Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı: kuramlar ve okulda uygulama

Kariyer seçimini açıklayan kuramları karşılaştırmayı, Holland kodlarını, Super’in evrelerini ve okulda kariyer rehberliği uygulamalarını öğren.

7 durakÖABT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KARİYER · ÖZELLİK-FAKTÖR

Özellik-faktör kuramı: Parsons'ın üç adımı ve Williamson'ın Minnesota yaklaşımı

Rehberlik ÖABT · Mesleki rehberlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojik test nedir, standart bir testin özellikleri nelerdir? Hız ve güç testi, bireysel ve grup testi, başarı ve yetenek testi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Test teknikleri ve psikometri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikolojik test, bir özelliği herkese aynı yönerge ve koşullarda uygulanan maddelerle ölçen, aynı anahtarla puanlanan ve puanı bir norm grubuyla karşılaştırarak yorumlayan araçtır. Testler uygulamaya göre bireysel ya da grup, süreye göre hız ya da güç, ölçtüğüne göre başarı, yetenek, ilgi ya da kişilik testi diye ayrılır.

Standart test ve test türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Özellik-faktör kuramına göre meslek seçimi nasıl yapılır? Parsons'ın üç adımı ve Williamson'ın danışma aşamaları nelerdir?

Kısa cevap: Özellik-faktör kuramına göre doğru meslek seçimi, bireyin özellikleri (yetenek, ilgi, değer) ile mesleğin gerekleri eşleştiğinde gerçekleşir. Parsons üç adım önerir: kendini tanıma, meslekleri tanıma ve ikisi arasında doğru akıl yürütme. Williamson bu yaklaşımı analiz, sentez, tanı, yordama, danışma ve izleme aşamalarından oluşan, testlere dayalı yönlendirici bir danışmaya dönüştürdü.

Bu konunun sonunda: Parsons'ın üç adımını ve Williamson'ın aşamalarını sıralayabilir ve bir danışma yaklaşımının özellik-faktör kuramına ait olduğunu özelliklerinden tanıyabilirsin.

On ikinci sınıftaki Barış rehberlik servisine geldiğinde elinde iki liste var: biri sevdiği dersler, öteki ailesinin önerdiği meslekler. Eksik olan, ikisini birbirine bağlayacak üçüncü listedir.

Mesleki rehberliğin başlangıcı Frank Parsons'a dayanır: Boston'da gençlerin iş seçimine yardım eden bir büro kurdu ve görüşlerini 1909'da yayımlanan meslek seçimi kitabında topladı. Parsons'ın formülü üç adımdır:

  • Kendini tanıma: Yetenekler, ilgiler, değerler, sınırlılıklar.
  • Meslekleri tanıma: Mesleğin gerektirdiği nitelikler, çalışma koşulları, kazanç, ilerleme olanakları.
  • Doğru akıl yürütme: İki bilgi kümesini gerçekçi biçimde karşılaştırıp eşleştirme.

Kuramın adı da buradan gelir: özellik bireyin ölçülebilir niteliği, faktör mesleğin istediği niteliktir. Bu düşünce psikolojik testlerin gelişmesiyle güçlendi; Test teknikleri ve psikometri sayfasında gördüğümüz yetenek testleri ve ilgi envanterleri “kendini tanıma” adımının araçlarıdır.

Williamson ve yönlendirici danışma

E. G. Williamson, Minnesota Üniversitesinde bu fikri sistemli bir danışma sürecine çevirdi; bu yüzden yaklaşım Minnesota yaklaşımı ya da yönlendirici (direktif) danışma diye anılır. Danışman uzmandır: bilgiyi toplar, yorumlar ve öğrenciye öneride bulunur. Altı aşama şöyle ilerler: analiz (test, kayıt, görüşmeyle veri toplama), sentez (verileri özetleyip güçlü-zayıf yanları ortaya koyma), tanı (sorunu adlandırma), yordama (olası sonuçları kestirme), danışma (birlikte çözüm ve eylem) ve izleme. Williamson tanıda dört mesleki sorun ayırdı: hiç seçim yapmamış olmak, seçimden emin olmamak, gerçekçi olmayan seçim ve ilgi ile yetenek arasında uyumsuzluk.

Kuramın gücü somutluğu, eleştirisi insanı ve meslekleri durağan görmesidir; bu boşluğu gelişimsel kuramlar dolduracak.

Akılda kalsın: Parsons: kendini tanı, mesleği tanı, eşleştir. Williamson'ın aşamaları bir hekim muayenesi gibidir: veri topla, özetle, tanı koy, gidişatı kestir, tedavi et, kontrole çağır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kariyer görüşmesi anlatılır ve hangi kuramla tutarlı olduğu ya da danışmanın hangi adımı atladığı sorulur; Williamson'ın aşamaları sıralatılabilir.

TuzakSentez ile tanıyı karıştırmaktır: sentez verilerin özetlenmesi, tanı sorunun adlandırılmasıdır. İkinci tuzak, özellik-faktör yaklaşımını danışan merkezli sanmaktır; danışman yönlendiricidir.

↕Sıralama Williamson'ın aşamaları

  1. “Asıl sorun, ilgin ile sayısal yeteneğin arasındaki uyumsuzluk görünüyor.”
  2. Not dökümünü, yetenek testini ve ilgi envanterini toplamak
  3. Tercih döneminden sonra öğrenciyi çağırıp kararının nasıl gittiğine bakmak
  4. Verileri tek sayfalık bir profilde özetleyip güçlü ve zayıf yanları çıkarmak
  5. Öğrenciyle birlikte seçenekleri tartışıp bir eylem planı yapmak
  6. “Bu bölümü seçersen ilk yıllarda matematik derslerinde zorlanabilirsin.”

?Soru çöz

Bir psikolojik danışman, meslek seçiminde kararsız olan öğrencisine yetenek testi ve ilgi envanteri uygulamış, sonuçları onunla ayrıntılı biçimde konuşmuştur. Ardından, düşündüğü mesleklerin hangi nitelikleri gerektirdiğine, çalışma koşullarına ve iş olanaklarına hiç değinmeden öğrenciden bir karar vermesini istemiştir. Bu danışman, Parsons'ın meslek seçimi modelinin aşağıdaki adımlarından hangisini göz ardı etmiştir?

✓ D. Meslek bilgisi verilmeden eşleştirme yapılamaz; atlanan adım “meslekleri tanıma”dır. A ve B yetenek testi ve ilgi envanteriyle zaten yapılmış olan “kendini tanıma” adımıdır; C ilişki kurmak her danışmanın ilkesidir ama Parsons'ın üç adımından biri değildir ve kesitte eksikliği anlatılmamıştır.
KARİYER · HOLLAND

Holland'ın kişilik tipleri: RIASEC, altıgen ve üç harfli kod

Rehberlik ÖABT · Mesleki rehberlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYetenek testi ile ilgi envanteri arasındaki fark nedir? Kuder, Strong ve Holland ilgi envanterleri nasıl çalışır?Bağlantılı konudan (Test teknikleri ve psikometri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yetenek testi bir alanda ileride ne kadar öğrenilip başarılabileceğini kestirir; genel yetenek bataryaları birkaç alt testi bir arada verir. İlgi envanteri ise kişinin hangi etkinlikleri yapmaktan hoşlandığını ölçer, doğru cevabı yoktur. Kuder zorunlu seçimle on ilgi alanında profil, Strong meslek mensuplarıyla karşılaştırma, Holland'ın envanteri altı tipten oluşan bir kod verir.

Yetenek testleri ve ilgi envanterleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Holland'ın kişilik tipleri kuramına göre altı kişilik tipi nedir? Holland altıgeninde uyum, tutarlılık ve ayrışıklık ne demektir?

Kısa cevap: Holland'a göre insanlar ve çalışma ortamları altı tipte toplanır: gerçekçi, araştırmacı, artistik, sosyal, girişimci, geleneksel (RIASEC). Kişi kendi tipine uyan ortamda doyum ve başarı bulur. Altıgende komşu tipler benzer, karşıt tipler farklıdır. Uyum kişi-ortam eşleşmesini, tutarlılık kod harflerinin komşuluğunu, ayrışıklık profilde belirgin bir tepe olmasını anlatır.

Bu konunun sonunda: betimlenen bir öğrencinin Holland tipini bulabilir ve bir profilde uyum, tutarlılık ve ayrışıklığı altıgen üzerinden yorumlayabilirsin.

İki öğrenci aynı envanteri dolduruyor: Defne'nin kodu SAE, Ozan'ınki RS. Rehberlik öğretmeni Defne'nin profilini “derli toplu”, Ozan'ınkini “iki uçta” diye yorumluyor; nedeni altıgenin üzerinde.

John Holland meslek seçimini kişiliğin bir ifadesi sayar: insanlar kendi tipindeki insanların bulunduğu ortamları arar. Test teknikleri ve psikometri sayfasında gördüğümüz Kendini Değerlendirme Envanteri bu tipleri ölçer ve en yüksek üçünden bir kod verir.

Altı tip: ne yapmayı sever, nerede çalışır?
TipHoşlandığıMeslek örneği
Gerçekçi (R)Araç, makine, el becerisi, açık hava; somut işElektrik teknisyeni, çiftçi, makine ustası
Araştırmacı (I)Gözlem, analiz, soyut problem çözmeBiyolog, kimyager, araştırmacı hekim
Artistik (A)Özgün ifade, yaratıcılık, kuralı az ortamYazar, müzisyen, grafik tasarımcı
Sosyal (S)Yardım etme, öğretme, iyileştirmeÖğretmen, psikolojik danışman, hemşire
Girişimci (E)İkna etme, yönetme, liderlik, kazançSatış müdürü, avukat, işletmeci
Geleneksel (C)Düzen, kayıt, kural, veriyle çalışmaMuhasebeci, banka memuru, arşivci
Defne'nin SAE kodu altıgende tek bir bölgede toplanır; Ozan'ın RS kodu karşıt köşelerdedir, yani tutarlılığı düşüktür.Görsel: Sınav Defteri

Dört kavram

Uyum kişinin tipi ile çalışma ortamının tipinin eşleşmesidir; sosyal tip bir okulda, araştırmacı tip bir laboratuvarda uyumludur ve uyum doyumu ile başarıyı yordar. Tutarlılık, kod harflerinin altıgendeki yakınlığıdır: SA ya da SE tutarlı, RS tutarsızdır. Ayrışıklık (farklılaşma), profilde bir ya da iki tipin belirgin biçimde yükselmesidir; altı puanın birbirine yakın olduğu düz profil düşük ayrışıklık gösterir ve kararsızlıkla birlikte görülebilir. Kimlik ise kişinin amaçlarının, ilgilerinin ve yeteneklerinin açık ve kararlı bir resmine sahip olmasıdır.

Akılda kalsın: Altıgeni saat yönünde oku: R-I-A-S-E-C. Karşıtlar çaprazdadır: R–S, I–E, A–C (eller–insanlar, fikir–ikna, yaratıcılık–kural). Uyum kişi ile ortam, tutarlılık harfler arası yakınlık, ayrışıklık profilin tepesi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin hoşlandığı etkinlikler verilir ve hangi tipe uyduğu sorulur; ya da bir profil anlatılıp uyum, tutarlılık ve ayrışıklıktan hangisinin düşük olduğu istenir.

TuzakSosyal tip ile girişimci tipi karıştırmaktır: sosyal tipin derdi başkasına yardım edip onu geliştirmek, girişimcininki başkasını ikna edip yönlendirmektir. İkinci tuzak, tutarlılık ile ayrışıklığı karıştırmaktır: biri harflerin yerine, öteki puanların yüksekliğine bakar.

✎Boşluk doldurma öğrencinin Holland tipini adlandır

Okulun bozulan sıralarını aletleriyle onarmaktan zevk alan, ders anlatmaktan sıkılan Kerem tiptir. Okul kantinini işletme projesinde arkadaşlarını ikna edip görev dağıtan Selin tiptir. Kulübün gelir-gider defterini titizlikle tutan, kuralı belli işleri seven Ahmet tipe uyar. Teneffüslerde küçüklere ödevlerinde yardım eden, akran danışmanı olmak isteyen Zehra ise tiptir.

gerçekçi · girişimci · geleneksel · sosyal · araştırmacı · artistik

?Soru çöz

Bir öğrencinin Holland temelli ilgi envanterindeki altı tip puanı birbirine çok yakındır; hiçbir tip ötekilerden belirgin biçimde yüksek değildir. Öğrenci hangi meslekte mutlu olacağını bilemediğini söylemektedir. Holland'ın kavramlarına göre bu öğrencinin profilinde öncelikle hangisi düşüktür?

✓ A. Belirgin tepesi olmayan düz profil düşük ayrışıklığın tanımıdır ve kararsızlıkla birlikte görülür. B tutarlılık en yüksek kod harflerinin altıgende yakınlığına bakar, burada belirgin bir kod yoktur; C uyum kişi ile çalışma ortamının eşleşmesidir, ortam söz konusu değildir; D kariyer olgunluğu Super'in kavramıdır, Holland'ın değil.
KARİYER · GELİŞİMSEL

Gelişimsel kariyer kuramları: Ginzberg'in dönemleri ve Super'in evreleri

Rehberlik ÖABT · Mesleki rehberlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGelişimin temel ilkeleri nelerdir? Havighurst'e göre gelişim görevi nedir?Bağlantılı konudan (Yaşam boyu gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gelişim, döllenmeden ölüme kadar süren düzenli ve birbirini izleyen değişimlerdir: belli bir sırayı izler, süreklidir, hızı kişiden kişiye değişir, alanları birbirini etkiler ve kalıtımla çevrenin etkileşiminden doğar. Havighurst'e göre her dönemin gelişim görevleri vardır; zamanında başarılan görev mutluluk getirir ve sonrakileri kolaylaştırır, başarılamayan görev sonrakileri zorlaştırır.

Gelişim ilkeleri ve gelişim görevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ginzberg'in meslek seçimi dönemleri nelerdir? Super'in yaşam boyu kariyer gelişim evreleri ve benlik kavramı nedir?

Kısa cevap: Ginzberg meslek seçimini hayal (yaklaşık 11 yaşa kadar), geçici (11–17) ve gerçekçi (17'den genç yetişkinliğe) dönemlerde, istek ile gerçeğin uzlaşmasıyla biten bir süreç olarak görür. Super'e göre meslek seçimi benlik kavramının hayata geçirilmesidir ve ömür boyu süren beş evrede ilerler: büyüme, araştırma, yerleşme, sürdürme ve çözülme.

Bu konunun sonunda: bir çocuğun ya da gencin meslek sözünden Ginzberg'in dönemini çıkarabilir ve Super'in beş evresini sıralayıp benlik kavramının kariyerdeki yerini açıklayabilirsin.

Altı yaşındaki Eymen itfaiyeci olacağını söylüyor; on beş yaşındaki ablası “Biyolojiyi seviyorum ama kan görünce fenalaşıyorum.” diye seçeneklerini tartıyor; babaları kırk beşinde mesleğini güncellemek için kursa yazılıyor. Üçü de kariyer gelişiminin içinde.

Özellik-faktör yaklaşımı seçimi tek bir an gibi görüyordu; gelişimsel kuramlar onu yıllara yayılan bir süreç sayar. Eli Ginzberg ve çalışma arkadaşları süreci üç döneme ayırdı:

Ginzberg'in dönemleri
DönemYaklaşık yaşNe olur?
Hayal11'e kadarSeçim istek ve oyundan gelir; yetenek ve gerçek koşullar düşünülmez
Geçici (deneme)11–17Sırasıyla ilgi, yetenek ve değerler tartılır; sonunda geçiş evresiyle gerçeğe yönelinir
Gerçekçi17'den genç yetişkinliğeAraştırma, billurlaşma (seçeneğin netleşmesi) ve belirleme (özel bir alana karar)

Ginzberg'in ilk görüşüne göre süreç geri döndürülemez ve uzlaşmayla biter: kişi istekleriyle olanaklarını uzlaştırır. Daha sonra görüşünü değiştirerek seçimin yaşam boyu sürebileceğini kabul etti.

Super: benlik kavramı ve evreler

Donald Super'in kuramının merkezinde benlik kavramı vardır: kişi bir meslek seçerken kendini nasıl biri olarak gördüğünü hayata geçirir. Benlik kavramı değiştikçe kariyer de değişir; bu yüzden gelişim ömür boyu sürer. Yaşam boyu gelişim sayfasında gördüğümüz gelişim görevleri fikri burada kariyere uygulanır:

  • Büyüme (doğumdan yaklaşık 14'e): Merak, hayaller, ilgiler; benlik kavramı biçimlenir.
  • Araştırma (yaklaşık 15–24): Roller ve seçenekler denenir; tercih billurlaşır, belirlenir ve uygulamaya konur.
  • Yerleşme (yaklaşık 25–44): Bir alanda kalıcı yer edinme, ilerleme.
  • Sürdürme (yaklaşık 45–64): Kazanılanı koruma, güncelleme, yenilenme.
  • Çözülme (65 ve sonrası): İş yükünü azaltma, emekliliğe geçiş.

Yaşlar kesin sınır değildir. İş değiştiren bir yetişkin araştırma ve yerleşme evrelerini kısa bir döngüde yeniden yaşar; Super buna yeniden döngü (mini döngü) der.

Akılda kalsın: Ginzberg: hayal kurar, dener, gerçeğe uyar; ilk görüşte bu iş genç yetişkinlikte biter. Super: büyür, araştırır, yerleşir, sürdürür, çözülür; iş ömür boyu sürer ve merkezde benlik kavramı vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin yaşı ve meslek düşüncesi verilip hangi dönem ya da evrede olduğu sorulur; kuramın temel önermeleri öncüllerle yoklanır.

TuzakGinzberg ile Super'i karıştırmaktır: ikisi de dönemlidir, ama ömür boyu süreç ve benlik kavramı Super'indir. İkinci tuzak, geçici dönemi yalnız “ilgi” sanmaktır; ilgi, yetenek ve değer sırasıyla tartılır.

✎Boşluk doldurma Ginzberg'in dönemleri

Uzay yolcusu olmaya karar veren sekiz yaşındaki çocuk dönemindedir. Hangi derslerde başarılı olduğunu ve neye değer verdiğini tartmaya başlayan on dört yaşındaki ergen dönemdedir. Üniversite tercihini bölümlerin olanaklarıyla karşılaştırıp tek bir alana indiren on dokuz yaşındaki genç ise dönemdedir.

hayal · geçici · gerçekçi · büyüme · yerleşme

?Soru çöz

Super'in kariyer gelişim kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Meslek seçimi, bireyin benlik kavramını hayata geçirme çabasıdır.
II. Kariyer gelişimi genç yetişkinlikte tamamlanan bir süreçtir.
III. İş değiştiren yetişkin, araştırma ve yerleşme evrelerini yeniden yaşayabilir.

✓ C. Benlik kavramı (I) ve yeniden döngü (III) Super'in kuramının parçalarıdır. A yeniden döngüyü dışarıda bırakır; B ve D'deki II, Ginzberg'in ilk görüşüdür, Super'e göre kariyer gelişimi ömür boyu sürer ve çözülme evresine kadar devam eder.
KARİYER · GELİŞİMSEL

Yaşam-kariyer gökkuşağı, kariyer olgunluğu ve Tiedeman-O'Hara'nın karar aşamaları

Rehberlik ÖABT · Mesleki rehberlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGinzberg'in meslek seçimi dönemleri nelerdir? Super'in yaşam boyu kariyer gelişim evreleri ve benlik kavramı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ginzberg meslek seçimini hayal (yaklaşık 11 yaşa kadar), geçici (11–17) ve gerçekçi (17'den genç yetişkinliğe) dönemlerde, istek ile gerçeğin uzlaşmasıyla biten bir süreç olarak görür. Super'e göre meslek seçimi benlik kavramının hayata geçirilmesidir ve ömür boyu süren beş evrede ilerler: büyüme, araştırma, yerleşme, sürdürme ve çözülme.

Ginzberg ve Super'in evreleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Super'in yaşam-kariyer gökkuşağı ve kariyer olgunluğu nedir? Tiedeman ve O'Hara'nın kariyer karar verme aşamaları nelerdir?

Kısa cevap: Super'in yaşam-kariyer gökkuşağı, kişinin ömür boyu üstlendiği rolleri (çocuk, öğrenci, boş zaman değerlendiren, yurttaş, çalışan, ev ve aile üyesi) ve bunların zamanla değişen ağırlığını gösterir. Kariyer olgunluğu, yaşa uygun kariyer görevlerine hazır olmaktır. Tiedeman ve O'Hara kariyer kararını beklenti ve uygulama-uyum dönemlerinde ilerleyen bir ayrışma ve bütünleşme süreci olarak açıklar.

Bu konunun sonunda: yaşam-kariyer gökkuşağındaki rolleri bir yetişkin vakasında gösterebilir, kariyer olgunluğunu tanımlayabilir ve Tiedeman-O'Hara'nın karar aşamalarını sıralayabilirsin.

Otuz beş yaşındaki bir sınıf öğretmeni hem iki çocuk annesi, hem yüksek lisans öğrencisi, hem de mahallesinde gönüllü; danışmanı ondan bu rollerin her birinin hayatında ne kadar yer kapladığını renkli bantlarla çizmesini istiyor.

Super kuramını sonraki yıllarda genişletti: kariyer yalnız iş değil, bir yaşam boyunca üstlenilen rollerin toplamıdır. Kuramın tam adı da bunu söyler: yaşam boyu, yaşam alanı yaklaşımı. “Yaşam boyu” zamanı (evreleri), “yaşam alanı” aynı anda yürütülen rolleri anlatır. Yaşam-kariyer gökkuşağı bu ikisini tek resimde birleştirir: her bant bir roldür (çocuk, öğrenci, boş zaman değerlendiren, yurttaş, çalışan, ev ve aile üyesi), bandın kalınlığı o rolün o yaştaki önemini gösterir. Roller ev, okul, iş yeri ve toplum gibi sahnelerde oynanır.

Kariyer olgunluğu (mesleki olgunluk) kişinin yaşına uygun kariyer gelişim görevlerini yerine getirmeye hazır olmasıdır: geleceği planlama, seçenekleri araştırma, meslekler hakkında bilgi edinme, karar verme becerisi. Lise öğrencisinin olgunluğu, yaşıtlarının bu görevlerdeki düzeyiyle karşılaştırılır; Türkiye'de bu amaçla geliştirilmiş mesleki olgunluk ölçekleri okullarda kullanılır.

Ek bilgi: kariyer uyumluluğu

Super'in öğrencisi Mark Savickas, sık değişen iş dünyasında olgunluk yerine kariyer uyumluluğu kavramını öne çıkardı: geleceği önemseme, kendi kariyeri üzerinde kontrol hissetme, merakla seçenekleri araştırma ve başaracağına güvenme. Bu fikir kariyer inşa kuramının temelidir.

Tiedeman ve O'Hara: kararın içinden bakmak

David Tiedeman ve Robert O'Hara, kişinin bir karara nasıl ulaştığını ve sonra o kararla nasıl yaşadığını inceledi. Karar, seçeneklerin birbirinden ayrılması (ayrışma) ve seçilenin kişiliğe katılmasıyla (bütünleşme) ilerler. Süreç iki dönemdir:

Tiedeman ve O'Hara'nın karar aşamaları
DönemAşamalar
Beklenti (öngörme)Araştırma (seçenekleri gözden geçirme) → billurlaşma (seçeneklerin netleşmesi) → seçim → açıklığa kavuşturma (kararı pekiştirme, ayrıntıları planlama)
Uygulama ve uyumGiriş (yeni ortama katılma, kabul görme çabası) → yeniden yapılanma (ortamı etkilemeye başlama) → bütünleşme (birey ile ortamın dengeye gelmesi)
Akılda kalsın: Gökkuşağı = bantlar roller, kalınlık önem, uzunluk yaşam boyu. Tiedeman-O'Hara: önce karar verilir (araştır, billurlaştır, seç, netleştir), sonra kararla yaşanır (gir, yeniden yapılan, bütünleş).
Sınavda

Nasıl sorulurRollerini çizen bir yetişkin ya da kararını yeni pekiştiren bir öğrenci anlatılır; hangi kavram ya da aşama olduğu sorulur.

TuzakBillurlaşma ile açıklığa kavuşturmayı karıştırmaktır: billurlaşmada seçenekler netleşir ama henüz seçim yapılmamıştır, açıklığa kavuşturma seçimden sonra gelir. İkinci tuzak, kariyer olgunluğunu yalnız meslek bilgisi sanmaktır; planlama ve karar verme becerisini de kapsar.

↕Sıralama Tiedeman ve O'Hara

  1. Hemşirelik bölümünü tercih listesinin ilk sırasına yazıyor.
  2. Sağlık alanındaki on farklı mesleğin tanıtımlarını okuyor.
  3. Bölüme başladığı ilk dönemde arkadaşlarına ve okulun kurallarına uymaya çalışıyor.
  4. Seçenekleri hemşirelik ve fizyoterapi olmak üzere ikiye indiriyor.
  5. Kararının doğruluğunu sorgulayıp kayıt, yurt ve burs planını ayrıntılandırıyor.

?Soru çöz

Bir psikolojik danışman, iş ve aile yaşamını dengelemekte zorlanan bir yetişkin danışanından çocukluğundan bugüne üstlendiği öğrenci, çalışan, ebeveyn ve yurttaş gibi rolleri, her rolün farklı yaşlarda hayatında ne kadar yer kapladığını gösteren bantlarla çizmesini istemiştir. Danışmanın kullandığı araç aşağıdakilerden hangisine dayanır?

✓ B. Rollerin yaşam boyunca değişen ağırlığını bantlarla göstermek gökkuşağının ta kendisidir. A altıgen kişilik tiplerinin benzerliğini gösterir, rolleri değil; C Roe meslekleri alan ve düzeye göre sınıflar; D Gottfredson'un bölgesi çocuklukta elenmeyen meslek seçeneklerini anlatır.
KARİYER · AİLE VE SINIRLAMA

Roe'nun ihtiyaç ve aile kuramı, Gottfredson'un sınırlama ve uzlaşma kuramı

Rehberlik ÖABT · Mesleki rehberlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMaslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi nedir? İçsel ve dışsal güdülenme ile öz belirleme kuramı ne söyler?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güdü, davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren güçtür. İçsel güdülenmede iş kendisi için, dışsal güdülenmede ödül ya da cezadan ötürü yapılır. Maslow ihtiyaçları fizyolojik, güvenlik, ait olma ve sevgi, saygınlık ve kendini gerçekleştirme diye sıralar. Öz belirleme kuramına göre özerklik, yeterlik ve ilişkili olma ihtiyaçları karşılanınca içsel güdü güçlenir.

Güdülenme: Maslow ve öz belirleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Roe'nun kişilik kuramına göre aile ortamı meslek seçimini nasıl etkiler? Gottfredson'un sınırlama ve uzlaşma kuramı nedir?

Kısa cevap: Anne Roe'ya göre erken çocuklukta ailede karşılanan ihtiyaçlar ve anne baba tutumu meslek yönelimini belirler: sıcak, kabul edici ortam insana yönelik, soğuk ve mesafeli ortam insana yönelik olmayan mesleklere yöneltir. Gottfredson'a göre çocuk, cinsiyet rolü ve toplumsal değer ölçüsüyle seçeneklerini erkenden sınırlar; uzlaşmak gerektiğinde önce ilgiden, sonra prestijden, en son cinsiyet tipinden vazgeçer.

Bu konunun sonunda: Roe'nun meslek alanlarını insana yönelik olan ve olmayan diye ayırabilir, bir çocuğun meslek sözünden Gottfredson'un evresini çıkarabilir ve uzlaşmada vazgeçme sırasını söyleyebilirsin.

Üçüncü sınıfta bir kız öğrenci “Pilot olamam, o erkek işi.” diyor; yanındaki erkek arkadaşı da “Ben de hemşire olamam.” diye ekliyor. İkisi de daha meslekleri tanımadan listelerinden bir şeyleri silmiş bile.

Anne Roe, Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisinden yola çıktı: çocuklukta hangi ihtiyacı nasıl karşılandıysa kişi ileride o ihtiyacı doyuracak işe yönelir. Belirleyici olan anne babanın tutumudur. Roe üç aile ikliminden söz eder: duygusal yoğunlaşma (aşırı koruyucu ya da aşırı istekli), kabul (sevgi dolu ya da gelişigüzel) ve kaçınma (ihmal eden ya da reddeden). Sıcak ilişkilerde büyüyen çocuk insanlarla iç içe mesleklere, soğuk ilişkilerde büyüyen çocuk eşya, doğa ve fikirle çalışan mesleklere yönelme eğilimindedir.

Roe'nun meslek alanları: insana yönelik mi?
İnsana yönelikİnsana yönelik olmayan
Hizmet, iş ilişkileri (ticaret), organizasyon, genel kültür, sanat ve eğlenceTeknoloji, açık hava, bilim

Roe bu sekiz alanı altı düzeye de ayırır: en üstte bağımsız sorumluluk taşıyan uzman ve yönetici işleri, en altta beceri gerektirmeyen işler. Alanı ilgi ve ihtiyaç, düzeyi yetenek, eğitim ve sosyoekonomik koşullar belirler.

Gottfredson: seçenekler nasıl daralır?

Linda Gottfredson, çocukların meslek seçeneklerini ilgilerini tanımadan önce elediğini gösterdi. Bu sınırlama dört evrede olur: güç ve büyüklüğe yönelim (3–5 yaş; yetişkin işi büyük ve güçlü olmaktır), cinsiyet rollerine yönelim (6–8; kendi cinsiyetine uymadığını düşündüğü meslekleri eler), toplumsal değere yönelim (9–13; prestiji düşük bulduğu ve ulaşılamayacak kadar zor gördüğü meslekleri eler), iç benliğe yönelim (14 ve sonrası; ilgi, değer ve yeteneklerini kalan seçenekler arasında arar). Elenmeden kalanlar kabul edilebilir seçenekler bölgesini oluşturur.

Gerçek koşullar seçeneği engellediğinde kişi uzlaşır. Kuramın ilk biçimine göre önce ilgi alanından, sonra prestijden ödün verir; cinsiyet tipini en son bırakır, çünkü o benliğin en erken ve en derin katmanıdır.

Akılda kalsın: Roe: sıcak aile insana, soğuk aile eşyaya ve fikre. Gottfredson'un eleme sırası: büyüklük → cinsiyet → prestij → iç benlik; vazgeçme sırası tersine yakındır: önce ilgi, sonra prestij, en son cinsiyet tipi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun meslek hakkındaki sözü verilip Gottfredson'un hangi evresinde olduğu ya da bir yetişkinin aile geçmişinden Roe'ya göre hangi alana yöneleceği sorulur.

TuzakSınırlamayı ergenlikte başlayan bir süreç sanmaktır; cinsiyet temelli eleme ilkokul yıllarında olur. İkinci tuzak, uzlaşmada önce cinsiyet tipinden vazgeçildiğini düşünmektir; en son ondan vazgeçilir.

✎Boşluk doldurma çocuğun sözünden Gottfredson'un evresini adlandır

“Büyüyünce kamyon şoförü olacağım, çünkü kamyonlar kocaman!” diyen dört yaşındaki çocuk evresindedir. “Hemşirelik kız işi, ben yapamam.” diyen yedi yaşındaki çocuk evresindedir. “Kasiyer olmam, herkes daha iyi bir iş yapıyor.” diyen on bir yaşındaki çocuk evresindedir. “Kalan seçeneklerimden hangisinde gerçekten mutlu olurum, ona bakıyorum.” diyen on altı yaşındaki genç ise evresindedir.

güç ve büyüklüğe yönelim · cinsiyet rollerine yönelim · toplumsal değere yönelim · iç benliğe yönelim · uzlaşma · billurlaşma

?Soru çöz

Roe'nun meslek sınıflamasına göre aşağıdaki meslek alanlarından hangisi insana yönelik alanlardan biri değildir?

✓ D. Teknoloji eşya ve araçla çalışan, insana yönelik olmayan alandır; açık hava ve bilimle birlikte soğuk ve mesafeli aile ikliminin yönelttiği alanlardandır. A hizmet başkalarının ihtiyacını karşılar; B sanat ve eğlence bir izleyici kitlesine yönelir; C iş ilişkileri alım-satım ve ikna içerir; üçü de insanla etkileşime dayanır.
KARİYER · ÖĞRENME TEMELLİ

Krumboltz'un öğrenme kuramı, planlı tesadüf ve sosyal bilişsel kariyer kuramı

Rehberlik ÖABT · Mesleki rehberlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBandura'nın sosyal öğrenme kuramında model alma süreçleri nelerdir? Öz yeterlik nedir ve nasıl artırılır?Bağlantılı konudan (Öğrenme, bellek ve güdülenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bandura'ya göre insan başkalarını gözleyerek, davranışı kendisi denemeden ve ödül almadan da öğrenir. Model almanın dört süreci dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme ve güdülenmedir; modelin ödüllendirildiğini görmek dolaylı pekiştirmedir. Öz yeterlik, kişinin belirli bir işi başarabileceğine olan inancıdır; en güçlü kaynağı kişinin kendi başarı yaşantılarıdır.

Bandura: model alma ve öz yeterlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Krumboltz'un sosyal öğrenme kuramına göre kariyer kararını hangi etkenler belirler? Planlı tesadüf nedir? Sosyal bilişsel kariyer kuramının temel kavramları nelerdir?

Kısa cevap: Krumboltz'a göre kariyer kararını dört etken belirler: genetik özellikler ve özel yetenekler, çevresel koşullar ve olaylar, öğrenme yaşantıları, görev yaklaşım becerileri. Planlı tesadüf, beklenmedik fırsatları merak, sebat, esneklik, iyimserlik ve risk almayla değerlendirmektir. Sosyal bilişsel kariyer kuramı ise öz yeterlik, sonuç beklentisi ve kişisel amaçları merkeze alır.

Bu konunun sonunda: Krumboltz'un dört etkenini ve planlı tesadüf yaklaşımını danışman önerisinde tanıyabilir ve sosyal bilişsel kariyer kuramında öz yeterlik, sonuç beklentisi ve amacı ayırt edebilirsin.

Fizik öğretmeni olmayı hiç düşünmeyen Elif, lise ikide bir bilim şenliğinde yanlışlıkla yardımcı olarak görevlendirildi; çocuklara deney gösterirken “Ben bunu yapabiliyorum.” diye düşündü.

John Krumboltz'un kuramı Bandura'nın sosyal öğrenme düşüncesine dayanır: meslek tercihi doğuştan gelmez, öğrenilir. Dört etken birlikte işler:

  • Genetik özellikler ve özel yetenekler: Cinsiyet, beden özellikleri, müzik ya da sanat yeteneği gibi verilenler.
  • Çevresel koşullar ve olaylar: İş olanakları, eğitim politikaları, aile ve toplumun beklentileri, doğal olaylar.
  • Öğrenme yaşantıları: Araçsal (bir davranışın ödül ya da ceza getirmesi) ve çağrışımsal (model alma, gözlem, bir mesleği olumlu ya da olumsuz bir şeyle eşleştirme).
  • Görev yaklaşım becerileri: Problem çözme, çalışma alışkanlıkları, bilgi toplama, karar verme.

Bu etkileşimden kişinin kendisi hakkındaki genellemeleri (“Ben sayılarla iyiyim”) ve dünya hakkındaki genellemeleri (“Mühendisler iş bulamıyor”) doğar. Yanlış genellemeler, “Tek bir doğru meslek vardır” gibi kariyer inançları, kararı tıkayabilir; danışman bunları sınar. Krumboltz sonraki çalışmalarında planlı tesadüf fikrini geliştirdi: beklenmedik olaylar kaçınılmazdır, önemli olan onları fırsata çevirecek becerilerdir: merak, sebat, esneklik, iyimserlik, risk alma. Kararsızlık da bu yüzden bir kusur değil, açık fikirliliktir.

Sosyal bilişsel kariyer kuramı

Lent, Brown ve Hackett'in kuramı da Bandura'dan beslenir. Öğrenme, bellek ve güdülenme sayfasında gördüğümüz öz yeterlik burada kariyere taşınır. Üç kavram üç soruya karşılık gelir: öz yeterlik “Yapabilir miyim?”, sonuç beklentisi “Yaparsam ne olur?”, kişisel amaçlar “Ne yapmak istiyorum?” İlgi, öz yeterlik ve olumlu sonuç beklentisinin olduğu alanda gelişir; amaçlar ve seçimler bunu izler. Bağlamsal destek ve engeller (aile desteği, ekonomik koşullar, cinsiyet kalıp yargıları) ilgilerin seçime dönüşmesini kolaylaştırır ya da engeller. Danışman öz yeterliği başarı yaşantısı, model, cesaretlendirme ve kaygıyı azaltma yoluyla güçlendirir.

Akılda kalsın: Krumboltz'un dört etkeni: doğuştan gelen, çevreden gelen, yaşantıdan öğrenilen, görevle kazanılan. Planlı tesadüfün beş becerisi: merak, sebat, esneklik, iyimserlik, risk. Sosyal bilişsel kuramın üç sorusu: yapabilir miyim, ne olur, ne istiyorum.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin meslek düşüncesini etkileyen yaşantılar anlatılır ve Krumboltz'un hangi etkenine ya da sosyal bilişsel kuramın hangi kavramına karşılık geldiği sorulur.

TuzakÖz yeterlik ile sonuç beklentisini karıştırmaktır: öz yeterlik kişinin yapabileceğine inancı, sonuç beklentisi yapınca ne olacağına dair beklentisidir. İkinci tuzak, planlı tesadüfü “şansa bırakmak” sanmaktır; fırsatı yakalamaya hazırlanmaktır.

?Soru çöz

Geçen yıl liseden mezun olan Mert, iki yıldır hazırlandığı veteriner hekimliği programını birkaç puanla kaçırmış ve başka bir şehirde biyoloji bölümüne yerleşmiştir. Dönem başlamadan lisedeki rehberlik öğretmenini ziyaret eden Mert, “Planım bozuldu, artık hiçbir şeyin anlamı yok.” demekte; yeni şehirde kimseyi tanımadığını ve bölümün kendisine göre olmadığını düşünmektedir. Rehberlik öğretmeni, Mert'in hayvanlara duyduğu ilgiyi ve laboratuvar derslerindeki başarısını hatırlatır. Görüşmenin sonunda ona üniversitedeki kulüplerin ve araştırma projelerinin duyurularını izlemesini, ilgisini çeken bir etkinliği ilk fırsatta denemesini, ilk denemede sonuç alamazsa vazgeçmemesini ve planın değişmesini bir kayıp değil, yeni bir yolun başlangıcı olarak görmesini önerir.

Rehberlik öğretmeninin önerileri en çok aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ilişkilidir?

✓ A. Beklenmedik bir olayı (kaçırılan program) fırsata çevirmek için merak (duyuruları izle, dene), sebat (ilk denemede vazgeçme), esneklik ve iyimserlik (değişen plan yeni bir yol) önermek Krumboltz'un planlı tesadüfüdür. B kariyer olgunluğu Super'in yaşa uygun kariyer görevlerine hazırlık kavramıdır; C uyum Holland'da kişi ile ortamın eşleşmesidir, ilgiyi hatırlatmak tek başına bir kişi-ortam eşleştirmesi değildir; D sınırlama Gottfredson'da çocuğun seçeneklerini erken elemesidir.

✎Boşluk doldurma sosyal bilişsel kariyer kuramı

Elif'in “Ben deney göstermeyi yapabiliyorum.” inancı , “Öğretmen olursam çocuklara bilimi sevdirebilirim.” düşüncesi , “Fizik öğretmenliğini tercih listemin başına yazacağım.” kararı ise kavramına örnektir.

öz yeterlik · sonuç beklentisi · kişisel amaç · planlı tesadüf · billurlaşma
KARİYER · OKULDA UYGULAMA

Okulda kariyer rehberliği: kademelere göre çalışmalar ve kuramların karşılaştırması

Rehberlik ÖABT · Mesleki rehberlik · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaErgen benmerkezciliği nedir? Marcia'nın kimlik statüleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Yaşam boyu gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elkind'e göre soyut düşünmeye yeni geçen ergen herkesin kendisini izlediğine inanır (hayali seyirci), yaşantısının eşsiz olduğunu ve kendisine bir şey olmayacağını düşünür (kişisel efsane). Marcia kimliği araştırma ve bağlanma ölçütleriyle dört statüde inceler: kimlik başarısı, kimlik ertelemesi (moratoryum), kimlik kapalılığı (ipotekli kimlik) ve kimlik dağınıklığı.

Ergenlik: Elkind ve Marcia

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Okulda kariyer rehberliği nasıl yapılır? Kariyer kuramları kariyer danışmanlığında nasıl kullanılır?

Kısa cevap: Okulda kariyer rehberliği, okul rehberlik ve psikolojik danışma programının kariyer gelişimi alanında, okul öncesinden liseye bütün kademelerde yürütülür: ilkokulda farkındalık, ortaokulda keşif, lisede planlama ve karar. Sınıf rehberlik etkinlikleri, meslek tanıtımları, iş yeri ziyaretleri, envanterler ve bireysel kariyer danışmanlığı başlıca araçlardır. Karar her zaman öğrenciye aittir.

Bu konunun sonunda: kademeye uygun kariyer rehberliği çalışmasını seçebilir ve aynı kararsızlık cümlesine verilen tepkilerden hangi kariyer kuramına ait olduğunu söyleyebilirsin.

Sekizinci sınıflar için düzenlenen meslek gününde bir eczacı, bir elektrik teknisyeni ve bir itfaiye eri sınıf sınıf dolaşıyor; rehberlik öğretmeni gün bitince öğrencilere tek bir soru soruyor: “Bugün hangi meslek seni şaşırttı?”

MEB'in okul rehberlik ve psikolojik danışma programı hizmetleri üç gelişim alanında toplar: akademik, kariyer ve sosyal-duygusal. Kariyer gelişimi alanındaki sınıf rehberlik etkinliklerini sınıf rehber öğretmenleri yürütür; rehberlik öğretmeni planlar, destekler ve bireysel ya da grup danışmanlığı yapar. Programın nasıl hazırlandığını Araştırma ve program geliştirme sayfasında göreceğiz.

Kademelere göre kariyer çalışmaları
KademeOdakÖrnek çalışma
Okul öncesi ve ilkokulFarkındalık: meslekleri tanıma, emeğe saygı, kalıp yargıları sorgulamaVelilerin meslek tanıtımı, “Bu işi kim yapar?” oyunu, kadın pilot ve erkek hemşire örnekleri
OrtaokulKeşif: ilgi ve yetenekleri tanıma, lise türlerini tanımaİlgi envanteri, lise tanıtım günleri, sekizinci sınıfta tercih danışmanlığı
LisePlanlama ve karar: alan ve ders seçimi, yükseköğretim ve iş dünyasıÜniversite ve meslek tanıtımları, iş yeri ziyareti ve gölgeleme, tercih danışmanlığı
Ek bilgi: kuramlar okulda nasıl birleşir?

Gottfredson'un sınırlama evreleri, ilkokuldaki kalıp yargı çalışmasının neden erken başladığını; Super'in araştırma evresi, lisede denemeye ve bilgi toplamaya neden yer açıldığını açıklar. Kuramlar okulda birbirinin yerine değil, birbirini tamamlayarak kullanılır.

Aynı “karar veremiyorum” cümlesine verilen tepkide danışmanın neye baktığı kuramı ele verir: bugüne, geçmişe ve gelişime ya da öğrenilen inançlara.Görsel: Sınav Defteri
Kariyer kuramları tek bakışta
KuramSeçimi ne belirler?Danışmanın sorusu
Özellik-faktörBirey özelliği ile meslek gereğinin eşleşmesi“Sen kimsin, meslek ne istiyor?”
HollandKişilik tipi ile çalışma ortamının uyumu“Hangi insanların arasında mutlu olursun?”
Ginzberg, SuperGelişim evreleri, benlik kavramı“Kendini nasıl görüyorsun, şu an hangi evredesin?”
RoeÇocuklukta ailede karşılanan ihtiyaçlar“Ailende nasıl bir iklimde büyüdün?”
GottfredsonCinsiyet rolü ve prestijle erken eleme“Hangi meslekleri hiç düşünmeden sildin?”
KrumboltzÖğrenme yaşantıları, planlı tesadüf“Bu tercihi hangi yaşantılar öğretti?”
Sosyal bilişselÖz yeterlik, sonuç beklentisi, amaç“Yapabileceğine ne kadar inanıyorsun?”
Akılda kalsın: Kariyer rehberliği okul öncesinde başlar, ömür boyu sürer: farkındalık, keşif, planlama. Danışman bilgi verir, araç sunar, soru sorar; kararı öğrenci verir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir okul etkinliği ya da danışma kesiti verilir; hangi gelişim alanına girdiği ya da hangi kariyer kuramıyla tutarlı olduğu sorulur. Dört kurama dayanan dört danışman cevabını ayırt etmek de sık bir kalıptır.

TuzakKariyer rehberliğini yalnız son sınıfta yapılan tercih danışmanlığı sanmaktır. İkinci tuzak, ilgi envanteri sonucunu öğrencinin seçmesi gereken mesleğin adı gibi sunmaktır.

Hepsi bir arada: kariyer kuramları
KuramÇekirdek bilgiDanışman cümlesinde ipucu
Özellik-faktörKendini tanı, mesleği tanı, eşleştir (Parsons); testlere dayalı danışma (Williamson)“Yeteneklerini ve mesleğin isteklerini karşılaştıralım”
HollandRIASEC, altıgen; uyum, tutarlılık, ayrışıklıkProfilde tepe yoksa ayrışıklık düşük
Ginzberg, SuperHayal, geçici, gerçekçi dönemler; büyüme-araştırma-yerleşme-sürdürme-çözülmeMeslek seçimi benlik kavramının ifadesi
Gökkuşağı, TiedemanYaşam rolleri; kariyer olgunluğu; ayrışma ve bütünleşme aşamalarıAynı anda birden çok rolü dengelemek
Roe, GottfredsonAile iklimi ve ihtiyaçlar; sınırlama ve uzlaşmaUzlaşmada önce ilgiden vazgeçilir
Krumboltz, SBKKÖğrenme yaşantıları, planlı tesadüf; öz yeterlik, sonuç beklentisi, amaç“Beklenmedik fırsatları değerlendirmeye açık ol”
Okulda kariyer rehberliğiKademeye göre farkındalık, araştırma, planlama; karar öğrencininEnvanter sonucu meslek adı gibi sunulmaz

Kendini yokla

  • □ Parsons'ın üç adımını ve Williamson'ın aşamalarını sıralayabiliyorum.
  • □ Bir öğrencinin Holland tipini bulup profilde uyum, tutarlılık ve ayrışıklığı yorumlayabiliyorum.
  • □ Ginzberg'in dönemlerini ve Super'in evrelerini örnekten çıkarabiliyorum.
  • □ Gökkuşağındaki rolleri ve Tiedeman-O'Hara'nın aşamalarını tanıyabiliyorum.
  • □ Roe'nun meslek alanlarını ve Gottfredson'un evrelerini ayırt edebiliyorum.
  • □ Planlı tesadüfü ve sosyal bilişsel kariyer kuramının üç öğesini tanıyabiliyorum.
  • □ Bir kariyer danışmanı tepkisinin hangi kurama ait olduğunu söyleyebiliyorum.

⇄Bilgi eşleştirme “Hangi mesleği seçeceğimi bilmiyorum.” → kuram

?Soru çöz

Okulda kariyer rehberliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Kariyer gelişimi okul öncesinden başlayarak bütün kademelerde ele alınır.
II. Meslek seçimi kararını öğrenci adına rehberlik öğretmeni verir.
III. Meslek tanıtımları ve iş yeri ziyaretleri meslekleri tanıma adımını destekler.

✓ C. Kariyer gelişimi bütün kademelere yayılır (I) ve tanıtım-ziyaret etkinlikleri meslek bilgisini sağlar (III). A ve B bu iki doğrudan birini eksik bırakır; D'deki II yanlıştır, danışman bilgi ve araç sunar ama kararı öğrenci verir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Stanford-Binet testinin ilk biçimlerinde kullanılan oran zekâ bölümüne göre, takvim yaşı 12, zihinsel yaşı 9 olan bir çocuğun zekâ bölümü kaçtır?

✓ B. ZB = (9 ÷ 12) × 100 = 75. A oran ters kurulmuştur (12 ÷ 9); takvim yaşı paydada olmalıdır. C yalnız iki yaşın farkıdır, bölüm hesaplanmamıştır. D oran doğru kurulmuş ama 100 ile çarpılmamıştır.Kaynak: Test teknikleri ve psikometri · Zekâ kuramları ve zekâ testleri

?Soru 2

Birinci sınıfa başlayan Ada, annesinin anlattığına göre evde kardeşleriyle rahatça konuşuyor; okulda ise ekimden beri öğretmenine ve arkadaşlarına hiç konuşmuyor, başını sallayarak ya da göstererek anlaşıyor. Rehberlik öğretmeninin sınıf öğretmenine aşağıdaki önerilerinden hangisi en uygundur?

✓ D. Evde konuşup okulda süreğen biçimde konuşmamak seçici konuşmazlığın görünümüdür; kaygıyla ilişkili olduğu için baskıyı kaldırıp güvenli küçük adımlarla ilerlemek gerekir. A yönlendirmeyi okuldaki desteğin yerine koyar; gerekirse uzmana yönlendirilir ama sınıftaki küçük adımlar beklemeye alınmaz. B konuşmayı herkesin önünde dikkat odağı yapar; kaygılı çocukta övgü bile baskıya dönüşür. C kısa da olsa konuşmayı zorunlu görev yapar; beklenti sözsüz katılımdan başlayıp adım adım artırılır.Kaynak: Davranış ve uyum problemleri · Normal ve anormal, DSM yaklaşımı

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi ilgi envanterlerinin özelliklerinden biri değildir?

✓ A. İlgi envanteri hoşlanmayı ölçer; başarıyı başarı testi, gelecekteki başarı gücünü yetenek testi gösterir. B ilgi envanterinin tipik performans aracı olmasından gelir; C sosyal beğenirlik yanlılığı bütün öz bildirim araçlarının riskidir; D Kuder'in yanıt biçimidir.Kaynak: Test teknikleri ve psikometri · Yetenek testleri ve ilgi envanterleri

?Soru 4

Bir sınıf öğretmeni, öğrencilerinin “yönergeyi dinleme” davranışını yalnız gösterip göstermediklerine göre değil, “hiçbir zaman, bazen, sık sık, her zaman” biçiminde ne sıklıkla gösterdiklerine göre değerlendirmek istemektedir. Öğretmenin kullanması gereken araç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Davranışın sıklığını derecelerle belirlemek derecelendirme ölçeğinin işidir. A kontrol listesi yalnız var-yok bilgisi verir, sıklığı göstermez; B olay kaydı tek tek dikkat çekici olayları yazar, bütün sınıfın bir davranışını derecelendirmez; C sosyometri grup içi seçimleri ölçer, davranış sıklığını değil.Kaynak: Test dışı teknikler · Kontrol listesi ve derecelendirme ölçeği

?Soru 5

Ergenlikte depresyonla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Ergen depresyonu üzüntüyle değil sinirlilik ve ilgi kaybıyla da görünebilir; “her zaman” ifadesi bu yüzden yanlıştır. B ergene özgü görünümdür; C ilgi kaybı temel belirtilerdendir; D dikkat ve enerji düşüşü notlara yansıdığı için okuldaki en görünür ipuçlarındandır.Kaynak: Davranış ve uyum problemleri · Depresyon, yeme sorunları, madde kullanımı

?Soru 6

Bir öğretmenin tuttuğu aşağıdaki notlardan hangisi olay kaydının ilkelerine en uygundur?

✓ A. Tarih, saat ve yer var; olay yargısız anlatılmış, yorum ayrı ve geçici bir dille yazılmış, ayrıca başka gözlemlerle sınanacağı belirtilmiş. B “çekingen” bir yargıdır ve “hiçbir” ile genelleme yapar; C gözlenmemiş bir nedeni olay gibi yazar; D bir not bilgisini ve öneriyi verir, ortada gözlenmiş bir olay yoktur.Kaynak: Test dışı teknikler · Gözlem ve olay kaydı

?Soru 7

Standart sapması 10, güvenirlik katsayısı 0,84 olan bir yetenek testinden 60 puan alan öğrencinin gerçek puanının yaklaşık %95 olasılıkla bulunduğu aralık aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. SH = 10 × √(1 − 0,84) = 10 × 0,4 = 4; %95 aralığı ±2 SH, yani 60 ± 8 = 52–68. A ±1 SH aralığıdır, yalnız yaklaşık %68 olasılık verir; B kök unutulup SH = 10 × 0,16 = 1,6 alınmıştır; D kökün içine 1 − r yerine r konmuştur (SH ≈ 9,2), güvenirlik arttıkça hatanın da büyüdüğü yanılgısına götürür.Kaynak: Test teknikleri ve psikometri · Ölçme hatası, test seçimi, sonuç bildirme

?Soru 8

Kimdir bu tekniğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Seçimlere göre çalışma grubu kurmak sosyometrinin ilkesidir; kimdir bu tekniğinde öğrenci seçim yapmaz, betimlemeye uyan kişiyi yazar. A betimlemelerin olumlu ve olumsuz olması tekniğin yapısıdır; B bir betimlemeye birden çok ad yazılabilir; D tekniğin temel amacı akranların algısını görmektir.Kaynak: Test dışı teknikler · Kimdir bu, otobiyografi, zaman çizelgesi

?Soru 9

Bir öğrenci okul psikolojik danışmanına bir süredir kendini öldürmeyi düşündüğünü anlatmış ve “Lütfen kimseye söylemeyin.” demiştir. Danışman öğrenciyi empatiyle dinlemiş, onu kabul ettiğini göstermiş ve “Merak etme, bu konuşma aramızda kalacak.” diyerek görüşmeyi bitirmiştir. Bu danışman aşağıdaki ilkelerden hangisini göz ardı etmiştir?

✓ C. Danışanın yaşamı tehlikedeyken gizlilik mutlak değildir; aile ve okul yönetimi bilgilendirilmeli, öğrenci yönlendirilmelidir. A ve B danışmanın zaten yaptığı şeylerdir, eksik değildir; D özerklik önemlidir ama yaşam tehlikesi karşısında koruma önceliklidir, burada çiğnenen ilke özerklik değil güvenliktir.Kaynak: Davranış ve uyum problemleri · Kendine zarar verme ve intihar riski

?Soru 10

Okul psikolojik danışmanının davranış ve uyum problemleri karşısındaki rolüyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Öğrencinin belirtilerine bakarak ruhsal bozukluk tanısı koyar.
II. Önleyici çalışmalar yürütür ve riskli öğrencileri erken fark eder.
III. Gerektiğinde öğrenciyi sağlık kuruluşuna ya da RAM'a yönlendirir.

✓ C. Önleme ve erken fark etme (II) ile yönlendirme (III) okul danışmanının görevidir. A ve D'deki I tanı koymayı danışmana verir, oysa tanı hekim ya da klinisyen işidir; B yönlendirmeyi dışarıda bırakır, ama danışman kendi yeterliğini aşan durumda öğrenciyi doğru kuruma ulaştırmakla yükümlüdür.Kaynak: Davranış ve uyum problemleri · Normal ve anormal, DSM yaklaşımı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Rehberlik ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →