme: Çok sayıda kişiye aynı sorular sorulur. Hızlıdır; ama kişiler kendini olduğundan iyi gösterebilir.
  • Test: Zekâ, yetenek, kişilik gibi özellikleri ölçmek için hazırlanmış, uzmanca uygulanan standart araçlardır.

İlişkisel yöntem: birlikte mi değişiyor?

İlişkisel (korelasyonel) yöntem, iki değişken arasındaki ilişkinin yönünü ve gücünü ölçer: uyku süresi arttıkça dikkat puanı da artıyor mu? Değişkenlere dokunulmaz, yalnız ölçülür. Bu yüzden ilişki bulmak neden bulmak değildir. Yaz aylarında hem dondurma satışı hem boğulma olayları artar; ama dondurma boğulmaya yol açmaz, ikisini de sıcak hava artırır. İlişkisel yöntem bu yüzden en çok yordama amacına yarar.

Deneysel yöntem: neden-sonuç

Deneyde araştırmacı bir koşulu kendisi değiştirir. Değiştirdiği, etkisini merak ettiği değişken bağımsız değişkendir; bunun sonucunda ölçtüğü değişken bağımlı değişkendir. Katılımcılar seçkisiz (rastgele) olarak iki gruba ayrılır: bağımsız değişkenin uygulandığı deney grubu ve uygulanmadığı kontrol grubu. Yaş, saat, ortam gibi öteki etkenler iki grupta eşit tutulur. Sonuçta iki grup arasında fark çıkarsa, bu farkın nedeni ancak bağımsız değişken olabilir. Neden-sonuç kurabildiği için deney, açıklama ve kontrol amaçlarına en güçlü cevabı verir.

Deneyde iki grubu ayıran tek fark bağımsız değişkendir; ölçülen sonuç bağımlı değişkendir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Bağımsız = benim değiştirdiğim, bağımlı = buna bağlı olarak ölçtüğüm. Gözlem “ne?”, ilişkisel “birlikte mi?”, deney “neden?” sorusuna cevap verir. İlişki varsa bile neden yok olabilir: üçüncü bir değişken ikisini de etkileyebilir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir araştırma anlatılır; hangi yöntem olduğu ya da bağımsız-bağımlı değişkenin ne olduğu sorulur. Araştırmacı bir koşulu kendisi değiştiriyor ve gruplar varsa deney; yalnız iki ölçümü karşılaştırıyorsa ilişkisel; karışmadan izliyorsa doğal gözlem; tek kişiyi derinlemesine inceliyorsa vaka.

Tuzakİlişkisel bir bulgudan “… neden olur” sonucunu çıkaran şıktır: ilişki nedeni kanıtlamaz. İkinci tuzak kontrol grubunu “hiç incelenmeyen grup” sanmaktır; o da ölçülür, yalnız bağımsız değişken uygulanmaz.

✎Boşluk doldurma deneyin değişkenleri

Bir araştırmacı bir grubu loş ışıkta, öteki grubu normal ışıkta aynı metni okuttu ve okuma hızlarını ölçtü. Işık şiddeti , okuma hızı değişkendir. Normal ışıkta okuyan grup grubudur.

bağımsız · bağımlı · kontrol · ilişkisel · deney

?Soru çöz

Bir araştırmacı 500 lise öğrencisinin günlük ekran süresini ve uyku süresini ölçmüş, ekran süresi uzadıkça uyku süresinin kısaldığını bulmuştur. Bu araştırmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Araştırmacı iki değişkeni yalnız ölçmüş, hiçbirini değiştirmemiş; bu ilişkisel yöntemdir ve nedeni kanıtlamaz. A neden-sonuç yalnız deneyle kurulur, ilişkiden çıkarılamaz; C deney grubu ve değişkene müdahale yok, deneysel yöntemle karıştırılıyor; D 500 kişi var, tek kişilik vaka incelemesi değil.
YÖNTEM · ETİK

Muzaffer Şerif ve psikolojide etik: bilimin sınırları

Psikoloji · Psikoloji bilimini tanıyalım · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikoloji ne zaman bilim oldu, psikolojideki ekoller nelerdir ve temsilcileri kimlerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikoloji, Wilhelm Wundt'un 1879'da Leipzig'de ilk deneysel psikoloji laboratuvarını kurmasıyla felsefeden ayrılıp bağımsız bir bilim oldu. Ardından ekoller doğdu: yapısalcılık (Wundt), işlevselcilik (James), davranışçılık (Watson, Skinner), Gestalt (Wertheimer), psikanaliz (Freud), hümanistik yaklaşım (Maslow, Rogers) ve bilişsel yaklaşım. Her ekol bir öncekinin eksik bıraktığı soruya cevap aradı.

Bilim olma süreci ve ekoller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Muzaffer Şerif kimdir, psikoloji araştırmalarında uyulması gereken etik kurallar nelerdir?

Kısa cevap: Muzaffer Şerif, grup normlarının nasıl oluştuğunu otokinetik etki deneyleriyle, gruplar arası çatışmanın ortak üst amaçlarla azaldığını yaz kampı araştırmasıyla gösteren Türk sosyal psikologdur. Psikoloji araştırmalarında gönüllü katılım ve bilgilendirilmiş onam, istediği an ayrılma hakkı, gizlilik, zarar vermeme ve araştırma sonrası bilgilendirme temel etik kurallardır.

Karanlık bir odada tek bir ışık noktasına bakarsan, nokta hiç kıpırdamadığı hâlde bir süre sonra kayıyormuş gibi görünür.

Muzaffer Şerif: grup normu ve üst amaç

İzmirli sosyal psikolog Muzaffer Şerif (1906–1988) bu yanılsamayı, yani otokinetik etkiyi, bir araştırma aracına çevirdi. Katılımcılardan ışığın ne kadar hareket ettiğini tahmin etmelerini istedi. Yalnızken herkes farklı tahminler yaptı; grup içinde tahmin yapınca cevaplar giderek birbirine yaklaştı ve ortak bir “grup normu” oluştu. Daha ilginci, kişiler sonradan yalnız kaldıklarında da bu ortak normu kullanmayı sürdürdü. Belirsiz bir durumda insanın başkalarına bakarak karar verdiği böylece ölçülmüş oldu.

Şerif'in ikinci ünlü çalışması bir yaz kampında yapıldı. Birbirini tanımayan çocuklar iki gruba ayrıldı; gruplar arası yarışmalar başlayınca kısa sürede düşmanlık doğdu. Düşmanlığı sohbetler ya da ortak eğlenceler azaltmadı. İki grubun ancak birlikte çözebileceği sorunlar (bozulan su sistemi gibi) çıkarılınca, yani ortak üst amaç konunca çatışma azaldı ve iş birliği başladı.

Ek bilgi: Şerif'in kamp araştırması ve Türkiye'den bir başka ad

Kamp araştırması 1954'te ABD'nin Oklahoma eyaletindeki Robbers Cave (Haydutlar Mağarası) parkında yapıldı; adı bu yüzden “Haydutlar Mağarası deneyi” diye geçer. Türkiye'den uluslararası tanınan bir başka psikolog Çiğdem Kağıtçıbaşı'dır (1940–2017); aile ve kültür ilişkisi üzerine çalışmış, anne ve çocuğa yönelik erken eğitim programlarının kurulmasına öncülük etmiştir.

Etik kurallar: araştırılan insan nesne değildir

Psikoloji insanla ve hayvanla çalıştığı için bilimsel merakın sınırını etik kurallar çizer. Araştırmalar önce bir etik kurulun onayından geçer.

Araştırma etiği: ilke ve çiğnenme örneği
İlkeNe demek?Çiğnenirse örnek
Gönüllülük, bilgilendirilmiş onamkatılımcı araştırmayı bilerek kabul eder; çocukta veli izniöğrenciler habersizce deneye alınır
Ayrılma hakkıistediği an, gerekçesiz çekilebilir“yarıda bırakırsan not düşer” denir
Gizlilikkimlik ve sonuçlar tanınmayacak biçimde saklanırkatılımcıların adlarıyla puanları paylaşılır
Zarar vermemefiziksel ya da ruhsal zarar riski kabul edilmez; hayvanda gereksiz acı yokkatılımcı uzun süre korkutulur
Sonradan bilgilendirmeamaç baştan gizlenmek zorundaysa iş bitince açıklanıryanıltıldığı katılımcıya hiç söylenmez

Uygulama alanında da aynı ilkeler geçerlidir: psikolog danışanının sırrını korur, yetkin olmadığı alanda hizmet vermez, testleri yalnız uzman uygular ve sonuçları damgalayıcı biçimde kullanmaz.

Akılda kalsın: Şerif = belirsizlikte grup normu (otokinetik ışık) + ortak üst amaçla barış (kamp). Etik kuralları beş sözcükle say: onam, çekilme, gizlilik, zararsızlık, sonradan bilgilendirme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir araştırma süreci anlatılır, hangi etik ilkenin çiğnendiği ya da korunduğu sorulur; ya da Şerif'in deneyinden çıkan sonuç sorulur.

TuzakOtokinetik deneyin bulgusunu “insanlar her zaman çoğunluğa uyar” diye genellemektir; bulgu, durum belirsizken ortak bir norm oluştuğudur. Etik sorularında tuzak, katılımcıya ücret ödenmesini ya da araştırmanın uzun sürmesini ihlal sanmaktır; ihlal, onamsız katılım, çekilmeye izin vermeme ya da kimliğin açıklanmasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve etik ilke

?Soru çöz

Muzaffer Şerif'in karanlık odada sabit bir ışık noktasıyla yaptığı deneylerde ulaşılan temel sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Belirsiz uyarıcı karşısında grup üyelerinin tahminleri ortak bir grup normunda birleşir. A kamp çalışmasıyla karıştırılıyor, orada da çözüm eğlence değil ortak üst amaçtı; B “her zaman” ve “açıkça yanlış” abartılı genellemedir, deneyde durum belirsizdi; C ışık sabittir, hareket bir yanılsamadır (otokinetik etki).
KAVRAM · ALT DALLAR

Psikolojinin alt dalları: laboratuvardan adliyeye

Psikoloji · Psikoloji bilimini tanıyalım · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojinin amaçları nelerdir? Betimleme, açıklama, yordama ve kontrol ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikolojinin dört amacı vardır: davranışı betimlemek (ne oluyor?), açıklamak (neden oluyor?), yordamak yani önceden tahmin etmek (ne zaman olacak?) ve kontrol etmek (nasıl değiştirilir?). Falcılık, astroloji, el yazısından ya da yüzden karakter okuma psikoloji değildir; çünkü iddiaları ölçülüp sınanamaz. Amaçlar bir merdiven gibidir: her basamak bir öncekinin bilgisine dayanır.

Psikolojinin amaçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Psikolojinin temel ve uygulamalı alt dalları nelerdir, psikoloji hangi bilimlerle ilişkilidir?

Kısa cevap: Psikolojinin temel alt dalları bilgi üretir: deneysel, bilişsel, gelişim ve sosyal psikoloji. Uygulamalı alt dallar bu bilgiyi sorun çözmede kullanır: klinik, sağlık, okul, trafik, adli, spor, endüstri ve örgüt, din ve çevre psikolojisi. Psikoloji biyolojik bilimlerle (fizyoloji, genetik, etoloji), sosyal bilimlerle (sosyoloji, antropoloji) ve teknik bilimlerle (bilgisayar mühendisliği, istatistik) ilişkilidir.

Aynı bellek bilgisi bir laboratuvarda deneyin konusu, bir mahkemede tanığın güvenilirliği, bir okulda ders çalışma tekniğidir.

Psikolojinin alt dalları iki gruba ayrılır. Temel alt dallar “insan nasıl öğrenir, nasıl düşünür, nasıl gelişir?” diye sorar ve bilgi üretir. Uygulamalı alt dallar bu bilgiyi okulda, hastanede, fabrikada, trafikte gerçek sorunları çözmek için kullanır. Ayrım konu değil amaç farkıdır: bellek deneysel psikolojide araştırılır, adli psikolojide tanık ifadesini değerlendirmek için kullanılır.

Psikolojinin alt dalları: ne yapar, nerede çalışır?
Alt dalNe inceler / ne yapar?
Temel alt dallar (bilgi üretir)
Deneysel psikolojiDuyum, algı, öğrenme, güdü gibi temel süreçleri laboratuvar deneyleriyle
Bilişsel psikolojiBellek, düşünme, dil, problem çözme, karar verme
Gelişim psikolojisiDoğum öncesinden yaşlılığa fiziksel, bilişsel, duygusal, sosyal değişim
Sosyal psikolojiBireyin düşünce ve davranışının başkalarından nasıl etkilendiği
Uygulamalı alt dallar (bilgiyi kullanır)
Klinik psikolojiRuhsal sorunların değerlendirilmesi ve psikolojik tedavi
Sağlık psikolojisiStres, alışkanlık, tedaviye uyum gibi davranışların sağlığa etkisi
Okul psikolojisiÖğrencinin öğrenme ve uyum sorunları, rehberlik
Trafik psikolojisiSürücü davranışı, dikkat, kaza riski
Adli psikolojiSuçlu davranışı, tanık ifadesi, mahkemeye bilirkişilik
Spor psikolojisiSporcunun motivasyonu, kaygısı, performansı
Endüstri ve örgüt psikolojisiİşe uygun personel seçimi, verim, iş doyumu
Din psikolojisiDinî inanç ve yaşantının bireyin davranışına etkisi
Çevre psikolojisiMekân, gürültü, kalabalık gibi çevre koşullarının davranışa etkisi

Psikologlar hastanelerde, okullarda ve rehberlik merkezlerinde, adliye ve cezaevlerinde, askerî kurumlarda, şirketlerin insan kaynakları birimlerinde, üniversite ve araştırma merkezlerinde çalışır. Psikolojinin ekolleri de alt dallara iz bıraktı: davranışçılık ve Gestalt deneysel psikolojiyi, bilişsel yaklaşım bilişsel psikolojiyi, psikanaliz ve hümanistik yaklaşım klinik psikolojiyi besledi.

Psikolojinin komşuları

Davranışın bir ucu bedende, bir ucu toplumdadır; psikoloji bu yüzden iki yönde de komşudur. Biyolojik bilimlerden fizyoloji sinir sistemini ve hormonları, genetik kalıtımı, etoloji hayvan davranışını doğal ortamında, zooloji ve ekoloji canlıyı çevresiyle birlikte inceler. Sosyal bilimlerden sosyoloji toplumu, antropoloji kültürleri araştırır. Teknik bilimlerden istatistik ve matematik ölçme sonuçlarını çözümlemeye, bilgisayar mühendisliği yapay zekâ ve insan-makine etkileşimi çalışmalarına katkı verir.

Ek bilgi: Psikolog ile psikiyatrist aynı meslek mi?

Hayır. Psikolog psikoloji lisansı ve üzerine klinik eğitim almış uzmandır; test uygular, psikolojik danışmanlık ve terapi yapar, ilaç yazamaz. Psikiyatrist ise tıp fakültesini bitirip psikiyatri uzmanlığı yapmış hekimdir; ruhsal hastalıklara tanı koyar ve ilaç tedavisi uygulayabilir.

Akılda kalsın: Temel dal “nasıl işler?” diye bilgi üretir, uygulamalı dal “nasıl düzeltirim?” diye bilgiyi kullanır. Uygulamalı dalın adı çalıştığı yeri söyler: okul, trafik, adli (mahkeme), spor, endüstri (iş yeri), çevre.
Sınavda

Nasıl sorulurBir psikoloğun yaptığı iş anlatılır, hangi alt dalda çalıştığı sorulur; ya da bir şıkta “temel alt dal” yerine uygulamalı dal verilir. Yere ve amaca bak: hastanede tedavi klinik, sigara bıraktırma programı sağlık, personel seçimi endüstri ve örgüt, sürücü dikkati trafik, tanık ifadesi adli.

TuzakGelişim ve sosyal psikolojiyi uygulamalı sanmaktır; ikisi de temel daldır. Bir başka tuzak, sosyal psikolojiyi sosyolojiyle karıştırmaktır: sosyal psikoloji bireyi, sosyoloji toplumu ve kurumları inceler.

⇄Bilgi eşleştirme iş ve alt dal

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi psikolojinin temel (bilgi üreten) alt dallarından biridir?

✓ C. Gelişim psikolojisi, doğumdan yaşlılığa değişimi araştırarak bilgi üreten temel bir daldır. A klinik psikoloji bu bilgiyi tedavide kullanır, uygulamalıdır; B okul psikolojisi öğrencinin sorunlarına uygular; D endüstri ve örgüt psikolojisi iş yerinde personel seçimine uygular.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki sorulardan hangisi felsefeden çok psikolojinin araştırma konusudur?

✓ C. Uykusuzluk ve hata sayısı gözlenip ölçülebilir, deneyle sınanabilir; bu psikolojinin yöntemidir. A bilginin imkânını sorgulayan bilgi felsefesi sorusudur; B iyinin ölçütünü arayan ahlak felsefesidir; D ruh-beden tartışması ölçülemeyen bir varlık felsefesi sorusudur.Kaynak: bu sayfa · Psikolojinin konusu

?Soru 2

Muzaffer Şerif'in karanlık odada sabit bir ışık noktasıyla yaptığı deneylerde ulaşılan temel sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Belirsiz uyarıcı karşısında grup üyelerinin tahminleri ortak bir grup normunda birleşir. A kamp çalışmasıyla karıştırılıyor, orada da çözüm eğlence değil ortak üst amaçtı; B “her zaman” ve “açıkça yanlış” abartılı genellemedir, deneyde durum belirsizdi; C ışık sabittir, hareket bir yanılsamadır (otokinetik etki).Kaynak: bu sayfa · Muzaffer Şerif ve etik

?Soru 3

Bir araştırmacı 500 lise öğrencisinin günlük ekran süresini ve uyku süresini ölçmüş, ekran süresi uzadıkça uyku süresinin kısaldığını bulmuştur. Bu araştırmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Araştırmacı iki değişkeni yalnız ölçmüş, hiçbirini değiştirmemiş; bu ilişkisel yöntemdir ve nedeni kanıtlamaz. A neden-sonuç yalnız deneyle kurulur, ilişkiden çıkarılamaz; C deney grubu ve değişkene müdahale yok, deneysel yöntemle karıştırılıyor; D 500 kişi var, tek kişilik vaka incelemesi değil.Kaynak: bu sayfa · Araştırma yöntemleri

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi psikolojinin temel (bilgi üreten) alt dallarından biridir?

✓ C. Gelişim psikolojisi, doğumdan yaşlılığa değişimi araştırarak bilgi üreten temel bir daldır. A klinik psikoloji bu bilgiyi tedavide kullanır, uygulamalıdır; B okul psikolojisi öğrencinin sorunlarına uygular; D endüstri ve örgüt psikolojisi iş yerinde personel seçimine uygular.Kaynak: bu sayfa · Alt dallar ve ilişkili bilimler

?Soru 5

Bir psikolog şöyle diyor: “Bilincin hangi parçalardan oluştuğunu sormak yerine, bilincin insanın çevresine uyum sağlamasında ne işe yaradığını sormalıyız.” Bu görüş aşağıdaki ekollerden hangisine aittir?

✓ A. “Ne işe yarar, uyum” sorusu William James'in işlevselciliğidir. B yapısalcılık, görüşün reddettiği “parçalar” sorusunu sorar; C davranışçılık bilinci hiç incelemez, yalnız davranışa bakar; D psikanaliz uyumu değil bilinçaltındaki istekleri öne çıkarır.Kaynak: bu sayfa · Bilim olma süreci ve ekoller

?Soru 6

Bir araştırmacı, trafik kazası geçmişi ve dikkat testi puanlarına bakarak hangi sürücü adaylarının ilk yıl kaza yapma olasılığının yüksek olduğunu önceden belirlemeye çalışmaktadır. Araştırmacı psikolojinin hangi amacına yönelik çalışmaktadır?

✓ D. “Önceden belirlemek” gelecekteki davranışı tahmin etmektir; bu yordamadır. A betimleme yalnız var olan davranışı kaydeder, geleceğe bakmaz; B açıklama kazanın nedenini arar, kimin kaza yapacağını değil; C kontrol bir müdahaleyle davranışı değiştirmeyi gerektirir, burada müdahale yok.Kaynak: bu sayfa · Psikolojinin amaçları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Psikoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →