Millî gelir ve makro göstergeler: GSYH, fiyat endeksleri, işsizlik, enflasyon

Bir ülkenin bir yılda ne ürettiği üç ayrı yoldan aynı sayıya çıkar. Milli gelir hesaplarını, reel-nominal ayrımını, fiyat endekslerini ve işgücü göstergelerini hesap örnekleriyle anlatıyoruz.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MAKRO İKTİSAT · KAVRAM

GSYH ve GSMH: yurt içi ile millî ayrımı ve hesaba girmeyenler

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

GSYH nedir, GSMH'den farkı nedir? Hangi işlemler GSYH'ye dahil edilmez?

Kısa cevap: Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), bir ülkenin sınırları içinde bir yılda üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir; üreten kim olursa olsun sayılır. Gayrisafi millî hasıla (GSMH) ise vatandaşların nerede olursa olsun ürettiğidir: GSMH = GSYH + yurt dışından net faktör geliri. Ara mallar, transferler, ikinci el satışlar ve finansal işlemler GSYH'ye girmez.

TÜİK çeyreklik büyüme rakamını açıkladığında manşetler “ekonomi yüzde 3 büyüdü” der. Ölçülen şey tam olarak nedir: satılan her şeyin toplamı mı, yoksa başka bir şey mi?

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında mikro ile makro ayrımını gördük: mikro iktisat tek bir piyasaya, makro iktisat ekonominin bütününe bakar. Bütüne bakmanın ilk aracı, bir ülkenin bir dönemde ne ürettiğini tek bir sayıda toplayan gayrisafi yurt içi hasıladır. Tanımdaki her sözcük bir şeyi dışarıda bırakır: “nihai” ara malı, “yurt içi” ülke dışındaki üretimi, “piyasa değeri” piyasada alınıp satılmayanı.

Yurt içi mi, millî mi?

GSYH coğrafi ölçüdür: Türkiye'deki bir Alman otomobil fabrikasının üretimi Türkiye'nin GSYH'sine girer. GSMH vatandaşlık ölçüsüdür: Almanya'da çalışan bir Türk mühendisin kazancı Türkiye'nin GSMH'sine girer, GSYH'sine girmez. Aradaki köprü yurt dışından net faktör geliridir (yurt dışında kazanılıp yurda gelen ücret, faiz, kâr eksi yabancılara ödenen aynı türden gelirler).

GSMH = GSYH + yurt dışından net faktör geliriNet faktör geliri negatifse (yabancı sermayeye ödenen faiz ve kâr yüksekse) GSMH, GSYH'den küçüktür.

GSYH'ye girmeyenler

Hangi işlem GSYH'ye girer?
İşlemGSYH'ye girer mi?Neden?
Fırının satın aldığı unHayırAra malı; değeri ekmeğin fiyatında zaten var (çifte sayım)
Emekli aylığı, burs, işsizlik ödeneğiHayırTransfer; karşılığında üretim yok
İkinci el otomobil satışıHayır (galericinin komisyonu girer)Araç üretildiği yılda sayıldı
Hisse senedi, tahvil alımıHayır (aracı kurumun hizmeti girer)Finansal varlık el değiştirir, üretim yok
Ev hanımının yemeği, gönüllü işHayırPiyasada fiyatlanmaz
Bu yıl üretilip stoğa giren malEvetStok değişmesi yatırım sayılır
Kiracısız evin “kira” değeriEvet (tahminle)Konut hizmeti; sahibine kira atfedilir

Kayıt dışı ekonomi de kısmen ölçülemez; istatistik kurumları bir bölümünü tahminle ekler ama tamamını yakalayamaz. Bu yüzden GSYH refahın kusursuz ölçüsü değildir: boş zamanı, çevre kirliliğini, gelirin nasıl dağıldığını göstermez.

Ek bilgi: gayrisafi ne demek?

“Gayrisafi” (brüt), üretim sırasında aşınan sermayenin, yani amortismanın düşülmediğini anlatır. Amortisman düşülünce “safi” (net) büyüklüğe geçilir. Bu zinciri üçüncü konuda adım adım kuracağız.

Akılda kalsın: GSYH = nerede? (sınır içi), GSMH = kim? (vatandaş). Hesaba yalnız bu yıl üretilen nihai ve piyasada fiyatlanan girer: ara mal, transfer, ikinci el, hisse senedi ve ev içi üretim dışarıda kalır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi GSYH hesabına dahil edilir / edilmez?” kalıbı en sık olanıdır; şıklarda transfer, ikinci el satış ve hisse senedi yer alır.

Tuzakİkinci el satışın tamamını dışarıda sanıp aracının komisyonunu da atmak; komisyon bu yılın hizmet üretimidir. İkinci tuzak, yabancı firmanın Türkiye'deki üretimini Türkiye'nin GSYH'si dışında saymak.

⇄Bilgi eşleştirme hangi hesaba girer?

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi cari yılın GSYH hesabına dahil edilir?

✓ B. Komisyon, galericinin bu yıl ürettiği aracılık hizmetinin bedelidir ve GSYH'ye girer. A finansal varlığın el değiştirmesidir, üretim yoktur; C karşılıksız transferdir; D konut üretildiği yılda sayılmıştır, satış bedeli ikinci el işlemdir.
MAKRO İKTİSAT · HESAP

Millî gelir hesabının üç yöntemi: katma değer, harcama, gelir

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Millî gelir hangi yöntemlerle hesaplanır? Katma değer ve harcama yöntemi nasıl uygulanır?

Kısa cevap: GSYH üç yoldan aynı sayıya ulaşır. Üretim yönteminde her aşamanın katma değeri (satış eksi ara girdi) toplanır. Harcama yönteminde nihai harcamalar toplanır: GSYH = C + I + G + X − M. Gelir yönteminde üretime katılan faktörlerin gelirleri (ücret, faiz, rant, kâr) toplanır. Üçü eşittir, çünkü her harcama birinin geliri, her gelir bir üretimin karşılığıdır.

Bir çiftçi buğdayını 200 TL'ye değirmene, değirmen ununu 350 TL'ye fırına, fırın ekmeği 600 TL'ye tüketiciye satıyor. Bu ekonomi 1.150 TL mi üretti, 600 TL mi?

Satışları toplamak 1.150 TL verir ama buğday üç kez, un iki kez sayılmış olur: buna çifte sayım denir. Çözüm her aşamada yalnız yeni yaratılan değeri saymaktır. Çiftçi 200, değirmen 350 − 200 = 150, fırın 600 − 350 = 250 TL katma değer yaratır; toplam 600 TL, nihai malın (ekmeğin) değerine eşittir.

Altın kısımlar her aşamanın katma değeridir; üst üste konunca nihai malın değerine (600 TL) eşit olur. Satışların toplamı (1.150 TL) çifte sayımdır.Görsel: Sınav Defteri

Harcama yöntemi

Aynı 600 TL'lik ekmeği alan biri vardır. Nihai mallara yapılan harcamalar dört gruptur: hanehalkı tüketimi (C), firmaların yatırımı (I: makine, bina, konut ve stok değişmesi), devletin mal ve hizmet alımları (G: memur maaşı dahil, transferler hariç) ve net ihracat (X − M). İthalat çıkarılır, çünkü C, I ve G'nin içinde yurt dışında üretilmiş mallar da vardır.

GSYH = C + I + G + (X − M)G yalnız mal ve hizmet alımıdır; emekli aylığı gibi transferler (Tr) G'ye girmez.

Gelir yöntemi

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında üretim faktörlerinin getirilerini gördük: emeğe ücret, sermayeye faiz, toprağa rant, girişimciye kâr. Fırının 250 TL'lik katma değeri de bu dört gelire bölünür. Bütün faktör gelirleri toplanınca (faktör maliyetiyle) millî gelir bulunur. Üç yöntemin eşitliği, ekonomideki döngüsel akımın ifadesidir: hanehalkı firmalara faktör satar, kazandığı gelirle firmaların ürettiğini satın alır.

Çözümlü örnek

Bir ekonomide tüketim 600, yatırım 200, kamu mal ve hizmet alımları 150, ihracat 120, ithalat 170 birimdir. GSYH kaçtır?

  1. Net ihracat: 120 − 170 = −50.
  2. GSYH = 600 + 200 + 150 − 50 = 900.

Cevap: 900 birim (dış ticaret açığı GSYH'yi düşürmez; ithalat zaten C, I, G içinde sayılmıştı)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir otomotiv yan sanayicisi 400 TL'lik çeliği işleyip 1.000 TL'ye jant satıyor; otomobil üreticisi bu jantları 3.000 TL'lik başka girdiyle birleştirip aracı 6.500 TL'ye satıyor. Otomobil üreticisinin katma değeri ne kadardır?

  1. Üreticinin ara girdileri: 1.000 + 3.000 = 4.000 TL.
  2. Katma değer: 6.500 − 4.000 = 2.500 TL.

Cevap: 2.500 TL

Akılda kalsın: Katma değer = satış − ara girdi; katma değerlerin toplamı nihai malın değeridir. Harcama: C + I + G + X − M (transfer yok, stok değişmesi I'da). Gelir: ücret + faiz + rant + kâr. Üç yöntem aynı sayıyı verir.
Sınavda

Nasıl sorulurHarcama kalemleri verilip GSYH istenir; şıklara transfer eklenmiş ya da ithalat toplanmış değerler konur. Üretim zinciri verilip katma değer ya da GSYH sorulur.

TuzakTransferi G'ye eklemek. İkinci tuzak, satış tutarlarını toplamak (çifte sayım).

Sınavda işaretleithalat GSYH'den düşülür ama bu, ithalatın üretimi azalttığı anlamına gelmez; yalnız yurt dışı üretimi hesaptan çıkarır.

▭Boşluk doldurma katma değer zinciri

Buğday 200 TL'ye, un 350 TL'ye, ekmek 600 TL'ye satılıyor. Değirmenin katma değeri TL, fırınınki TL'dir. Bu zincirin GSYH'ye katkısı TL'dir.

1502506001.150350

?Soru çöz

Bir ekonomide tüketim 500, yatırım 150, kamu mal ve hizmet alımları 120, ihracat 100, ithalat 130, transfer ödemeleri 40 birimdir. Harcama yöntemine göre GSYH kaçtır?

✓ D. 500 + 150 + 120 + (100 − 130) = 740; transferler karşılığında üretim olmadığı için eklenmez. A ithalatı çıkarmak yerine ekler; B transferi kamu harcamasına ekler; C net ihracatı hiç hesaba katmaz.
MAKRO İKTİSAT · HESAP

GSYH'den harcanabilir gelire: millî gelir zinciri

İktisat · Makro İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

GSMH'den safi millî hasıla, millî gelir, kişisel gelir ve harcanabilir gelire nasıl geçilir?

Kısa cevap: GSMH'den amortisman düşülünce safi millî hasıla (SMH) bulunur. SMH'den dolaylı vergiler çıkarılıp sübvansiyonlar eklenince faktör maliyetiyle millî gelir (MG) çıkar. MG'den dağıtılmamış kârlar, kurumlar vergisi ve sosyal güvenlik primleri düşülüp transferler eklenince kişisel gelir, ondan dolaysız vergiler düşülünce harcanabilir gelir elde edilir.

Ekonomi 1 trilyon liralık mal üretti diye hanehalkının cebine 1 trilyon lira girmez. Arada makineler aşınır, devlet vergi alır, şirketler kârın bir kısmını dağıtmaz. Para cebe gelene kadar hangi duraklardan geçer?

Önceki konuda “gayrisafi”nin amortismanı içerdiğini söylemiştik. Üretim sırasında aşınan makine ve binaların yerine konması gerekir; bu pay kimsenin geliri değildir. Amortisman düşülünce net, yani safi büyüklüğe geçilir. Sonraki adımda piyasa fiyatından faktör maliyetine inilir: KDV, ÖTV gibi dolaylı vergiler fiyatın içindedir ama hiçbir faktörün geliri değildir; sübvansiyonlar ise fiyatı faktör maliyetinin altına çeker.

Zincir ve her adımda ne yapılır?
BüyüklükNasıl bulunur?Örnek
GSYH—1.000
GSMH+ yurt dışından net faktör geliri1.000 − 20 = 980
SMH (safi millî hasıla)− amortisman980 − 80 = 900
MG (faktör maliyetiyle)− dolaylı vergiler + sübvansiyonlar900 − 110 + 10 = 800
Kişisel gelir− dağıtılmamış kârlar − kurumlar vergisi − SG primleri + transferler800 − 30 − 20 − 50 + 60 = 760
Harcanabilir gelir− dolaysız (gelir) vergiler760 − 90 = 670

Millî gelirden kişisel gelire

Millî gelir faktörlerin kazandığıdır, kişisel gelir hanehalkının eline geçendir. Şirketin kârının bir kısmı ortaklara dağıtılmaz (yedek ayrılır), bir kısmı kurumlar vergisine gider; ücretin bir kısmı sosyal güvenlik primi olarak kesilir. Bunlar kazanılmış ama hanehalkına ulaşmamış gelirlerdir. Tersine emekli aylığı, burs gibi transferler millî gelirde yoktu (karşılığında üretim yok) ama kişisel gelire girer. Son adımda gelir vergisi düşülür; kalan harcanabilir gelir ya tüketilir ya tasarruf edilir: Yd = C + S.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

GSMH 900, amortisman 60, dolaylı vergiler 90, sübvansiyonlar 20 birimdir. Faktör maliyetiyle millî gelir kaçtır?

  1. SMH = 900 − 60 = 840.
  2. MG = 840 − 90 + 20 = 770.

Cevap: 770 (sübvansiyon eklenir, çıkarılmaz)

Akılda kalsın: Sıra: GSYH → GSMH → SMH → MG → kişisel gelir → harcanabilir gelir. Düşülenler sırasıyla: amortisman, dolaylı vergi (sübvansiyon eklenir), kurumda kalanlar, dolaysız vergi. Transfer MG'de yok, kişisel gelirde var.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç kalem verilip zincirin bir halkası (SMH, MG ya da kişisel gelir) istenir.

TuzakSübvansiyonu dolaylı vergi gibi düşmek; sübvansiyon eklenir. İkinci tuzak, dolaysız (gelir) vergiyi millî gelire geçerken düşmek; o en son adımdadır. Üçüncü tuzak, transferi millî gelire eklemek.

↕Sıralama hesap sırası

  1. Faktör maliyetiyle millî gelir
  2. GSMH
  3. Harcanabilir gelir
  4. GSYH
  5. Kişisel gelir
  6. Safi millî hasıla

?Soru çöz

Millî gelirden kişisel gelire geçerken
I. Kurumlar vergisi
II. Sosyal güvenlik primleri
III. Emekli aylıkları
kalemlerinden hangileri millî gelirden düşülür?

✓ A. Kurumlar vergisi ve sosyal güvenlik primi kazanılmış ama hanehalkına ulaşmamış gelirdir, düşülür. Emekli aylığı transferdir; millî gelirde yoktur ve kişisel gelire eklenir. B primi atlar; C ve D transferi düşülen kalem sanır.
MAKRO İKTİSAT · GÖSTERGE

Nominal ve reel GSYH, deflatör ve fiyat endeksleri

İktisat · Makro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Nominal ve reel GSYH farkı nedir? GSYH deflatörü ve TÜFE nasıl hesaplanır, Laspeyres ve Paasche endeksi nedir?

Kısa cevap: Nominal GSYH cari yılın fiyatlarıyla, reel GSYH sabit (baz yılı) fiyatlarla hesaplanır; büyüme reel GSYH'yle ölçülür. GSYH deflatörü = nominal ÷ reel × 100. Deflatör cari yılın miktarlarını tartı alan Paasche tipi, TÜFE sabit bir sepeti tartı alan Laspeyres tipi endekstir. Laspeyres ikame etkisini göz ardı ettiği için enflasyonu abartma eğilimindedir.

Nominal GSYH bir yılda yüzde 41 arttı. Ekonomi gerçekten yüzde 41 daha fazla mal ve hizmet mi üretti, yoksa artışın çoğu fiyatlardan mı geldi?

GSYH fiyat çarpı miktarların toplamıdır; fiyatlar artınca üretim değişmese de büyür. Miktardaki gerçek değişmeyi görmek için her yılın miktarları aynı yılın fiyatlarıyla (baz yılı) çarpılır: bu reel GSYH'dir. Nominal ile reel arasındaki oran, ekonomideki bütün nihai malların ortalama fiyat düzeyini verir.

GSYH deflatörü = nominal GSYHreel GSYH × 100Baz yılında nominal = reel, deflatör = 100. Yaklaşık olarak: nominal büyüme ≈ reel büyüme + enflasyon.
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

İki mallı ekonomide 2024 (baz yılı): ekmek 10 TL × 100 adet, kitap 50 TL × 20 adet. 2025: ekmek 12 TL × 110 adet, kitap 60 TL × 25 adet. 2025 nominal ve reel GSYH, deflatör ve reel büyüme nedir?

  1. 2025 nominal: 12·110 + 60·25 = 1.320 + 1.500 = 2.820.
  2. 2025 reel (2024 fiyatlarıyla): 10·110 + 50·25 = 1.100 + 1.250 = 2.350.
  3. Deflatör: 2.820 ÷ 2.350 × 100 = 120, fiyat düzeyi %20 arttı.
  4. 2024 GSYH = 10·100 + 50·20 = 2.000; reel büyüme 2.350 ÷ 2.000 − 1 = %17,5.

Cevap: nominal 2.820, reel 2.350, deflatör 120, reel büyüme %17,5 (nominal artış %41: 1,175 × 1,20 = 1,41)

TÜFE, ÜFE ve iki endeks türü

Tüketici fiyat endeksi (TÜFE), tipik bir hanehalkının satın aldığı sabit bir sepetin maliyetini izler; TÜİK her ay açıklar. Üretici fiyat endeksi (TÜİK'te Yİ-ÜFE) üreticinin sattığı malların fiyatını izler ve maliyet baskısını TÜFE'den önce gösterir. Deflatörden farkları: TÜFE ithal tüketim mallarını kapsar, yatırım mallarını kapsamaz; deflatör yalnız yurt içinde üretileni kapsar.

Laspeyres ve Paasche
LaspeyresPaasche
Tartı (miktar)Baz yılının miktarları (sabit sepet)Cari yılın miktarları
ÖrnekTÜFEGSYH deflatörü
EğilimEnflasyonu abartırEnflasyonu olduğundan düşük gösterir
Neden?Pahalanan maldan kaçışı görmezUcuza kaçışı tam yansıtır, ilk sepetin pahalılığını kaçırır

Esneklik ve tüketici teorisi sayfasında gördüğümüz ikame etkisi burada yeniden çıkar: bir mal pahalanınca tüketici ondan daha az, ikamesinden daha çok alır. Sabit sepet bu kaçışı görmez ve geçim maliyetindeki artışı olduğundan büyük gösterir. Yeni malların sepete geç girmesi ve kalite artışlarının fiyat artışı sayılması da aynı yönde yanılgı yaratır.

Çekirdek enflasyon, fiyatı mevsim, hava ya da dünya piyasalarıyla oynayan kalemler (enerji, işlenmemiş gıda, alkollü içki, tütün, altın) dışarıda bırakılarak hesaplanır. Amacı geçici şokları ayıklayıp enflasyonun kalıcı eğilimini göstermektir; TÜİK bunu özel kapsamlı TÜFE göstergeleriyle yayımlar.

Akılda kalsın: Reel = sabit fiyat, büyüme reelle ölçülür. Deflatör = nominal ÷ reel × 100. Laspeyres = sabit sepet (baz yılı) = TÜFE = abartır; Paasche = cari miktar = deflatör = düşük gösterir.
Sınavda

Nasıl sorulurİki mallı tablo verilip reel GSYH, deflatör ya da reel büyüme istenir; ters soruda nominal GSYH ve deflatörden reel GSYH bulunur. Kavram sorusunda “fiyat değişmelerini ölçmede hangisi daha kapsamlıdır” ya da “hangisi Laspeyres tipidir” sorulur.

TuzakReel GSYH'yi cari yılın fiyatlarıyla hesaplamak. İkinci tuzak, deflatörün ithal malları kapsadığını sanmak; ithal mallar TÜFE'dedir.

▭Boşluk doldurma nominalden reele

Bir yılda nominal GSYH 3.000, GSYH deflatörü 125'tir. Bu yılın reel GSYH'si 'dür. Önceki yılın reel GSYH'si 2.000 ise reel büyüme oranı yüzde 'dir. Sabit sepet kullanan tipi endeks enflasyonu abartma eğilimindedir.

2.40020LaspeyresPaasche3.750

?Soru çöz

Fiyat endeksleriyle ilgili
I. GSYH deflatörü, yurt dışından ithal edilen tüketim mallarının fiyatlarını kapsar.
II. TÜFE baz yılının mal sepetini sabit tuttuğu için tüketicilerin ucuzlayan mallara yönelmesini yansıtmaz.
III. Çekirdek enflasyon göstergeleri enerji ve işlenmemiş gıda gibi oynak kalemleri dışarıda bırakır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. II doğru: sabit sepet (Laspeyres) ikame etkisini göremez. III doğru: çekirdek enflasyon oynak kalemleri ayıklar. I yanlış: deflatör yalnız yurt içinde üretileni kapsar; ithal tüketim malları TÜFE'dedir. A ve B bu yüzden yanlış öncülü içerir; D I'i de doğru sayar.
MAKRO İKTİSAT · GÖSTERGE

İşsizlik oranı, işsizlik türleri ve Okun yasası

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPareto etkinliği nedir? Edgeworth kutusu ve sözleşme eğrisi neyi gösterir, refah teoremleri ne söyler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Faktör piyasaları ve refah iktisadı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir kişinin durumu başkasını kötüleştirmeden iyileştirilemiyorsa dağılım Pareto etkindir. Edgeworth kutusunda bu noktalar iki tüketicinin kayıtsızlık eğrilerinin teğet olduğu (MRS'lerin eşit olduğu) sözleşme eğrisidir. Birinci refah teoremine göre rekabetçi denge Pareto etkindir; ikincisine göre her Pareto etkin dağılıma başlangıç kaynakları yeniden dağıtılarak rekabetle ulaşılabilir.

Genel denge ve Pareto etkinliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İşsizlik oranı ve işgücüne katılma oranı nasıl hesaplanır? İşsizlik türleri ve doğal işsizlik oranı nedir?

Kısa cevap: İşgücü, istihdam edilenlerle işsizlerin toplamıdır. İşsizlik oranı = işsiz ÷ işgücü; işgücüne katılma oranı = işgücü ÷ 15 ve daha yukarı yaştaki nüfus. Umudunu yitirip iş aramayı bırakan işgücü dışına çıkar ve işsizlik oranını düşük gösterir. Friksiyonel ve yapısal işsizlik doğal işsizlik oranını oluşturur; konjonktürel işsizlik onun üstündeki kısımdır.

TÜİK işsizlik oranının düştüğünü açıkladı; aynı ay iş bulan kişi sayısı ise değişmedi. İkisi birden nasıl doğru olabilir?

Faktör piyasaları ve refah iktisadı sayfasında bireyin emek arzını ücrete göre ayarladığını gördük. Makro düzeyde soru şudur: çalışmak isteyenlerin ne kadarı iş bulabiliyor? Bunu ölçmek için nüfus üç gruba ayrılır. Uluslararası tanıma göre işsiz; çalışmayan, son dört hafta içinde iş arayan ve iki hafta içinde işbaşı yapabilecek kişidir. İş aramayan çalışmıyorsa işsiz değil, işgücü dışındadır (öğrenci, emekli, ev işleriyle uğraşan).

İşsizlik oranının paydası işgücü, katılma oranınınki 15+ yaş nüfustur.Görsel: Sınav Defteri
işsizlik oranı = işsizişgücü katılma oranı = işgücü15+ yaş nüfusİşgücü = istihdam + işsiz. İstihdam oranının paydası da 15+ yaş nüfustur.

Girişteki bilmece buradan çözülür: 0,8 milyon işsiz umudunu yitirip aramayı bırakırsa işsiz 2,4, işgücü 31,2 milyona iner; oran 2,4 ÷ 31,2 ≈ %7,7 olur. Kimse iş bulmadığı hâlde işsizlik oranı düşmüştür. Haftada birkaç saat çalışıp daha fazla çalışmak isteyen de istihdamda sayılır (zamana bağlı eksik istihdam). Bu iki grup yüzünden resmî oran, işgücündeki atıl kapasiteyi olduğundan küçük gösterir.

İşsizlik türleri
TürNeden?Örnek
Friksiyonel (arızi)İş arama süresi, bilgi eksikliğiYeni mezunun ilk işini araması
YapısalBeceri ya da bölge uyumsuzluğu, teknolojiOtomasyonla işini kaybeden dizgici
Konjonktürel (devresel)Toplam talebin düşmesi, durgunlukKrizde toplu çıkarma
MevsimlikÜretimin mevsime bağlılığıKışın turizm çalışanı
GizliMarjinal ürünü sıfır olan fazla çalışanAile tarlasında gereğinden çok kişi

Doğal işsizlik ve Okun yasası

Ekonomi tam kapasiteyle çalışırken bile iş arayanlar ve becerisi uymayanlar vardır. Friksiyonel ve yapısal işsizliğin toplamı doğal işsizlik oranıdır; “tam istihdam” sıfır işsizlik değil, işsizliğin doğal orana inmesidir. Gerçek oranın doğal oranı aşan kısmı konjonktüreldir. Arthur Okun bu kısmı üretim kaybına bağladı: Okun yasasına göre işsizlik doğal oranı her 1 puan aştığında reel GSYH potansiyelinin yaklaşık 2 puan altına iner (katsayı ülkeye ve döneme göre değişir; soruda verilir).

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Doğal işsizlik oranı %9, gerçekleşen oran %11, Okun katsayısı 2'dir. Reel GSYH potansiyelin yüzde kaç altındadır?

  1. Konjonktürel işsizlik: 11 − 9 = 2 puan.
  2. Üretim açığı: 2 × 2 = 4.

Cevap: yaklaşık %4

İşsizlik politikalarının ayrıntısını Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri (KPSS A) serisindeki İşsizlik ve istihdam politikaları sayfasında bulabilirsin.

Akılda kalsın: İşsizlik oranının paydası işgücü, katılmanınki 15+ nüfus. Umudunu yitiren işgücü dışına çıkar, oranı düşürür. Doğal oran = friksiyonel + yapısal; konjonktürel onun üstüdür. Okun: 1 puan fazla işsizlik ≈ 2 puan üretim kaybı.
Sınavda

Nasıl sorulurNüfus, işgücü ve istihdam rakamlarından işsizlik ya da katılma oranı hesaplanır; öncüllü soruda gerçek işsizliğin resmî orandan büyük olmasının nedenleri sorulur. “Hangisi doğal işsizliğe dahil değildir?” kalıbının cevabı konjonktüreldir.

Tuzakİşsizlik oranını 15+ nüfusa bölmek. İkinci tuzak, gizli işsizi resmî işsiz sanmak; gizli işsiz çalışıyor görünür ve istihdamda sayılır.

⇄Bilgi eşleştirme işsizlik türü

?Soru çöz

15 ve daha yukarı yaştaki nüfusu 50 milyon, işgücüne katılma oranı %60, işsizlik oranı %12 olan bir ekonomide istihdam edilenlerin sayısı kaç milyondur?

✓ D. İşgücü 50 × 0,60 = 30 milyon; işsiz 30 × 0,12 = 3,6 milyon; istihdam 30 − 3,6 = 26,4 milyon. A işsiz sayısıdır; B işsizlik oranını 15+ nüfusa uygulayıp 50 − 6 bulur; C istihdamı işgücüyle karıştırır.
MAKRO İKTİSAT · KAVRAM

Enflasyon türleri, maliyetleri ve konjonktür dalgalanmaları

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKısa dönem maliyetleri nelerdir? TC, TFC, TVC, AC, AVC, AFC ve MC arasındaki ilişkiler nasıldır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Üretim ve maliyet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kısa dönemde toplam maliyet sabit ve değişken maliyetin toplamıdır: TC = TFC + TVC. Ortalama maliyetler bunların miktara bölümüdür (AFC, AVC, AC); marjinal maliyet bir birim daha üretmenin ek maliyetidir (MC = ΔTC/ΔQ). AFC sürekli azalır; MC, AVC ve AC azalan verimler yüzünden U biçimlidir. MC, AVC'yi ve AC'yi en düşük noktalarında keser.

Kısa dönem maliyet eğrileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Enflasyon türleri nelerdir, enflasyonun maliyetleri nedir? Dezenflasyon ile deflasyon farkı ve konjonktür dalgalanmasının aşamaları nelerdir?

Kısa cevap: Enflasyon genel fiyat düzeyinin sürekli artışıdır. Toplam talep üretimden hızlı artarsa talep enflasyonu, maliyetler artarsa maliyet enflasyonu doğar; durgunlukla birlikte görülen enflasyona stagflasyon denir. Enflasyonun maliyetleri ayakkabı eskimesi, menü maliyeti, gelirin borçluya kayması ve belirsizliktir. Dezenflasyon enflasyonun yavaşlaması, deflasyon fiyat düzeyinin düşmesidir.

Bir lokanta sahibi menüsünü bir yılda dördüncü kez bastırıyor; emekli ise maaşının ay sonuna yetmediğini söylüyor. Enflasyonun bu iki yüzü aynı mekanizmadan mı doğar?

Enflasyon tek bir malın pahalanması değil, genel fiyat düzeyinin sürekli artışıdır; önceki konudaki endekslerle ölçülür. Nedenine göre iki ana tür ayrılır. Talep enflasyonunda toplam harcamalar ekonominin üretebileceğinden hızlı artar: “çok para az malı kovalar”. Maliyet enflasyonunda fiyatlar arz tarafından itilir: Üretim ve maliyet sayfasında gördüğümüz maliyet eğrileri, girdi fiyatı (enerji, ücret, döviz kuru) yükselince yukarı kayar ve firmalar her miktarı daha yüksek fiyattan sunar.

Enflasyon türleri
TürKaynağıÜretim ne olur?
Talep enflasyonuHarcama artışı, gevşek para ve maliye politikasıKısa dönemde artar
Maliyet enflasyonuEnerji, ücret, kur artışı; arz şokuAzalır
Yapısal enflasyonTarım, altyapı gibi darboğazlar (gelişmekte olan ülkeler)Darboğaz sektörde sınırlı
StagflasyonDurgunluk + enflasyon, çoğunlukla arz şokuAzalır, işsizlik artar
HiperenflasyonAçıkların para basılarak finansmanı; Cagan ölçütü aylık %50'nin üstüPara işlevini yitirir

Talep ve maliyet enflasyonunun grafikte nasıl ayrıldığını IS-LM ve toplam arz-talep sayfasında göreceğiz.

Enflasyon kime, nasıl maliyet yükler?

Beklenen enflasyon bile maliyetlidir: insanlar elde az nakit tutmak için bankaya daha sık gider (ayakkabı eskimesi maliyeti), firmalar fiyat listelerini sık sık değiştirir (menü maliyeti). Beklenmeyen enflasyon ise serveti yeniden dağıtır: sabit faizle borç alan kazanır, borç veren kaybeder; sabit gelirli (emekli, memur) kaybeder. Vergi dilimleri güncellenmezse nominal geliri artan kişi üst dilime geçer (mali sürüklenme). En büyük zarar, fiyatların bilgi taşıyamaması ve uzun vadeli sözleşmelerin zorlaşmasıdır.

r ≈ i − πFisher eşitliği: reel faiz ≈ nominal faiz − enflasyon. Nominal faiz %45, enflasyon %40 ise reel faiz yaklaşık %5'tir (tam hesap 1,45 ÷ 1,40 − 1 ≈ %3,6).

Dezenflasyon enflasyonun yavaşlamasıdır (%60'tan %40'a): fiyatlar hâlâ artıyordur. Deflasyon ise fiyat düzeyinin düşmesidir (enflasyon eksiye döner). Deflasyon masum değildir: fiyatların düşeceğini bekleyen hanehalkı harcamasını erteler, borçların reel yükü artar, talep daha da daralır.

Konjonktür dalgalanmaları

Gerçek üretim potansiyel üretimin etrafında dalgalanır; dipte işsizlik, zirvede enflasyon baskısı en yüksektir.Görsel: Sınav Defteri

Reel GSYH uzun dönem eğiliminin etrafında dalgalanır: genişleme (canlanma) döneminde üretim ve istihdam artar, zirvede kapasite sınırına dayanılır, daralma (resesyon) döneminde üretim düşer, dipte en düşük noktaya inilir. Basın, reel GSYH'nin art arda iki çeyrek küçülmesine “teknik resesyon” der; ağır ve uzun daralmaya depresyon denir.

Akılda kalsın: Talep çeker, maliyet iter. Stagflasyon = durgunluk + enflasyon. Dezenflasyon = yavaşlama, deflasyon = düşüş. Beklenmeyen enflasyon borçluyu kazandırır. Konjonktür: genişleme → zirve → daralma → dip.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi maliyet enflasyonuna yol açar?” ya da “hangisi enflasyonun maliyetlerinden biri değildir?” biçiminde sorulur; kavram adı soran kalıpta ayakkabı eskimesi ve menü maliyeti tanımlanır.

TuzakEnflasyon oranının düşmesini fiyatların düşmesi sanmak (dezenflasyon ≠ deflasyon). İkinci tuzak, beklenmeyen enflasyonun alacaklıyı kazandırdığını düşünmek; borcun reel değeri eridiği için borçlu kazanır.

▭Boşluk doldurma reel faiz ve dezenflasyon

Mevduata yıllık %45 nominal faiz ödenirken enflasyon %40 ise reel faiz yaklaşık yüzde 'tir. Yıllık enflasyonun %60'tan %40'a inmesine denir.

5dezenflasyondeflasyon85

?Soru çöz

Diğer koşullar sabitken aşağıdakilerden hangisi maliyet enflasyonuna yol açar?

✓ A. Petrol bütün üreticilerin girdisidir; fiyatı artınca maliyet eğrileri yukarı kayar ve fiyatlar arz tarafından itilir. B, C ve D toplam harcamayı artırır; bunlar fiyatı talep tarafından çeken, yani talep enflasyonu kaynaklarıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Monopolcü rekabet piyasasında uzun dönem dengesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Negatif eğimli talep AC'ye ancak azalan kesiminde teğet olabilir; firma AC'nin dibinden az üretir (fazla kapasite). AC'nin dibinde üretim tam rekabetin uzun dönem sonucudur. B serbest girişin sonucu, C negatif eğimli talebin sonucu (P > MR = MC), D teğetlik çözümünün tanımıdır; üçü doğrudur.Kaynak: Eksik rekabet piyasaları · Monopolcü rekabet

?Soru 2

Emek piyasasında tam rekabetçi davranan ancak ürettiği malın tek satıcısı olan bir firmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Monopolde MR < P olduğundan MRP = MR · MP, VMP = P · MP'nin altındadır; firma MRP = w'de durur ve daha az işçi alır. A tam rekabetçi firmanın kuralıdır; B ilişkiyi ters kurar; D emek piyasasında tek alıcı olan firmayı (monopson) anlatır ve orada da ücret marjinal faktör maliyetinin altındadır.Kaynak: Faktör piyasaları ve refah iktisadı · Faktör talebi: MRP ve VMP

?Soru 3

Faktör kazançlarıyla ilgili
I. Arz eğrisi dikey olan bir faktörün kazancının tamamı ekonomik ranttır.
II. Bir faktörün transfer kazancı, o faktörün bir sonraki en iyi kullanımında elde edeceği getiridir.
III. Ricardo'ya göre ekilen en verimsiz toprak rant almaz.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. I: miktar ücrete hiç tepki vermiyorsa faktörü yerinde tutmak için ödeme gerekmez, kazancın hepsi ranttır. II transfer kazancının tanımıdır. III: fiyat marjinal toprağın maliyetine eşit olduğundan o toprak yalnız maliyetini karşılar. A ve B Ricardo'nun marjinal toprak ilkesini, C dikey arzla rantın ilişkisini atlar.Kaynak: Faktör piyasaları ve refah iktisadı · Ekonomik rant ve transfer kazancı

?Soru 4

Talep fonksiyonu P = 120 − 2Q, marjinal maliyeti sabit ve 40 TL olan bir monopol kârını en yükseğe çıkarmaktadır. Monopolün fiyatı ve satış miktarı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. MR = 120 − 4Q = 40 → Q = 20; fiyat talepten: 120 − 40 = 80. A tam rekabet sonucudur (P = MC); C miktarı doğru bulup fiyatı MR'den (ya da MC'den) okumuştur; D MC'yi unutup MR'yi sıfıra eşitlemiş, hasılatın en yüksek olduğu noktayı bulmuştur.Kaynak: Tam rekabet ve monopol · Monopol dengesi ve refah kaybı

?Soru 5

Tam rekabetçi bir sektör genişledikçe sektörün kullandığı uzman işgücünün ücreti yükselmektedir. Bu sektörün uzun dönem arz eğrisi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Sektör genişlerken girdi fiyatı yükseliyorsa her firmanın maliyet eğrileri yukarı kayar; daha çok arz ancak daha yüksek fiyatla gelir. B sabit maliyetli sektörü anlatır; C girdi maliyetinin düştüğü azalan maliyetli sektördür; D giriş serbestken uzun dönemde geçerli değildir, arz çok kısa dönemde dikeye yaklaşır.Kaynak: Tam rekabet ve monopol · Uzun dönem denge ve sektör arzı

?Soru 6

Piyasa talebi P = 100 − Q, iki firmanın marjinal maliyeti sabit ve 10 TL'dir. Stackelberg modelinde lider firma kaç birim üretir?

✓ B. İzleyicinin tepkisi q2 = 45 − q1/2; talebe konunca P = 55 − q1/2, liderin MR'si 55 − q1 = 10 → q1 = 45. A Cournot dengesindeki firma miktarıdır; C izleyicinin miktarıdır; D P = MC'deki rekabet (Bertrand) toplamıdır.Kaynak: Eksik rekabet piyasaları · Bertrand, Stackelberg, Edgeworth

?Soru 7

İki firmanın reklam kararına ilişkin kazançlar (önce A'nın, sonra B'nin): A reklam yapar–B reklam yapar (5, 3); A reklam yapar–B yapmaz (8, 2); A yapmaz–B reklam yapar (4, 6); A yapmaz–B yapmaz (6, 7). Buna göre
I. A'nın baskın stratejisi reklam yapmaktır.
II. B'nin baskın stratejisi reklam yapmaktır.
III. Oyunun Nash dengesi iki firmanın da reklam yaptığı durumdur.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. A için reklam her durumda daha iyidir (5 > 4, 8 > 6): baskın strateji (I). A reklam yapınca B'nin en iyisi de reklamdır (3 > 2), A sapmak istemez: Nash dengesi (5, 3) (III). II yanlış: A reklam yapmazsa B için yapmamak daha iyidir (7 > 6), B'nin baskın stratejisi yoktur. A Nash dengesini atlar; B ve D, B'nin her durumda reklamı seçtiğini sanır.Kaynak: Eksik rekabet piyasaları · Oyun teorisi: Nash ve tutsak ikilemi

?Soru 8

İki kişili, iki mallı bir mübadele ekonomisinde Edgeworth kutusundaki sözleşme eğrisi üzerinde yer alan bir noktayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Sözleşme eğrisinde eğriler teğettir (MRSA = MRSB); karşılıklı kazanç alanı kalmaz, birini iyileştiren değişme ötekini kötüleştirir: Pareto etkinlik. A etkinliği adaletle karıştırır, köşe noktalar da etkindir; C mercek oluşturan etkin olmayan başlangıç noktasını anlatır; D yanlıştır, eğrinin her noktası etkindir ve aralarında seçim sosyal refah fonksiyonu gerektirir.Kaynak: Faktör piyasaları ve refah iktisadı · Genel denge ve Pareto etkinliği

?Soru 9

Bir malın piyasasında talep P = 100 − Q, üreticinin özel marjinal maliyeti PMC = 20 + Q'dur. Üretim, birim başına 20 TL'lik marjinal dış maliyet yaratmaktadır. Sosyal optimumu sağlayan birim başına Pigou vergisi ve sosyal açıdan etkin üretim miktarı hangisidir?

✓ D. SMC = 40 + Q; 100 − Q = 40 + Q → Q = 30. Vergi optimumdaki marjinal dış maliyete eşittir: 20 TL. A vergiyi doğru bulur ama miktarı vergisiz piyasa dengesinden alır; B dış maliyeti ikiye böler; C vergiyi sosyal optimumdaki fiyatla (70) karıştırır.Kaynak: Faktör piyasaları ve refah iktisadı · Dışsallıklar ve kamu malları

?Soru 10

Bir monopolün sattığı malın fiyatı 50 TL, bu fiyatta talebin fiyat esnekliği −0,5'tir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. MR = 50·(1 + 1/(−0,5)) = 50·(1 − 2) = −50; talep inelastik olduğu için fiyatı yükseltip az satmak hasılatı artırır, monopol bu noktada kalmaz. A |e| = 2 alınarak hesaplanmıştır (1/e yerine e); B tam rekabetçi firmanın kuralıdır (MR = P); D birim esnek talebin sonucudur.Kaynak: Tam rekabet ve monopol · Monopol ve marjinal hasılat
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →