Meslek etiği ve yasal konular: gizlilik, etik ilkeler ve rehberlik mevzuatı

Danışmanın etik ilkelerini, gizliliğin bozulabileceği durumları, MEB rehberlik hizmetleri yönetmeliğini, RAM ve rehberlik servisinin görevlerini öğren.

6 durakÖABT
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ETİK · TEMEL İLKELER

Meslek etiği: yasa, ahlak ve etik kurallar; danışmanın temel etik ilkeleri

Rehberlik ÖABT · Etik ve mevzuat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojik danışma ilişkisinin özellikleri nelerdir? Psikolojik danışma rehberlik ve psikoterapiden nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Bireyle psikolojik danışma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikolojik danışma, uzman bir psikolojik danışmanla danışan arasında kurulan amaçlı, gönüllülüğe ve gizliliğe dayanan, süresi ve kuralları belli bir yardım ilişkisidir. Rehberlik hizmetlerinin çekirdeğidir; normal gelişim içindeki bireyin kendini anlamasına, karar vermesine ve sorunlarını çözmesine yardım eder. Kararı danışan verir, danışman öğüt vermez.

Danışma ilişkisi ve özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Psikolojik danışmada temel etik ilkeler nelerdir? Türk PDR Derneği Etik Kuralları ile MEB Etik Yönergesi'nde hangi ilkeler yer alır?

Kısa cevap: Meslek etiği, meslek örgütünün belirlediği ve önceliği danışanı ve toplumu korumak olan davranış ilkeleridir. Kaynaklarda beş temel ilke öne çıkar: özerklik, zarar vermeme, yarar sağlama, adalet ve sadakat. Türk PDR Derneği Etik Kuralları altı temel ilke sayar; MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Etik Yönergesi ise yetkinlik, dürüstlük, gizlilik, duyarlılık, bilimsellik ve sorumluluğu esas alır.

Bu konunun sonunda: bir danışman davranışının hangi etik ilkeyle tutarlı ya da çelişkili olduğunu söyleyebilir, etik kuralın önceliğinin danışanı korumak olduğunu açıklayabilir ve MEB Yönergesi ile Dernek kurallarının ilke listelerini ayırabilirsin.

Bu sayfayı nasıl çalışmalı? ÖABT Rehberlik'te bu alandan yaklaşık 2 soru gelir: en çok etik ilke ve gizliliğin sınırı. Madde numaraları ezber için değil başvuru içindir; onları “Dayanak” notlarında ve ek bilgi kutularında bulursun.

Karnesi kötü gelen öğrenci, rehberlik öğretmeninden matematik öğretmeniyle “notu için” konuşmasını istiyor.

Yasa herkes için en alt sınırdır, yaptırımını devlet uygular; ahlak toplumun yazısız ölçüsüdür. Meslek etiği ise meslek örgütünün kendi üyeleri için yazdığı kurallardır ve önceliği üyelerin çıkarı değil, danışanı ve toplumu korumaktır. Kitchener'ın beş ilkesi temel çerçevedir; bir ikilemde danışman önce hangi ilkelerin çatıştığını adlandırır.

Ek bilgi: zorunlu etik ve ideal etik

Kaynaklar iki düzey ayırır: kurala uymakla yetinen zorunlu etik ve danışanın en yüksek yararını gözeten ideal etik.

Beş temel ilke okul ortamında
İlkeNe ister?Okulda örneği
ÖzerklikDanışanın kendi kararını verme hakkına saygıAlan seçimini danışan yapar; danışman seçenekleri birlikte inceler
Zarar vermemeÖnce zarar vermemek; zarar riski taşıyan uygulamadan kaçınmakEğitimini almadığı bir tekniği denememek
Yarar sağlamaDanışanın iyiliğine etkin katkıSınav kaygısı yaşayan öğrenciye etkililiği gösterilmiş bir program sunmak
AdaletHizmetin herkese ayrım yapılmadan, ihtiyaca göre sunulmasıTürkçesi zayıf göçmen öğrenciye de aynı özenle hizmet vermek
SadakatVerilen söze ve kurulan güvene bağlılıkRandevuya gelmek, söylenen gizlilik kurallarına uymak

Türkiye'deki iki belge

Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği'nin Etik Kuralları altı temel ilke sayar: yetkinlik, dürüstlük, duyarlı ve saygılı olmak (ilke başlığında “duyarlılık ve hoşgörü”), bireysel ve kültürel farklılıklara duyarlılık, toplumsal sorumluluk, mesleki ve bilimsel sorumluluk. Okullarda uygulanan MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Etik Yönergesi de altı ilkeyi esas alır: yetkinlik, dürüstlük, gizlilik, duyarlılık, bilimsellik ve sorumluluk.

Ek bilgi: iki belgenin künyesi

Dernek'in “Psikolojik Danışma ve Rehberlik Alanında Çalışanlar İçin Etik Kurallar” kitapçığı ilk kez 1995'te yayımlandı, 2006'da gözden geçirildi. Dayanak: MEB Etik Yönergesi md. 4 (altı ilke).

Akılda kalsın: Etik kural meslek örgütünden çıkar ve önce danışanı korur. İki listeyi ayıran ilke: gizlilik ve bilimsellik MEB Yönergesi'nde ayrı ilkedir; toplumsal sorumluluk ve kültürel farklılıklara duyarlılık Dernek kurallarında ayrı ilkedir.
Sınavda

Nasıl sorulurEtik kuralların niteliğiyle ilgili ifadeler verilir ve yanlış olanı istenir; ya da bir danışman davranışının hangi etik ilkeyle tutarlı ya da çelişkili olduğu sorulur.

TuzakEtik kuralların önceliğini meslek üyelerinin çıkarını korumak sanmaktır. İkinci tuzak, özerklik ile yarar sağlamayı karıştırmaktır: danışan adına “en iyisini” seçmek yarar gibi görünse de özerkliği çiğner.

✎Boşluk doldurma davranıştaki etik ilkeyi adlandır

Ailesi tıp istese de danışan meslek seçimini kendisi yapsın diye seçenekleri onunla birlikte inceleyen danışman ilkesine uyar. Videodan izlediği bir hipnoz tekniğini, eğitimini almadığı için öğrencilerle denemeyen danışman ilkesini gözetir. Türkçesi zayıf göçmen öğrenciye çevirmen desteği bulup ona da tam süre ayıran danışman ilkesine, randevusunu iptal etmek zorunda kalınca öğrenciye önceden haber verip yeni saat belirleyen danışman ilkesine uyar.

özerklik · zarar vermeme · adalet · sadakat · yarar sağlama · bilimsellik

?Soru çöz

Millî Eğitim Bakanlığı Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Etik Yönergesi'nde rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin esası olarak sayılan ilkeler arasında aşağıdakilerden hangileri yer alır?

I. Gizlilik
II. Bilimsellik
III. Toplumsal sorumluluk

✓ B. Yönerge yetkinlik, dürüstlük, gizlilik, duyarlılık, bilimsellik ve sorumluluk ilkelerini sayar; gizlilik (I) ve bilimsellik (II) bu listededir. A bilimselliği dışarıda bırakır; C ve D'deki III, Türk PDR Derneği Etik Kuralları'nın ilkesidir, iki belgenin listesi karıştırılmıştır.
ETİK · GİZLİLİK

Gizlilik ve sınırları: danışma odasında konuşulan kimin bilgisidir?

Rehberlik ÖABT · Etik ve mevzuat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖğrencilerde intihar riskinin uyarı işaretleri nelerdir? Okul psikolojik danışmanı intihar riski olan öğrenciye nasıl yaklaşır, güvenlik planı nedir?Bağlantılı konudan (Davranış ve uyum problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İntihar riski taşıyan öğrenci çoğunlukla önceden işaret verir: ölümden ya da yük olmaktan söz etme, umutsuzluk, vedalaşma, çekilme. Danışman sakin ve yargısız dinler, intihar düşüncesini açıkça sorar, öğrenciyi yalnız bırakmaz; güvenlik söz konusu olduğu için gizlilik sınırlanır, aile bilgilendirilir ve öğrenci sağlık kuruluşuna yönlendirilir. Öğrenciyle birlikte bir güvenlik planı hazırlanır.

Kendine zarar verme ve intihar riski

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Psikolojik danışmada gizlilik nedir, hangi durumlarda sınırlanır? Okulda müdür ve öğretmenler danışma bilgilerini isteyebilir mi?

Kısa cevap: Gizlilik, danışma sürecinde edinilen bilgilerin danışanın, reşit değilse velisinin izni olmadan paylaşılmamasıdır. Mutlak değildir: danışanın kendine ya da başkasına zarar vermiş ya da zarar verecek olması, ihmal ve istismar, adli ve idari soruşturma gizliliği sınırlar; bu sınırlar başta söylenir. Yönetici ve öğretmen yalnız genel bilgi edinebilir.

Bu konunun sonunda: gizliliğin sınırlandığı durumları sayabilir, bilgi isteyen yöneticiye, öğretmene ya da veliye verilecek doğru cevabı seçebilir ve reşit olmayan öğrencide iznin kimden alınacağını söyleyebilirsin.

Müdür yardımcısı, disiplin kuruluna gidecek bir öğrencinin danışmada ne anlattığını öğrenmek için rehberlik servisinin kapısını çalıyor: “Biz de bu okulun yöneticisiyiz.”

Gizlilik danışma ilişkisinin temelidir: öğrenci anlattığının okulda dolaşmayacağına güvenmezse hiçbir şey anlatmaz. Danışan dosyası bireyin, reşit değilse velisinin izni olmadan, adli ve idari soruşturma dışında paylaşılmaz.

Okulda kim neyi bilebilir?

Okul müdürü, müdür yardımcıları ve RAM yöneticileri özel ve gizli bilgi talep etmez; sınıf rehber öğretmeni ve diğer öğretmenler de yalnız öğrencinin danışma hizmeti aldığına dair genel bilgi edinebilir. Müdür yardımcısına verilecek cevap, öğrencinin servisle çalıştığıdır; anlattıkları değil.

Gizliliği sınırlayan durumlar dört soruda toplanır; hiçbiri yoksa okulda soran herkese verilecek cevap yalnız genel bilgidir.Görsel: Sınav Defteri

Danışman: “Burada konuştuklarımız aramızda kalır. Birkaç durumda bunu paylaşmak zorundayım: kendine ya da bir başkasına zarar verdiğini ya da vereceğini öğrenirsem, birinin sana zarar verdiğini anlatırsan, bir de yasal bir soruşturmada yetkili makam isterse. Böyle bir durumda da ne yapacağımı önce seninle konuşurum.”

Danışma kesiti · ilk görüşmede gizliliğin sınırları (örnek)
Ek bilgi: grupta gizlilik ve uyarma görevi

Grupla danışmada lider kendi payına gizliliği korur, üyelere paylaşılanların grupta kalmasının önemini anlatır; Grupla psikolojik danışma sayfasında gördüğümüz gibi bunu tam güvence altına alamaz.

Danışanın belirli bir kişiye ciddi zarar verme tehlikesi karşısında danışmanın o kişiyi koruma ve uyarma yükümlülüğü, ABD'de bir öğrencinin danışmanına anlattığı niyeti sonra gerçekleştirdiği Tarasoff davasıyla tartışılmaya başlandı. Dernek kuralları da danışanın durumu açık ve yakın bir tehlike oluşturuyorsa danışmanın bu tehlikeyi önleyecek makul tedbiri almasını ya da ilgilileri uyarmasını ve bunu meslektaşlarıyla danışarak yapmasını ister.

Dayanak: RPD Hizmetleri Yönetmeliği md. 3 (danışan dosyası); Etik Yönerge md. 7–13 (kim neyi bilebilir, gizlilik).

Akılda kalsın: Gizlilik kuralı, istisnasıyla birlikte ilk görüşmede söylenir. İstisnaların ortak noktası güvenlik (zarar, istismar) ve yasa (soruşturma). Okulda soran herkese tek cevap: “Hizmet alıyor”; içerik değil.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yönetici, öğretmen ya da veli danışma bilgisi ister; danışmanın etik davranışı sorulur.

TuzakÖğretmenin “öğrenciyi daha iyi tanımak” gibi iyi niyetli bir gerekçesini gizliliği kaldıran bir neden saymaktır. İkinci tuzak, reşit olmayan öğrencide iznin yalnız öğrenciden alınacağını sanmaktır; paylaşım için velinin izni gerekir.

?Soru çöz

MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Etik Yönergesi'ne göre aşağıdakilerden hangisi, rehberlik öğretmeninin danışma sürecinde edindiği bilgiyi paylaşabileceği ya da paylaşmak zorunda olduğu durumlardan biri değildir?

✓ D. Sınıf rehber öğretmeni gizli bilgi talep edemez; ancak öğrencinin danışma hizmeti aldığına dair genel bilgi edinebilir, iyi niyetli gerekçe bunu değiştirmez. A kendine zarar verme gizliliğin baştan söylenen sınırıdır; B istismar beyanında tutanak tutulup bildirim yapılır; C başka bir uzmanla iş birliğinde bilgi velinin izniyle paylaşılabilir.

?Soru çöz

Müdür yardımcısı, notları düşen bir yedinci sınıf öğrencisinin danışmada neler anlattığını “Yönetim olarak bilmemiz gerekir.” diyerek rehberlik öğretmeninden istemiştir. Öğrenci zarar verme ya da istismar içeren bir şey anlatmamıştır, hakkında bir soruşturma da yoktur. Rehberlik öğretmeninin en uygun davranışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Müdür ve müdür yardımcıları gizli bilgi talep etmez; verilebilecek olan, hizmet alındığına dair genel bilgidir. A danışan dosyası soruşturma dışında paylaşılmaz, yöneticilik bir istisna değildir; B reşit olmayan öğrencide izin velidendir, üstelik yöneticiye içerik aktarmanın gerekçesi yoktur; D gizlilik bir kurul oyuyla kaldırılamaz.
ETİK · DANIŞMA İLİŞKİSİ

Aydınlatılmış onam, gönüllülük ve çoklu ilişkiler: danışma ilişkisinin sınırları

Rehberlik ÖABT · Etik ve mevzuat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojik danışmada ilk görüşmede neler yapılır? Yapılandırma nedir, gönderilmiş danışanla nasıl çalışılır?Bağlantılı konudan (Bireyle psikolojik danışma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk görüşmede amaç ilişkiyi başlatmak, danışanın başvuru nedenini ve beklentisini anlamak ve süreci yapılandırmaktır. Yapılandırma; görüşmelerin süresini, sıklığını ve yaklaşık sayısını, gizliliği ve sınırlarını, danışan ile danışmanın rollerini açıklamaktır. Okulda karşılanamayacak bir ihtiyaç fark edilirse sevk de bu aşamada planlanır.

İlk görüşme ve yapılandırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aydınlatılmış onam nedir? Psikolojik danışmada çoklu ilişki neden sakıncalıdır? Rehberlik öğretmeni disiplin raporuna ne yazar?

Kısa cevap: Aydınlatılmış onam, danışanın sürecin amacı, teknikleri, kuralları, sınırlılıkları ve gizliliğin sınırları hakkında anlayacağı dille bilgilendirilip katılmayı kabul etmesidir. Danışma gönüllülüğe dayanır. Çoklu ilişki, danışmanın danışanla danışma dışında ikinci bir rol (öğretmen, değerlendirici, akraba, arkadaş) taşımasıdır; nesnelliği bozabileceği için kaçınılır, duygusal-cinsel ilişki her durumda yasaktır.

Bu konunun sonunda: aydınlatılmış onamda danışana nelerin anlatıldığını sayabilir, bir okul sahnesinde çoklu ilişkiyi fark edip etik davranışı seçebilir ve disiplin kuruluna yazılan raporda nelerin yer almayacağını söyleyebilirsin.

Satranç kulübünün takımını seçen rehberlik öğretmeninin kapısını, kulübün en iyi oyuncusu ailesindeki sorunları konuşmak için çalıyor.

Onam ve gönüllülük

Aydınlatılmış onamda danışan, sürecin amacını, tekniklerini, kurallarını, sınırlılıklarını ve gizliliğin sınırlarını başlamadan, anlayacağı dille öğrenir; Bireyle psikolojik danışma sayfasında gördüğümüz yapılandırma bunun uygulamasıdır. Danışma gönüllülüğe dayanır; yasal süreçlerdeki gibi zorunlu durumlarda danışman, danışanı sürece katılmaya teşvik eder.

Çoklu ilişkiler

Çoklu (ikili) ilişki, danışmanın danışanla aynı anda ikinci bir ilişki içinde olmasıdır. Danışman, değerlendirdiği kişiyi, akrabasını ya da arkadaşını başka bir danışmana gönderir; okulda bu her zaman olanaklı değilse en azından değerlendirici rolünü (takım seçimi, not verme) danışmadan ayırır.

Sınır mı, ihlal mi?
DurumNeden sorun?Etik davranış
Ders verdiği ve not verdiği öğrenciyle uzun süreli danışmaDeğerlendirici rol nesnelliği bozarMümkünse başka danışmana yönlendirme; değilse rolleri ayırma
Hizmet karşılığında veliden mal ya da hizmet kabul etmeTakas çatışma ve sömürüye yol açarKabul etmemek
Öğrenciyi çıkar sağlayacağı okul dışı bir kuruma yönlendirmeDürüstlük ilkesine aykırıYönlendirmeyi yalnız öğrencinin ihtiyacına göre yapmak
Danışanla duygusal-cinsel yakınlıkHer koşulda meslek ahlakına aykırıMutlak yasak

Disiplin kurulu ve rehberlik öğretmeni

Rehberlik öğretmeni disiplin mekanizmasının parçası değildir. Disiplin kuruluna sevk edilen öğrenci için yazdığı raporda gelişim özelliklerini, davranışın nedenlerini ve aile-çevre koşullarını değerlendirir; ceza alması ya da almaması yönünde ifadeye yer vermez. Müdür de ona olayı araştırma, ifade alma gibi görevler vermez.

Dayanak: Türk PDR Derneği Etik Kuralları (onam, gönüllülük, çoklu ilişki); Etik Yönerge md. 9 ve 11 (disiplin raporu, müdürün veremeyeceği görevler).

Akılda kalsın: Onam “ne olacağını bilerek evet”tir. Çoklu ilişkide kilit soru: “Bu kişiyi ayrıca değerlendiriyor muyum?” Disiplinde danışman hâkim değil, tanıktır: öğrenciyi anlatır, ceza önermez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir danışman davranışı anlatılır ve göz ardı edilen etik ilke sorulur.

TuzakZorunlu danışmada gönüllülüğün tamamen ortadan kalktığını sanmaktır; danışman danışanı sürece katılmaya teşvik eder. İkinci tuzak, disiplin raporunda “ceza almaması uygun olur” yazmayı etik saymaktır; ceza lehine de aleyhine de yönlendirme yazılmaz.

?Soru çöz

Rehberlik öğretmeni Hande Hanım, kavgaya karıştığı için disiplin kuruluna sevk edilen bir öğrenci hakkında hazırladığı raporda öğrencinin aile içinde yaşadığı zorlukları ve ergenlik dönemi özelliklerini ayrıntılı biçimde ele almış; raporu “Bu nedenlerle öğrencinin uzaklaştırma cezası almaması uygun olacaktır.” cümlesiyle bitirmiştir. Hande Hanım, Etik Yönerge'nin aşağıdaki ilkelerinden hangisini göz ardı etmiştir?

✓ A. Rapor bütüncül hazırlanmış ama son cümle, öğrenci lehine bile olsa ceza konusunda yönlendirme içeriyor; Yönerge bunu açıkça yasaklar. B tam tersine Hande Hanım'ın uyduğu ilkedir; C kayıt iznidir, kesitte kayıt yoktur; D grupla danışmadaki gizlilik bilgilendirmesidir, durumla ilgisi yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme durum → etik kavram

ETİK · YETKİNLİK

Yetkinlik sınırları, sevk, kayıt ve etik ikilemde karar verme basamakları

Rehberlik ÖABT · Etik ve mevzuat · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaStandart ölçme hatası nedir, nasıl hesaplanır? Psikolojik test sonuçları danışana nasıl yorumlanır ve bildirilir?Bağlantılı konudan (Test teknikleri ve psikometri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Standart ölçme hatası, bir kişinin aynı testi defalarca alsaydı puanlarının gerçek puanı çevresinde ne kadar dağılacağını gösterir; standart sapma × √(1 − güvenirlik) ile hesaplanır. Puan bu yüzden bir nokta değil aralıktır. Test sonucu danışanla birlikte, hata payıyla, etiketlemeden ve tek başına karar dayanağı yapılmadan yorumlanır.

Ölçme hatası, test seçimi, sonuç bildirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Psikolojik danışmanın yetkinlik sınırları nelerdir? Etik ikilemde karar alma basamakları nelerdir?

Kısa cevap: Danışman yalnız eğitimini aldığı ve gözetim altında uyguladığı alanlarda hizmet verir; yeterliği dışındaki ihtiyaçta danışanı daha yetkin uzmana sevk eder, gerektiğinde süpervizyon alır ve kendi iyilik hâlini korur. Etik ikilemde ikilem tanımlanır, etik ilkeler ve mevzuat gözden geçirilir, bütün seçenekler belirlenir, en uygunu seçilir ve sonucu değerlendirilir.

Bu konunun sonunda: yetkinlik sınırını aşan bir danışman davranışını fark edip doğru adımı (sevk, süpervizyon) seçebilir ve etik ikilemde karar basamaklarını sıralayabilirsin.

İnternette izlediği iki saatlik bir videodan sonra rehberlik öğretmeni, sınav kaygısı yaşayan öğrencilerle “hızlı hipnoz” denemeyi düşünüyor.

Yetkinlik, iki belgede de ilk sıradaki ilkedir: danışman yalnız eğitimini aldığı ve gözetim altında uyguladığı alanlarda hizmet verir; yeni bir tekniği denetimli uygulamayı tamamlamadan kullanmaz. Gerektiğinde süpervizyon almak ve kendi iyilik hâlini korumak da bu ilkenin parçasıdır. Testle ilgili sınırlar ise Yönerge'de ayrı bir ilkenin, bilimselliğin altında sayılır: danışman uygulama ve değerlendirme yeterliği olmadığı ölçme aracını kullanmaz, tek bir ölçme aracının sonucuna dayanıp kesin yargıya varmaz (Test teknikleri ve psikometri sayfasında görmüştük).

Sevk ve kayıt

İhtiyaç danışmanın yeterliği dışındaysa öğrenci daha yetkin uzmana ya da kuruma yönlendirilir: sevk. Yönlendirilecek uzman yoksa danışman etik ikilem basamaklarını izler ve uygunsa hizmeti sürdürür. Görüşme notları ve test verileri danışan dosyasında tutulur, izinsiz açıklanmaz; eğitimde ya da araştırmada kimlik gizlenir.

Etik ikilem

Etik ikilem, her seçeneğin kabul edilebilir yanı olduğu hâlde bütün ilkelerin aynı anda karşılanamamasıdır (özerklik ile zarardan koruma çatışabilir). Etik Yönerge şu basamakları sayar:

Etik ikilemde karar alma basamakları (Etik Yönerge)
BasamakDanışman ne yapar?
1. İkilemi tanımlamaHangi ilkelerin çatıştığını adlandırır
2. İlkeleri ve mevzuatı dikkate almaEtik ilkeleri ve ilgili yönetmelik, yönerge, kanunları gözden geçirir
3. Eylem yollarını belirlemeOlası bütün seçenekleri ve sonuçlarını sıralar
4. En uygun eylemi seçmeDanışanın yararını en çok koruyan yolu uygular
5. Sonucu değerlendirmeUygulamanın sonucunu gözden geçirir
Akılda kalsın: Yetkinlik üç sorudur: “Bunu öğrendim mi, denetimli uyguladım mı, şu an iyi miyim?” Biri “hayır”sa sevk, süpervizyon ya da mola. İkilemde sıra: adlandır, mevzuata bak, seçenekleri say, seç, değerlendir.
Sınavda

Nasıl sorulurEğitimini almadığı bir uygulama ya da tükenmişliğe rağmen çalışma anlatılır, ihlal edilen ilke sorulur; ya da karar basamakları sıralatılır.

TuzakSüpervizyon almayı ve iyilik hâlini korumayı “sorumluluk” ilkesine vermektir; Etik Yönerge bunları yetkinlik ilkesi altında sayar. Ters yöndeki tuzak, yeterliği olmadığı testi kullanmamayı yetkinliğe vermektir; Yönerge bunu bilimsellik altında sayar. Son tuzak, danışmanın sevk edeceği uzman yoksa hizmeti kesmesi gerektiğini sanmaktır.

↕Sıralama etik ikilemde karar basamakları

Bir öğrenci, aile içi bir sorunu yalnız arkadaşıyla paylaştığını, ailesine söylenmesini istemediğini belirtiyor; danışman öğrencinin güvenliğinden emin değil.

  1. Veliyle görüşmek, öğrenciyle birlikte bir plan yapmak, okul yönetimine danışmak gibi bütün seçenekleri ve olası sonuçlarını yazmak
  2. Seçilen yolun öğrenci üzerindeki etkisini sonraki görüşmelerde gözden geçirmek
  3. Öğrencinin özerkliği ile onu zarardan koruma ödevinin çatıştığını adlandırmak
  4. Öğrencinin yararını en çok koruyan seçeneği uygulamak
  5. Gizlilikle ilgili etik ilkeleri, Etik Yönerge'yi ve çocuk koruma mevzuatını gözden geçirmek

?Soru çöz

MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Etik Yönergesi'nde rehberlik öğretmeninin görevleri arasında sayılan aşağıdaki davranışlardan hangileri yetkinlik ilkesi kapsamındadır?

I. Mesleki yeterliği dışında kalan bir ihtiyaçta öğrenciyi daha yetkin bir uzmana yönlendirmek
II. İhtiyaç duyduğunda süpervizyon almak ve kendi iyilik hâlini korumak
III. Uygulama ve değerlendirme yeterliği olmadığı bir psikolojik ölçme aracını kullanmamak

✓ C. Yeterlik sınırında yönlendirme (I) ile süpervizyon ve iyilik hâli (II) danışmanın hizmeti sunabilecek durumda olmasıyla ilgilidir; Yönerge ikisini de yetkinlik ilkesi altında sayar. A süpervizyon ve iyilik hâlini dışarıda bırakır; B ve D'deki III yeterlik sınırına benzese de psikolojik ölçme araçlarıyla ilgilidir, Yönerge onu bilimsellik ilkesi altında sayar.

✎Üretim sahnedeki etik ilkeyi adlandır

Veli, oğlunun müzik yerine tıp seçmesi için danışmandan onu ikna etmesini istiyor; danışman veliye uyarsa çiğnenen ilke:
Danışman, Türkçesi zayıf göçmen öğrencinin randevusunu “nasılsa anlaşamayız” diye sürekli erteliyor:
Danışman, “perşembe yine görüşelim” dediği öğrenciye haber vermeden görüşmeye gelmiyor:
Danışman, yalnız bir videodan öğrendiği “hızlı hipnoz”u öğrencilerde deniyor; MEB Etik Yönergesi'ne göre çiğnenen ilke:

MEVZUAT · YÖNETMELİK

MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği: servis, komisyonlar ve görevler

Rehberlik ÖABT · Etik ve mevzuat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkul rehberlik ve psikolojik danışma programı nasıl hazırlanır? Genel, yerel ve özel hedefleri kim belirler?Bağlantılı konudan (Araştırma ve program geliştirme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Okul rehberlik ve psikolojik danışma programı, mayısta yapılan ihtiyaç analiziyle başlar. Genel hedefleri Bakanlık, yerel hedefleri il yürütme komisyonu, özel hedefleri okul belirler. Program rehberlik servisince hazırlanır, ekim ayının ilk haftasında müdür onayıyla e-Rehberlik üzerinden RAM'a ulaşır; kasımda risk haritası çıkarılır, ders yılı sonunda etkililiği kanıta dayalı olarak değerlendirilir.

Okul RPD programı: ihtiyaçtan değerlendirmeye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre rehberlik servisi, yürütme komisyonları, sınıf rehber öğretmeni ve RAM'ın görevleri nelerdir?

Kısa cevap: İlde hizmetleri il millî eğitim müdürü başkanlığındaki il yürütme komisyonu planlar, RAM rehberlik ve özel eğitim hizmetlerini yürütür. Okulda birinci derecede sorumlu müdürdür; müdür başkanlığındaki okul komisyonu programı karara bağlar, rehberlik servisi hizmeti yürütür, sınıf rehber öğretmeni kendi sınıfının rehberliğini yapar. Rehberlik öğretmenine nöbet verilemez.

Bu konunun sonunda: il ve okul yürütme komisyonlarını başkanı ve toplantı sayısıyla ayırabilir, bir görevin kime ait olduğunu söyleyebilir ve rehberlik öğretmenine verilemeyecek görevleri tanıyabilirsin.

Atamasının ilk günü okul müdürü yeni rehberlik öğretmenine nöbet çizelgesini ve boş derslere girme listesini uzatıyor.

Okuldaki rehberliğin kurallarını 2020 tarihli MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği koyar; unvanı “rehber öğretmen/psikolojik danışman” diye yazar.

İl düzeyinde planlama komisyonda, uygulama desteği RAM'da; okulda sorumluluk müdürde, hizmet rehberlik servisinde, sınıf düzeyindeki rehberlik sınıf rehber öğretmenindedir.Görsel: Sınav Defteri
Yönetmelikte kurullar ve görevliler
Kim?Başlıca görevi
İl yürütme komisyonu (başkan il millî eğitim müdürü; yılda en az 2)Yerel hedefler, rehberlik öğretmeni olmayan okullar için tedbir
RAMRehberlik ve özel eğitim hizmetlerini planlar, sunar, koordine eder
Okul yürütme komisyonu (başkan okul müdürü; yılda en az 3)Okul programını inceler, uygulanmasını karara bağlar
Okul müdürüBirinci derecede sorumlu; ortam sağlar, programı onaylar
Sınıf rehber öğretmeniSınıf rehberlik planı, uzmanlık gerektirmeyen bireyi tanıma, riskli öğrenciyi servise bildirme

Rehberlik öğretmeninin çalışma koşulları

Rehberlik servisi kolay ulaşılan bir yerde olmalı ve başka amaçla kullanılmamalıdır. Rehberlik öğretmenine nöbet görevi verilemez; Etik Yönerge'ye göre müdür ona öğretim, yönetim ve büro işi vermez, boş derse girmesini istemez. Mantık şudur: danışman öğrenciye her an ulaşılabilir kalmalı, nöbet ve disiplin gibi denetim rolleri de danışma ilişkisine karışmamalıdır (bu sayfada gördüğümüz çoklu ilişki).

Ek bilgi: çalışma süresi, komisyonların üyeleri, yönetmeliğin künyesi

Rehberlik öğretmeninin çalışma süresi, bir iş saati 60 dakika olmak üzere haftalık 30 iş saatidir; merkezî sınavlarda görev alabilir, isterse belleticilik yapabilir. İl komisyonu eylül ve haziranda toplanır; birden fazla rehberlik öğretmeni olan okulda müdür koordinatör görevlendirir. Yönetmelik 14.08.2020 tarihli ve 31213 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Komisyonların üye listesi ve yaz tatili görevlendirmesi gibi ayrıntılar AGS mevzuat sorularına yöneliktir.

Dayanak: RPD Hizmetleri Yönetmeliği md. 12–13 (il komisyonu), 14 (RAM), 15 (servis), 16–17 (okul komisyonu), 18 (müdür), 22 (nöbet), 23 (sınıf rehber öğretmeni), 25 (30 iş saati).

Akılda kalsın: Komisyonları başkanlarıyla ayır: il komisyonu → il millî eğitim müdürü, yılda en az 2; okul komisyonu → okul müdürü, yılda en az 3. Rehberlik öğretmenine nöbet yazılmaz; çalışma süresi gibi ayrıntılar ek bilgide.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kurulun özellikleri verilir ve adı sorulur; ya da rehberlik öğretmenine verilebilecek ya da verilemeyecek görev istenir.

Tuzakİl komisyonuyla okul komisyonunu karıştırmaktır. İkinci tuzak, merkezî sınav görevini de yasak sanmaktır; yasak olan nöbettir.

Sınavda işaretle“rehber öğretmen/psikolojik danışman” unvanı rehberlik öğretmeniyle aynı kişidir.

?Soru çöz

MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği'nde özellikleri şöyle verilen kurul aşağıdakilerden hangisidir?

• İl millî eğitim müdürünün başkanlığında toplanır.
• Biri eylülde, diğeri haziranda olmak üzere yılda en az iki kez toplanır.
• Bir sonraki eğitim öğretim yılı için yerel hedefleri belirler.

✓ D. Başkanın il millî eğitim müdürü olması, eylül-haziran toplantıları ve yerel hedef, il yürütme komisyonunu gösterir. A okul komisyonunun başkanı okul müdürüdür, yılda en az üç kez toplanır ve yerel hedef koymaz; B RAM'da eğitsel değerlendirme ve tanılama yapan kuruldur; C okul düzeyinde bütün öğretmenlerin katıldığı kuruldur, sınıf rehber öğretmenlerini belirler.

?Soru çöz

Okul müdürü, yeni atanan rehberlik öğretmenine aşağıdaki görevleri vermek istemektedir. Yönetmelik ve Etik Yönerge'ye göre bunlardan hangisi rehberlik öğretmenine verilebilir?

✓ A. Yönetmelik, rehberlik öğretmeninin merkezî sınavlarda görev alabileceğini söyler. B nöbet görevi rehberlik öğretmenine açıkça verilemez; C ve D Etik Yönerge'ye göre müdür ondan boş derse girmesini ya da büro işi yapmasını istemez, çünkü bunlar danışma hizmetinin zamanını alır.
MEVZUAT · ÇOCUK KORUMA

İhmal ve istismar bildirimi, danışmanlık tedbiri ve özel eğitim için RAM'a yönlendirme

Rehberlik ÖABT · Etik ve mevzuat · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKriz nedir, kriz türleri nelerdir? Travma sonrası tepkiler, psikolojik ilk yardım ve okulda krize müdahale nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Davranış ve uyum problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kriz, kişinin alışılmış başa çıkma yollarının yetmediği, dengesinin bozulduğu geçici bir durumdur; gelişimsel, durumsal ya da varoluşsal olabilir. Travmatik olaydan sonraki tepkilerin çoğu olağandır ve zamanla azalır; bir aydan uzun süren yeniden yaşama, kaçınma ve aşırı uyarılmışlık değerlendirme gerektirir. Psikolojik ilk yardım güvenliği sağlar, dinler ve kişiyi destek kaynaklarına bağlar.

Travma, yas ve krize müdahale

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'na göre okulun bildirim yükümlülüğü nedir? Danışmanlık tedbiri nedir? Özel eğitim için RAM'a nasıl yönlendirilir?

Kısa cevap: 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'na göre eğitim kuruluşları korunma ihtiyacı olan çocuğu bildirmekle yükümlüdür. Rehberlik öğretmeni istismar beyanında olayın zamanına bakmadan tutanak tutar ve bildirir; danışmanlık tedbirini okulun rehberlik öğretmeni uygular. Özel eğitim tanılamasını RAM'daki kurul yapar.

Bu konunun sonunda: istismar beyanında danışmanın adımlarını söyleyebilir, 5395'teki tedbirleri örnekte tanıyabilir ve özel eğitim tanılaması için doğru yeri gösterebilirsin.

Bir öğrenci, bir yıl önce yaşadığını ilk kez anlatıyor ve soruyor: “Kimseye söylemeyeceksiniz, değil mi?”

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununa göre korunma ihtiyacı olan çocuk (18 yaşını doldurmamış); gelişimi ve güvenliği tehlikede olan, ihmal ya da istismar edilen ya da suç mağduru çocuktur. Eğitim kuruluşları bu çocuğu bildirmekle yükümlüdür; Türk Ceza Kanunu da öğrendiği suçu bildirmeyen kamu görevlisini cezalandırır.

Okulda ne yapılır?

Etik Yönerge'ye göre rehberlik öğretmeni ihmal ve istismar vakasında ya da şüphesinde kişinin beyanını esas alarak, olayın gerçekleştiği zamana bakmaksızın tutanak tutar ve gerekli mercilere bildirir; öğrencinin süreçten en az etkilenmesi için destek sağlar. Olayı kanıtlamaya çalışmaz; doğrulama yetkili makamların işidir.

Neden bildirim, neden sorgulama yok? Danışman çocuğu tek başına koruyamaz; koruma ve soruşturma ancak yetkili kurumlar devreye girince başlar, bu yüzden kamu görevlisi bildirmekle yükümlüdür. Ayrıntıyı sorgulamak ise çocuğa olayı yeniden yaşatır ve sonraki resmî ifadesini etkileyebilir; danışmanın işi dinlemek, güven vermek ve bildirmektir.

Öğrenci: “Kimseye söylemeyeceksiniz, değil mi?”
Danışman: “Bunu anlattığın için cesursun. İlk gün konuştuğumuz gibi, birinin sana zarar verdiğini öğrendiğimde seni korumakla görevliyim; yetkili kişilere bildireceğim ve her adımda yanında olacağım.”

Danışma kesiti · istismar beyanı (örnek)

Koruyucu ve destekleyici tedbirler

Kanunun beş koruyucu ve destekleyici tedbiri danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınmadır (md. 5). Okulu ilgilendiren danışmanlık tedbirini okulun rehberlik öğretmeni uygular. 2026'da Kanuna eklenen md. 5/A ise ceza sorumluluğu olmayan, adli süreçteki çocuklar için ayrı bir grup getirdi: yönlendirme tedbirleri.

Özel eğitim için RAM'a yönlendirme

Özel eğitimde eğitsel değerlendirme ve tanılamayı okul değil, RAM'daki özel eğitim değerlendirme kurulu yapar; okul yönlendirir.

Ek bilgi: bildirim nereye?

Korunma ihtiyacı bildirimi bugün Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına (5395 md. 6) yapılır; çocuğa karşı işlenmiş bir suç şüphesi ayrıca adli makamlara (Cumhuriyet başsavcılığı ya da kolluk; TCK md. 279) bildirilir. Okulda bu süreç çoğunlukla okul yönetimiyle birlikte yürütülür.

Dayanak: 5395 sayılı Kanun md. 3 (tanımlar), 5 (koruyucu ve destekleyici tedbirler), 5/A (yönlendirme tedbirleri; 7593 sayılı Kanun md. 9), 6 (bildirim); TCK md. 279; Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği md. 7–8 (başvuru).

Akılda kalsın: İstismarda üç fiil: dinle, tutanak tut, bildir; dördüncüsü yok: sorgulama. Beş koruyucu ve destekleyici tedbir: danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık, barınma. Tanılama RAM'da kurulda, okulda değil.
Sınavda

Nasıl sorulurİstismar beyanı ve gizlilik isteği verilir, danışmanın yapması gereken sorulur.

TuzakOlay eskiyse ya da öğrenci istemiyorsa bildirim yapılmayacağını sanmaktır; Yönerge olayın zamanına bakılmaksızın bildirimi ister. İkinci tuzak, önce olayın doğruluğunu araştırmaktır.

Hepsi bir arada: meslek etiği ve yasal konular
KonuBilmen gerekenSık tuzak
Etik ilkelerÖzerklik, zarar vermeme, yarar sağlama, adalet, sadakat; önce danışan“Önceliği meslek üyelerinin çıkarı”
GizlilikSınırlar: zarar, istismar, soruşturma; ilk görüşmede söylenirYöneticiye ya da öğretmene içerik vermek
Onam, çoklu ilişkiBilerek evet; değerlendirici rol ayrıDisiplin raporunda ceza önermek
Yetkinlik, ikilemEğitimini almadığını uygulamaz, sevk eder; ikilemde beş basamakUzman yoksa hizmeti kesmek
Yönetmelikİl komisyonu (il MEM müdürü, ≥2), okul komisyonu (müdür, ≥3); nöbet yokRehberlik öğretmenine nöbet yazmak
İstismar, tedbir, RAMDinle, tutanak tut, bildir; beş koruyucu ve destekleyici tedbir; tanılama RAM'daEski olayı bildirmemek

Kendini yokla

  • □ Bir davranışı beş etik ilkeden biriyle adlandırabiliyorum.
  • □ MEB Yönergesi ile Dernek kurallarının ilke listelerini ayırabiliyorum.
  • □ Gizliliğin sınırlarını ve yöneticiye verilecek cevabı biliyorum.
  • □ Onam, çoklu ilişki ve disiplin raporu sahnelerinde etik davranışı seçebiliyorum.
  • □ Yetkinlik sınırında yapılacakları ve ikilem basamaklarını sıralayabiliyorum.
  • □ İl ve okul komisyonlarını ve rehberlik öğretmenine verilemeyecek görevi biliyorum.
  • □ İstismar beyanındaki adımları ve 5395'teki tedbirleri söyleyebiliyorum.

?Soru çöz

Yedinci sınıf öğrencisi Ece, sınıf rehberlik etkinliğinden birkaç gün sonra rehberlik servisine kendisi gelir. Görüşmenin başında psikolojik danışman, konuşulanların gizli kalacağını ve bu gizliliğin sınırlarını açıklamıştır. Ece bir süre sustuktan sonra, bir yıl önce yaz tatilinde bir akrabası tarafından istismara uğradığını, bunu şimdiye kadar kimseye anlatmadığını söyler. Ailesinin bu akrabayla sık görüştüğünü, olayın duyulursa ailenin dağılacağından korktuğunu ekler ve sözünü “Lütfen kimseye söylemeyin, zaten çok zaman geçti.” diye bitirir. Danışman, Ece'nin anlattıklarında çelişki olmadığını ama olayın tanığı da bulunmadığını düşünmektedir.

Bu durumda psikolojik danışmanın yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İstismar gizliliğin sınırıdır; Yönerge beyanın esas alınmasını, olayın zamanına bakılmaksızın tutanak tutulup bildirilmesini ve öğrencinin süreçten en az etkilenmesini ister. A gizliliği mutlak sanmaktır; C doğrulama yetkili makamların işidir, sorgulamak çocuğu yeniden yaralar; D olayın eski olması yükümlülüğü kaldırmaz.

✎Boşluk doldurma kararı 5395'e göre adlandır

Annesi ve babasına çocuk yetiştirme konusunda düzenli görüşmelerle yol gösterilmesi tedbiridir. Okula devamı sürekli kesilen çocuğun yatılı bir okula yerleştirilmesi tedbiri, bakımını üstlenecek kimsesi kalmayan çocuğun koruyucu aile yanına verilmesi tedbiri, madde kullanan ergenin bağımlılık tedavisine alınması tedbiridir.

danışmanlık · eğitim · bakım · sağlık · barınma

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir psikolojik danışman, meslek seçiminde kararsız olan öğrencisine yetenek testi ve ilgi envanteri uygulamış, sonuçları onunla ayrıntılı biçimde konuşmuştur. Ardından, düşündüğü mesleklerin hangi nitelikleri gerektirdiğine, çalışma koşullarına ve iş olanaklarına hiç değinmeden öğrenciden bir karar vermesini istemiştir. Bu danışman, Parsons'ın meslek seçimi modelinin aşağıdaki adımlarından hangisini göz ardı etmiştir?

✓ D. Meslek bilgisi verilmeden eşleştirme yapılamaz; atlanan adım “meslekleri tanıma”dır. A ve B yetenek testi ve ilgi envanteriyle zaten yapılmış olan “kendini tanıma” adımıdır; C ilişki kurmak her danışmanın ilkesidir ama Parsons'ın üç adımından biri değildir ve kesitte eksikliği anlatılmamıştır.Kaynak: Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı · Özellik-faktör: Parsons, Williamson

?Soru 2

Dördüncü sınıf öğretmeni, öğrencisi Arda için rehberlik servisine başvurur. Öğretmenin anlattığına göre Arda derste sözlü olarak sınıfın en iyi katılımcılarındandır; dinlediği bir öyküyü ayrıntılarıyla anlatabilir, arkadaşlarıyla iyi geçinir ve teneffüste oyunlara uyumla katılır. Görme ve işitme taramalarında sorun çıkmamış, okula düzenli devam etmiştir. RAM'da yapılan bireysel değerlendirmede genel zekâ puanı yaşıtlarının ortalamasında bulunmuştur. Buna karşın Arda sesli okurken “b” ile “d”yi karıştırmakta, satır atlamakta, okuma hızı yaşıtlarının çok gerisinde kalmaktadır; yazılı sınavlarda soruyu okuyamadığı için cevap veremediği olmaktadır.

Arda'nın durumu aşağıdakilerden hangisine daha çok uymaktadır?

✓ A. Zekâ ortalama, fırsat yeterli, duyusal kayıp yok; güçlük yalnız okumada: öğrenme güçlüğünün imzası. B için dikkatsizlik, hareketlilik ya da dürtüsellik belirtisi verilmemiştir; C sosyal iletişim güçlüğü ve yineleyici davranış gerektirir, Arda'nın iletişimi güçlüdür; D genel zekânın belirgin düşüklüğünü gerektirir, Arda'nın zekâsı ortalamadadır.Kaynak: Davranış ve uyum problemleri · DEHB, öğrenme güçlüğü, otizm

?Soru 3

Roe'nun meslek sınıflamasına göre aşağıdaki meslek alanlarından hangisi insana yönelik alanlardan biri değildir?

✓ D. Teknoloji eşya ve araçla çalışan, insana yönelik olmayan alandır; açık hava ve bilimle birlikte soğuk ve mesafeli aile ikliminin yönelttiği alanlardandır. A hizmet başkalarının ihtiyacını karşılar; B sanat ve eğlence bir izleyici kitlesine yönelir; C iş ilişkileri alım-satım ve ikna içerir; üçü de insanla etkileşime dayanır.Kaynak: Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı · Roe ve Gottfredson

?Soru 4

Okulda kariyer rehberliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Kariyer gelişimi okul öncesinden başlayarak bütün kademelerde ele alınır.
II. Meslek seçimi kararını öğrenci adına rehberlik öğretmeni verir.
III. Meslek tanıtımları ve iş yeri ziyaretleri meslekleri tanıma adımını destekler.

✓ C. Kariyer gelişimi bütün kademelere yayılır (I) ve tanıtım-ziyaret etkinlikleri meslek bilgisini sağlar (III). A ve B bu iki doğrudan birini eksik bırakır; D'deki II yanlıştır, danışman bilgi ve araç sunar ama kararı öğrenci verir.Kaynak: Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı · Okulda kariyer rehberliği

?Soru 5

On üç yaşındaki Efe, aylardır öğretmenlerinin her uyarısına itiraz etmekte, kurallara bilerek uymamakta, kızdığında uzun süre küs kalmakta ve hatalarını sürekli başkalarına yüklemektedir. Kavga, hırsızlık ya da eşyaya zarar verme davranışı yoktur. Efe'nin durumu aşağıdakilerden hangisine daha çok uymaktadır?

✓ D. Otoriteye yönelik süreğen itiraz, kin tutma ve suçu başkasına atma, başkalarının haklarını çiğnemeden görülüyor: karşı gelme. A davranım bozukluğu saldırganlık, mala zarar ya da hırsızlık gibi hak ihlali ister; B dikkatsizlik ve dürtüsellik belirtisi verilmemiştir; C zorbalık bir akrana kasıtlı ve tekrarlanan saldırganlıktır, Efe'nin hedefi öğretmenleridir.Kaynak: Davranış ve uyum problemleri · Karşı gelme, davranım sorunu, zorbalık

?Soru 6

Rehberlik ve araştırma merkezinde görevli psikolojik danışman Nurcan Hanım, aile yapısındaki değişikliklerin ergenlerin akran ilişkilerine nasıl yansıdığını merak etmektedir. Bu amaçla ilçedeki dört ortaokuldan, anne babası son üç yıl içinde boşanmış 60 öğrenci ile anne babası birlikte yaşayan 60 öğrenciyi belirlemiş ve iki gruba aynı akran ilişkileri ölçeğini uygulamıştır. Nurcan Hanım öğrencilere herhangi bir program uygulamamış, grupları da kendisi oluşturmamıştır; öğrenciler aile durumlarına göre zaten iki gruba ayrılmış durumdadır. Analiz sonunda boşanmış ailelerden gelen öğrencilerin puanlarını anlamlı biçimde düşük bulmuş, raporunda bu farkın olası nedenlerini aile içi çatışma ve okul değiştirme gibi etkenler üzerinden tartışmıştır.

Nurcan Hanım'ın araştırmasının deseni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Gruplar araştırmadan önce aile durumuna göre oluşmuştur; Nurcan Hanım program uygulamamış, grup da kurmamış, yalnız iki grubun farkını ve bu farkın olası nedenlerini incelemiştir: nedensel karşılaştırma. A ilişkisel tarama iki sürekli değişkenin birlikte değişimine bakar, hazır iki grubu karşılaştırmaz; B yarı deneyselde araştırmacı bir uygulama yapar, burada hiçbir uygulama yoktur; D olgubilim sayısal karşılaştırma değil, yaşantının anlamını görüşmeyle derinlemesine inceler.Kaynak: Araştırma ve program geliştirme · Araştırma desenleri: nicel ve nitel

?Soru 7

Bir öğrenci okul psikolojik danışmanına bir süredir kendini öldürmeyi düşündüğünü anlatmış ve “Lütfen kimseye söylemeyin.” demiştir. Danışman öğrenciyi empatiyle dinlemiş, onu kabul ettiğini göstermiş ve “Merak etme, bu konuşma aramızda kalacak.” diyerek görüşmeyi bitirmiştir. Bu danışman aşağıdaki ilkelerden hangisini göz ardı etmiştir?

✓ C. Danışanın yaşamı tehlikedeyken gizlilik mutlak değildir; aile ve okul yönetimi bilgilendirilmeli, öğrenci yönlendirilmelidir. A ve B danışmanın zaten yaptığı şeylerdir, eksik değildir; D özerklik önemlidir ama yaşam tehlikesi karşısında koruma önceliklidir, burada çiğnenen ilke özerklik değil güvenliktir.Kaynak: Davranış ve uyum problemleri · Kendine zarar verme ve intihar riski

?Soru 8

Kapsamlı gelişimsel rehberlik anlayışıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Hizmetler öncelikle sorun yaşadığı belirlenen öğrencilere yöneliktir.
II. Hizmetler planlı ve programlıdır, okuldaki bütün öğrencileri kapsar.
III. Programın etkililiği toplanan verilerle değerlendirilir.

✓ C. Bütün öğrencileri kapsayan planlı hizmet (II) ve veriye dayalı değerlendirme, yani hesap verebilirlik (III) gelişimsel modelin özüdür. A ve D'deki I geleneksel, krize yönelik servis anlayışını anlatır; gelişimsel yaklaşım tam da bundan ayrılır. B hesap verebilirliği dışarıda bırakır, oysa yönetmelik de programın kanıta dayalı değerlendirilmesini ister.Kaynak: Araştırma ve program geliştirme · Kapsamlı gelişimsel rehberlik programı

?Soru 9

Bir okulda 80 öğrenciye uygulanan bir ölçeğin puanları aralıklara göre şöyle dağılmıştır: 0–19 aralığında 6, 20–39 aralığında 14, 40–59 aralığında 22, 60–79 aralığında 30, 80–100 aralığında 8 öğrenci. Bu dağılımın medyanı ve modu hangi aralıklardadır?

✓ B. En kalabalık aralık 30 kişiyle 60–79'dur (mod). N/2 = 40; birikimli frekans 6, 20, 42 diye ilerler, 40. öğrenci 40–59'a düşer (medyan). A medyanı en kalabalık sütunda aramaktır, birikimli toplam yapılmamıştır; C modu ortadaki sütun sanmaktır; D medyanı 20. öğrenciye göre bulup modu son aralığa vermektir.Kaynak: Araştırma ve program geliştirme · Ölçek düzeyleri, mod, medyan, yayılım

?Soru 10

Bir araştırmada lise öğrencilerinin günlük telefon kullanım süresi ile uyku süresi arasında r = −,62 bulunmuş ve bu ilişki istatistiksel olarak anlamlı çıkmıştır (p < ,05). Bu bulguya dayanarak aşağıdaki yorumlardan hangileri yapılabilir?

I. İki değişken arasındaki ilişki negatif yönlüdür.
II. Telefon kullanımı öğrencilerin uyku süresini kısaltmaktadır.
III. Telefon kullanım süresi uzadıkça uyku süresi kısalma eğilimindedir.

✓ A. Eksi işaret ilişkinin negatif olduğunu (I), yani biri artarken ötekinin azalma eğiliminde olduğunu (III) söyler. B ve C birbirini tamamlayan iki doğru yorumdan birini dışarıda bırakır; D'deki II neden-sonuç iddiasıdır, korelasyon ve anlamlılık bunu kanıtlamaz, üçüncü bir değişken (ders yükü, kaygı) ikisini de etkileyebilir.Kaynak: Araştırma ve program geliştirme · Korelasyon ve istatistiksel anlamlılık
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Rehberlik ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →