GSYH ve GSMH: yurt içi ile millî ayrımı ve hesaba girmeyenler
İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
GSYH nedir, GSMH'den farkı nedir? Hangi işlemler GSYH'ye dahil edilmez?
Kısa cevap: Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), bir ülkenin sınırları içinde bir yılda üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir; üreten kim olursa olsun sayılır. Gayrisafi millî hasıla (GSMH) ise vatandaşların nerede olursa olsun ürettiğidir: GSMH = GSYH + yurt dışından net faktör geliri. Ara mallar, transferler, ikinci el satışlar ve finansal işlemler GSYH'ye girmez.TÜİK çeyreklik büyüme rakamını açıkladığında manşetler “ekonomi yüzde 3 büyüdü” der. Ölçülen şey tam olarak nedir: satılan her şeyin toplamı mı, yoksa başka bir şey mi?
Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında mikro ile makro ayrımını gördük: mikro iktisat tek bir piyasaya, makro iktisat ekonominin bütününe bakar. Bütüne bakmanın ilk aracı, bir ülkenin bir dönemde ne ürettiğini tek bir sayıda toplayan gayrisafi yurt içi hasıladır. Tanımdaki her sözcük bir şeyi dışarıda bırakır: “nihai” ara malı, “yurt içi” ülke dışındaki üretimi, “piyasa değeri” piyasada alınıp satılmayanı.
Yurt içi mi, millî mi?
GSYH coğrafi ölçüdür: Türkiye'deki bir Alman otomobil fabrikasının üretimi Türkiye'nin GSYH'sine girer. GSMH vatandaşlık ölçüsüdür: Almanya'da çalışan bir Türk mühendisin kazancı Türkiye'nin GSMH'sine girer, GSYH'sine girmez. Aradaki köprü yurt dışından net faktör geliridir (yurt dışında kazanılıp yurda gelen ücret, faiz, kâr eksi yabancılara ödenen aynı türden gelirler).
GSYH'ye girmeyenler
| İşlem | GSYH'ye girer mi? | Neden? |
|---|---|---|
| Fırının satın aldığı un | Hayır | Ara malı; değeri ekmeğin fiyatında zaten var (çifte sayım) |
| Emekli aylığı, burs, işsizlik ödeneği | Hayır | Transfer; karşılığında üretim yok |
| İkinci el otomobil satışı | Hayır (galericinin komisyonu girer) | Araç üretildiği yılda sayıldı |
| Hisse senedi, tahvil alımı | Hayır (aracı kurumun hizmeti girer) | Finansal varlık el değiştirir, üretim yok |
| Ev hanımının yemeği, gönüllü iş | Hayır | Piyasada fiyatlanmaz |
| Bu yıl üretilip stoğa giren mal | Evet | Stok değişmesi yatırım sayılır |
| Kiracısız evin “kira” değeri | Evet (tahminle) | Konut hizmeti; sahibine kira atfedilir |
Kayıt dışı ekonomi de kısmen ölçülemez; istatistik kurumları bir bölümünü tahminle ekler ama tamamını yakalayamaz. Bu yüzden GSYH refahın kusursuz ölçüsü değildir: boş zamanı, çevre kirliliğini, gelirin nasıl dağıldığını göstermez.
Ek bilgi: gayrisafi ne demek?
“Gayrisafi” (brüt), üretim sırasında aşınan sermayenin, yani amortismanın düşülmediğini anlatır. Amortisman düşülünce “safi” (net) büyüklüğe geçilir. Bu zinciri üçüncü konuda adım adım kuracağız.
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi GSYH hesabına dahil edilir / edilmez?” kalıbı en sık olanıdır; şıklarda transfer, ikinci el satış ve hisse senedi yer alır.
Tuzakİkinci el satışın tamamını dışarıda sanıp aracının komisyonunu da atmak; komisyon bu yılın hizmet üretimidir. İkinci tuzak, yabancı firmanın Türkiye'deki üretimini Türkiye'nin GSYH'si dışında saymak.
⇄Bilgi eşleştirme hangi hesaba girer?
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi cari yılın GSYH hesabına dahil edilir?