Eksik rekabet piyasaları: monopolcü rekabet, oligopol modelleri, oyun teorisi

Birkaç firmanın paylaştığı bir piyasada her karar rakibin tepkisine bağlıdır. Monopolcü rekabetten oligopol modellerine, kartelin neden dağıldığından tutsak ikilemine kadar eksik rekabeti anlatıyoruz.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MİKRO İKTİSAT · MODEL

Monopolcü rekabet: ürün farklılaştırması ve fazla kapasite

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTam rekabet piyasasının varsayımları nelerdir? Tam rekabette firmanın talep eğrisi neden yataydır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Tam rekabet ve monopol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tam rekabetin beş varsayımı vardır: çok sayıda küçük alıcı ve satıcı, homojen ürün, piyasaya serbest giriş-çıkış, tam bilgi ve üretim faktörlerinin tam hareketliliği. Tek firma fiyatı etkileyemez, piyasa fiyatını veri alır. Bu yüzden firmanın karşılaştığı talep eğrisi piyasa fiyatı hizasında yataydır ve P = AR = MR olur.

Tam rekabetin varsayımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Monopolcü rekabet piyasası nedir? Uzun dönemde neden sıfır kâr ve fazla kapasite oluşur?

Kısa cevap: Monopolcü rekabette çok sayıda firma birbirine yakın ama farklılaştırılmış ürünler satar ve giriş serbesttir. Her firmanın kendi markasında küçük bir fiyat gücü vardır, talebi negatif eğimlidir. Kısa dönemde kâr edilebilir; uzun dönemde giriş kârı sıfırlar ve talep eğrisi AC'ye azalan kesiminde teğet olur. Sonuç: P = AC > MC ve fazla kapasite.

Bir mahallede beş berber var; biri fiyatı biraz yükseltince müşterilerinin hepsini değil, yalnız bir kısmını kaybediyor. Sadık müşteri onun makasını, sohbetini, konumunu seviyor. Bu piyasa tam rekabet mi, monopol mü?

İkisinin karışımıdır. Bu yapıyı 1933'te birbirinden bağımsız olarak Chamberlin (monopolcü rekabet) ve Joan Robinson (eksik rekabet) incelemiştir. Tam rekabetten aldığı özellikler: çok sayıda firma ve serbest giriş-çıkış. Monopolden aldığı: her firmanın kendi ürününün tek satıcısı olması. Ürünler birbirinin yakın ama tam olmayan ikamesidir; fark kalite, tasarım, konum, hizmet ya da yalnız marka imajından gelebilir. Esneklik ve tüketici teorisi sayfasında gördüğümüz pozitif çapraz esneklik burada yüksektir ama sonsuz değildir.

Kısa dönem: küçük bir monopol gibi

Firmanın talebi negatif eğimli ama monopolünkünden daha esnektir, çünkü yakın ikameler vardır. Karar kuralı aynıdır: Tam rekabet ve monopol sayfasında gördüğümüz gibi miktar MR = MC'den, fiyat talepten belirlenir. Fiyat AC'nin üstündeyse firma kısa dönemde iktisadi kâr eder.

Uzun dönem: teğetlik çözümü

Kâr yeni berberleri çeker. Her yeni rakip mevcut firmaların müşterisinden pay alır; firmanın talep eğrisi sola kayar. Giriş, talep eğrisi AC eğrisine teğet olana kadar sürer: o noktada P = AC, iktisadi kâr sıfırdır. Talep negatif eğimli olduğu için teğet nokta AC'nin azalan kesimindedir, en düşük noktasında değil.

Firma MR = MC'deki Q'yu üretir; fiyat bu miktarda talep eğrisinden okunur ve AC'ye eşittir. Q ile AC'nin dibi arasındaki açıklık fazla kapasitedir.Görsel: Sınav Defteri

İki sonuç doğar. P > MC: fiyat marjinal maliyetin üstündedir, küçük bir refah kaybı vardır. Fazla kapasite: firma AC'nin dibinden az üretir; Üretim ve maliyet sayfasında gördüğümüz en etkin ölçeğe ulaşılmaz. Mahallede ihtiyaçtan çok berber, eczane, kafe olmasının açıklaması budur. Karşılığında tüketici çeşit kazanır. Reklam ve marka bu piyasanın doğal aracıdır: firma talebini sağa kaydırmaya ve müşteriyi sadık kılarak talebini daha inelastik yapmaya çalışır.

Akılda kalsın: Monopolcü rekabet = çok firma + serbest giriş (tam rekabetten) + farklılaştırılmış ürün (monopolden). Uzun dönem: talep AC'ye azalan kesiminde teğet → P = AC (sıfır kâr), P > MC, fazla kapasite.
Sınavda

Nasıl sorulur“Monopolcü rekabet piyasasının uzun dönem dengesiyle ilgili hangisi yanlıştır?” kalıbı yaygındır; Chamberlin adı ya da fazla kapasite kavramı sorulur.

TuzakUzun dönemde firmanın AC'nin dibinde ürettiğini sanmak; bu tam rekabetin sonucudur. İkinci tuzak, sıfır iktisadi kâr nedeniyle P = MC olduğunu düşünmek; P = AC'dir ama MC'nin üstündedir.

?Soru çöz

Monopolcü rekabet piyasasında uzun dönem dengesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Negatif eğimli talep AC'ye ancak azalan kesiminde teğet olabilir; firma AC'nin dibinden az üretir (fazla kapasite). AC'nin dibinde üretim tam rekabetin uzun dönem sonucudur. B serbest girişin sonucu, C negatif eğimli talebin sonucu (P > MR = MC), D teğetlik çözümünün tanımıdır; üçü doğrudur.

⇄Bilgi eşleştirme özellik ve sonucu

MİKRO İKTİSAT · HESAP

Oligopol ve Cournot modeli: tepki fonksiyonları ve denge

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Oligopol nedir? Cournot modelinde firmalar ne kadar üretir, denge nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Oligopol, az sayıda büyük firmanın bulunduğu ve her firmanın kararının rakiplerin tepkisine bağlı olduğu piyasadır (karşılıklı bağımlılık). Cournot modelinde firmalar homojen mal üretir ve rakibin miktarını veri alarak kendi miktarını seçer. Denge iki tepki fonksiyonunun kesiştiği noktadır; toplam üretim monopolden fazla, tam rekabetten azdır.

Türkiye'de birkaç büyük firmanın paylaştığı bir çimento bölgesinde bir üretici kapasitesini artırmadan önce hep aynı soruyu sorar: rakip ne kadar üretecek?

Oligopolde az sayıda firma piyasanın büyük bölümünü elinde tutar; giriş engelleri vardır ve ürün homojen (çimento, çelik, akaryakıt) ya da farklılaştırılmış (otomobil, GSM hizmeti) olabilir. Belirleyici özellik karşılıklı bağımlılıktır: bir firmanın kârı rakiplerinin kararına bağlıdır. Bu yüzden tek bir oligopol modeli yoktur; her model, firmanın rakibinin davranışı hakkında yaptığı farklı bir varsayıma dayanır.

Cournot (1838): miktar rekabeti

Cournot modelinde iki firma (düopol) aynı malı üretir ve her biri rakibin miktarını veri alarak kârını en yükseğe çıkaran miktarı seçer. Rakibin her olası miktarına verilen en iyi cevabı gösteren eğriye tepki fonksiyonu denir. Firma 2 çok üretirse firma 1'e kalan talep küçülür ve firma 1 daha az üretir: tepki fonksiyonları negatif eğimlidir. Denge, iki tepki fonksiyonunun kesiştiği noktadır; orada hiçbir firma kararını tek başına değiştirmek istemez.

P = a − b(q1 + q2), MC = c q1 = a − c2b − q22 q1 = q2 = a − c3bOrtadaki ifade firma 1'in tepki fonksiyonudur (kendi MR'sini MC'ye eşitlemesinden). n firmalı Cournot'ta toplam üretim, rekabet miktarının n/(n + 1)'idir.
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Piyasa talebi P = 120 − Q, iki özdeş firmanın marjinal maliyeti 30 TL (sabit maliyet yok). Cournot dengesinde firma başına üretim, fiyat ve kâr nedir? Monopol ve tam rekabetle karşılaştırın.

  1. Firma 1'in MR'si: 120 − 2q1 − q2 = 30 → tepki: q1 = 45 − q2/2.
  2. Simetri (q1 = q2 = q): q = 45 − q/2 → q = 30; Q = 60, P = 60; firma başına kâr (60 − 30)·30 = 900.
  3. Monopol: 120 − 2Q = 30 → Q = 45, P = 75. Tam rekabet: P = 30, Q = 90.

Cevap: q = 30, P = 60, kâr 900; miktar sırası 45 < 60 < 90

P = 120 − Q ve MC = 30 için tepki fonksiyonları. Her firma rakibin miktarı arttıkça kendi üretimini azaltır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Oligopolün özü karşılıklı bağımlılık. Cournot = miktar rekabeti, rakibin miktarı veri. Doğrusal talepte firma başına (a − c)/3b. Toplam miktar sırası: monopol < Cournot < tam rekabet.
Sınavda

Nasıl sorulurTalep ve MC verilip Cournot dengesinde firma ya da toplam miktar, fiyat istenir; ya da bir modelin varsayımı (“rakibin üretim miktarını veri alır”) verilip modelin adı sorulur.

TuzakCournot'ta her firmanın monopol miktarının yarısını ürettiğini sanmak; o kartel sonucudur (22,5), Cournot'ta 30'dur. İkinci tuzak, tepki fonksiyonunda q2'nin katsayısını 1 almak; doğrusal talepte 1/2'dir.

▭Boşluk doldurma Cournot hesabı

Talep P = 100 − Q, iki özdeş firmanın MC'si 10 TL. Cournot dengesinde her firma birim üretir, piyasa fiyatı TL olur. Rakibi hiç üretmeseydi bir firma birim üretirdi.

3040456022,5

?Soru çöz

Talep ve maliyet koşulları aynı olan bir piyasada monopol, iki firmalı Cournot düopolü ve tam rekabet altında üretilen toplam miktarların küçükten büyüğe doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Monopol MR = MC'de en az, tam rekabet P = MC'de en çok üretir; Cournot düopolü ikisinin arasındadır (örnekte 45 < 60 < 90). A rakipli piyasanın monopolden az üreteceğini sanır; B Cournot'u rekabetten ileri koyar; D sırayı tümden ters çevirir, fiyat sırasıyla karıştırır.
MİKRO İKTİSAT · MODEL

Bertrand, Stackelberg ve Edgeworth: rakip hakkındaki varsayım değişince

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bertrand, Stackelberg ve Edgeworth oligopol modelleri arasındaki fark nedir? Bertrand paradoksu nedir?

Kısa cevap: Bertrand modelinde firmalar homojen malda fiyatla rekabet eder; her biri rakibin fiyatının biraz altına iner ve denge P = MC'de oluşur: iki firma tam rekabet sonucunu verir (Bertrand paradoksu). Stackelberg modelinde lider firma önce miktarını açıklar, izleyici ona tepki verir; lider daha çok üretir ve daha çok kazanır. Edgeworth modeli kapasite sınırıyla fiyatın dalgalandığını gösterir.

Aynı benzini satan iki istasyon karşılıklı duruyor. Biri litreyi 1 kuruş ucuza satarsa sürücülerin hepsi oraya gider. Bu yarış nerede durur?

Önceki konudaki Cournot modelinde firmalar miktar seçiyordu. Varsayım değişince sonuç da değişir. Sınavda modeller çoğunlukla varsayımlarıyla tanınır.

Bertrand (1883): fiyat rekabeti

Bertrand modelinde firmalar homojen mal satar ve fiyat seçer; rakibin fiyatını veri alır. Alıcılar ucuz olandan alır. Rakip MC'nin üstünde bir fiyat koyduğu sürece onun biraz altına inmek bütün piyasayı kazandırır. İndirim yarışı fiyat P = MC'ye inene kadar sürer; kâr sıfırdır. Yalnız iki firmayla tam rekabet sonucuna ulaşılması Bertrand paradoksu diye bilinir. Paradoks, ürün farklılaştırması, kapasite sınırı ya da tekrarlanan etkileşim olduğunda çözülür.

Stackelberg (1934): lider ve izleyici

Stackelberg modelinde firmalardan biri liderdir: miktarını önce açıklar ve izleyicinin Cournot tepki fonksiyonunu bilerek seçer. İzleyici liderin miktarını veri alıp tepki verir. Önce davranmak avantajdır (ilk hamle avantajı): lider Cournot miktarından fazla üretir, izleyici az.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Önceki konudaki piyasada (P = 120 − Q, MC = 30) firma 1 lider olursa miktarlar, fiyat ve kârlar ne olur?

  1. İzleyicinin tepkisi q2 = 45 − q1/2 talebe konur: P = 120 − q1 − (45 − q1/2) = 75 − q1/2.
  2. Liderin MR'si 75 − q1 = 30 → q1 = 45; izleyici q2 = 22,5.
  3. Q = 67,5, P = 52,5; kârlar 22,5·45 = 1.012,5 ve 22,5·22,5 = 506,25 TL.

Cevap: lider 45, izleyici 22,5; P = 52,5

Edgeworth: kapasite sınırı

Edgeworth modeli Bertrand'a kapasite sınırı ekler. Firma rakibinin altına inip bütün talebi kazansa bile hepsini karşılayamaz; karşılanamayan alıcılar pahalı firmaya gider. Bu yüzden fiyat MC'ye inmez, iki düzey arasında sürekli dalgalanır; kararlı bir denge oluşmaz.

Oligopol modelleri yan yana (P = 120 − Q, MC = 30)
ModelKarar değişkeniVarsayımQP
Kartel (ortak monopol)MiktarOrtak kâr en yükseğe4575
CournotMiktarRakibin miktarı veri, eşzamanlı6060
StackelbergMiktarLider önce, izleyici tepki verir67,552,5
BertrandFiyatRakibin fiyatı veri, homojen mal9030
EdgeworthFiyatBertrand + kapasite sınırıFiyat dalgalanır
Akılda kalsın: Cournot miktar, Bertrand fiyat rekabetidir. Bertrand: iki firma yeter, P = MC (paradoks). Stackelberg: lider önce davranır, Cournot'tan çok üretir. Edgeworth: kapasite sınırı → fiyat dalgalanır. Miktar sırası: kartel < Cournot < Stackelberg < Bertrand.
Sınavda

Nasıl sorulurBir varsayım verilip modelin adı istenir (“firmalar fiyatı karar değişkeni olarak kullanır ve homojen mal üretir”); hesap kalıbında liderin ya da izleyicinin miktarı sorulur.

TuzakStackelberg'de liderin Cournot miktarını ürettiğini sanmak; doğrusal talepte lider monopol miktarı kadar (45) üretir. İkinci tuzak, Bertrand paradoksunda firmaların zarar ettiğini düşünmek; iktisadi kâr sıfırdır, normal kâr vardır.

⇄Bilgi eşleştirme model ve varsayım

?Soru çöz

Piyasa talebi P = 100 − Q, iki firmanın marjinal maliyeti sabit ve 10 TL'dir. Stackelberg modelinde lider firma kaç birim üretir?

✓ B. İzleyicinin tepkisi q2 = 45 − q1/2; talebe konunca P = 55 − q1/2, liderin MR'si 55 − q1 = 10 → q1 = 45. A Cournot dengesindeki firma miktarıdır; C izleyicinin miktarıdır; D P = MC'deki rekabet (Bertrand) toplamıdır.
MİKRO İKTİSAT · MODEL

Dirsekli talep, kartel ve fiyat liderliği: oligopolde fiyat

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTalebin fiyat esnekliği nedir, nasıl hesaplanır ve toplam harcamayı nasıl etkiler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Esneklik ve tüketici teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Talebin fiyat esnekliği, fiyattaki yüzde değişmenin talep miktarında yol açtığı yüzde değişmedir: eP = %ΔQ ÷ %ΔP. Mutlak değeri 1'den büyükse talep esnek, küçükse inelastik, 1'e eşitse birim esnektir. Esnek talepte fiyat düşüşü toplam harcamayı artırır, inelastik talepte azaltır; toplam harcama birim esneklikte en yüksektir.

Talebin fiyat esnekliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sweezy'nin dirsekli talep eğrisi modeli fiyat katılığını nasıl açıklar? Kartel neden dağılmaya eğilimlidir?

Kısa cevap: Sweezy'nin dirsekli talep modelinde firma, rakiplerin fiyat artışına uymayacağını, indirime ise uyacağını varsayar. Talep eğrisi mevcut fiyatta kırılır, MR eğrisinde kesiklik oluşur; MC bu boşlukta değiştikçe fiyat değişmez (fiyat katılığı). Kartel firmaların ortak monopol gibi davranmasıdır ama her üye kotasını aşmak ister; aldatma güdüsü karteli kararsız kılar.

Hammadde fiyatları biraz arttığı hâlde bazı büyük markaların etiket fiyatları aylarca değişmiyor. Oligopolde fiyat neden bu kadar yapışkan?

Sweezy (1939): dirsekli talep eğrisi

Firma şöyle düşünür: “Fiyatı artırırsam rakipler artırmaz, müşterilerimi kaparlar; indirirsem onlar da indirir, kimseyi kazanamam.” Bu durumda mevcut fiyatın üstünde talep çok esnek, altında az esnektir. Esneklik ve tüketici teorisi sayfasında gördüğümüz gibi talebin esnek kesiminde fiyat artışı hasılatı düşürür, inelastik kesiminde fiyat indirimi hasılatı düşürür: iki yönde de değişiklik kötüdür. Talep eğrisi mevcut fiyatta bir dirsek yapar.

Talebin iki kesimi farklı eğimde olduğu için MR dirsek hizasında 30'dan 10'a atlar. MC₁'den MC₂'ye yükselen maliyet bu boşlukta kaldıkça miktar 40, fiyat 50 kalır.Görsel: Sınav Defteri

Model fiyatın neden katı kaldığını açıklar ama fiyatın ilk başta neden o düzeyde olduğunu açıklamaz; en çok eleştirilen yanı budur.

Kartel: ortak monopol

Firmalar rekabet yerine anlaşırsa kartel kurulur: toplam kârı en yükseğe çıkaran monopol miktarı üretilir ve üyeler arasında kotalarla bölüşülür. Petrol üreten ülkelerin kurduğu OPEC bilinen örnektir. Önceki konudaki piyasada kartel 45 birim üretir; iki üye 22,5'er birimle 1.012,5'er TL kazanır. Ama bir üye, öbürü kotasına uyarken gizlice 33,75 birim üretirse fiyat 63,75'e iner ve aldatanın kârı 1.139 TL'ye çıkar. Her üyenin aldatma güdüsü vardır; bu yüzden karteller kararsızdır. Kartel kurmak Türkiye'de 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'la yasaktır.

Fiyat liderliği açık anlaşma olmadan uyumu sağlar: piyasanın büyük firması (baskın firma) fiyatı belirler, küçükler bu fiyatı veri alır; ya da piyasayı iyi okuyan bir firmanın fiyat değişikliği öbürlerine işaret olur (barometrik liderlik).

Akılda kalsın: Sweezy: artışa uymazlar, indirime uyarlar → dirsek → MR boşluğu → fiyat katılığı; ilk fiyatı açıklamaz. Kartel = ortak monopol, ama aldatma güdüsü onu dağıtır. Fiyat liderliği: baskın firma ya da barometrik.
Sınavda

Nasıl sorulurSweezy modelinin varsayımı, MR'deki kesikliğin sonucu ya da modelin eleştirisi öncüllü biçimde sorulur; kartelde “kartelin istikrarsızlığının nedeni” istenir.

TuzakDirseğin üstündeki kesimi inelastik sanmak; rakip uymadığı için üst kesim esnektir. İkinci tuzak, MC'deki her değişikliğin fiyatı sabit bıraktığını düşünmek; yalnız MR boşluğu içindeki değişiklik fiyatı değiştirmez.

?Soru çöz

Sweezy'nin dirsekli talep eğrisi modeliyle ilgili
I. Firma, rakiplerinin hem fiyat artışlarına hem fiyat indirimlerine uyacağını varsayar.
II. Marjinal hasılat eğrisinde dirsek hizasında bir kesiklik vardır.
III. Model, piyasa fiyatının başlangıçta hangi düzeyde oluştuğunu açıklar.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. II iki farklı eğimli talep kesiminin sonucudur: dirsekte MR kesintiye uğrar. I yanlıştır: firma rakiplerin fiyat artışına uymayacağını, yalnız indirime uyacağını varsayar; dirsek bu asimetriden doğar. III yanlıştır: model fiyatın neden değişmediğini açıklar, ilk fiyatın nasıl oluştuğunu açıklamaz; en çok eleştirilen yanı budur. A ve B simetrik tepkiyi modelin varsayımı sanır; B ve C eleştiriyi modelin başarısı sayar.

↕Sıralama bir kartelin ömrü

  1. Üyeler, fiyat MC'nin üstünde olduğu için kotayı aşmayı kârlı bulur
  2. Firmalar ortak kârı en yükseğe çıkaran monopol miktarında anlaşır
  3. Anlaşma çöker, piyasa rekabete döner
  4. Toplam miktar üyelere kota olarak bölüştürülür
  5. Gizli fazla üretim toplam arzı artırır, fiyat düşer
MİKRO İKTİSAT · TEORİ

Oyun teorisi: baskın strateji, Nash dengesi, tutsak ikilemi

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Oyun teorisinde baskın strateji ve Nash dengesi nedir? Tutsak ikilemi oligopolde neyi açıklar?

Kısa cevap: Oyun teorisi, kararları birbirini etkileyen oyuncuların stratejik seçimini inceler. Baskın strateji, rakip ne yaparsa yapsın en iyi sonucu veren stratejidir. Nash dengesinde hiçbir oyuncu, öbürünün stratejisi veriyken kendi stratejisini değiştirerek daha iyi duruma geçemez. Tutsak ikileminde her oyuncunun baskın stratejisi işbirliğini bozmaktır; denge, ikisinin de işbirliği yapacağı durumdan kötüdür.

İki büyük market zinciri bayram öncesi kampanya düşünüyor. İkisi de fiyatı korursa ikisi de iyi kazanacak; ama biri indirime giderse öbürünün müşterisi kaçacak. Ne yaparlar?

Oligopoldeki karşılıklı bağımlılığın en genel aracı oyun teorisidir. Bir oyunun üç öğesi vardır: oyuncular, her oyuncunun seçebileceği stratejiler ve her strateji bileşiminin getirdiği kazançlar (ödemeler). Kazançlar bir tabloda (ödemeler matrisi) gösterilir.

Ödemeler matrisi: iki market zinciri (milyon TL; önce A'nın, sonra B'nin kazancı)
B: fiyatı korurB: indirim yapar
A: fiyatı korur10 , 104 , 14
A: indirim yapar14 , 46 , 6

Baskın strateji ve Nash dengesi

A'nın gözünden bakalım: B fiyatı korursa A indirimle 14 alır (korursa 10); B indirim yaparsa A indirimle 6 alır (korursa 4). B ne yaparsa yapsın indirim daha iyidir: indirim A'nın baskın stratejisidir. Oyun simetrik olduğu için B için de öyledir. Sonuç (6, 6) olur.

Nash dengesi daha genel bir kavramdır: öbürünün seçimi veriyken hiçbir oyuncunun kendi seçimini tek başına değiştirmek istemediği strateji bileşimi. (İndirim, indirim) bir Nash dengesidir: A korumaya dönerse 6'dan 4'e düşer. Her oyuncunun baskın stratejisi varsa onların bileşimi Nash dengesidir; ama baskın strateji olmadan da Nash dengesi bulunabilir. Önceki konularda gördüğümüz Cournot dengesi de bir Nash dengesidir: iki firma da rakibin miktarına en iyi cevabı vermektedir.

Tutsak ikilemi

Bu oyun bir tutsak ikilemidir: iki firma da fiyatı korusa (10, 10) ikisi için de daha iyi olurdu, ama bireysel akıl ikisini (6, 6)'ya iter. Kartelin dağılması tam olarak budur: “fiyatı koru” kartele uymak, “indirim” aldatmaktır. Oyun bir kez değil tekrar tekrar oynanırsa tablo değişir: bugünkü aldatma yarın cezalandırılabilir. Rakip ne yaptıysa bir sonraki turda onu yapmak (kısasa kısas) işbirliğini sürdürmenin bilinen yoludur; açık anlaşma olmadan oluşan bu uyuma örtülü uyum denir.

Akılda kalsın: Baskın strateji: rakip ne yaparsa yapsın en iyisi. Nash: kimse tek başına sapmak istemez. Her baskın strateji dengesi Nash'tir, tersi şart değil. Tutsak ikilemi: bireysel akıl (6, 6), ortak çıkar (10, 10); tekrarlanan oyun işbirliğini mümkün kılar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ödemeler matrisi verilip baskın strateji ya da Nash dengesi sorulur; sözel kalıpta tutsak ikileminin oligopolde neyi açıkladığı istenir.

TuzakNash dengesini iki oyuncunun toplam kazancının en yüksek olduğu hücre sanmak; tutsak ikileminde denge tam tersine ortak olarak kötü olan hücredir. İkinci tuzak, her oyunda her oyuncunun baskın stratejisi olduğunu düşünmek.

?Soru çöz

İki firmanın reklam kararına ilişkin kazançlar (önce A'nın, sonra B'nin): A reklam yapar–B reklam yapar (5, 3); A reklam yapar–B yapmaz (8, 2); A yapmaz–B reklam yapar (4, 6); A yapmaz–B yapmaz (6, 7). Buna göre
I. A'nın baskın stratejisi reklam yapmaktır.
II. B'nin baskın stratejisi reklam yapmaktır.
III. Oyunun Nash dengesi iki firmanın da reklam yaptığı durumdur.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. A için reklam her durumda daha iyidir (5 > 4, 8 > 6): baskın strateji (I). A reklam yapınca B'nin en iyisi de reklamdır (3 > 2), A sapmak istemez: Nash dengesi (5, 3) (III). II yanlış: A reklam yapmazsa B için yapmamak daha iyidir (7 > 6), B'nin baskın stratejisi yoktur. A Nash dengesini atlar; B ve D, B'nin her durumda reklamı seçtiğini sanır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

MİKRO İKTİSAT · GÖSTERGE

Yoğunlaşma oranı, HHI ve dört piyasanın karşılaştırması

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiyat farklılaştırması nedir, birinci, ikinci ve üçüncü derece nasıl ayrılır? Doğal monopol nasıl düzenlenir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Tam rekabet ve monopol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fiyat farklılaştırması, maliyet farkı olmadan aynı malı farklı alıcılara farklı fiyattan satmaktır. Birinci derecede her birim alıcının ödemeye razı olduğu en yüksek fiyattan, ikinci derecede alınan miktara göre, üçüncü derecede pazar kesimine göre farklı fiyat konur. Koşulları piyasa gücü, pazarların ayrılabilmesi ve farklı esnekliklerdir. Doğal monopol P = MC ya da P = AC kuralıyla düzenlenir.

Fiyat farklılaştırması ve doğal monopol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Piyasa yoğunlaşması nasıl ölçülür? Yoğunlaşma oranı ve Herfindahl-Hirschman endeksi (HHI) nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Yoğunlaşma oranı (CRn) en büyük n firmanın pazar paylarının toplamıdır. Herfindahl-Hirschman endeksi (HHI) bütün firmaların yüzde pazar paylarının karelerinin toplamıdır; tam monopolde 10.000'dir, firma sayısı arttıkça ve paylar eşitlendikçe düşer. n eşit firmada HHI = 10.000/n'dir. HHI, büyük firmaya kareyle daha çok ağırlık verdiği için payların dağılımını da yansıtır.

İki firmanın birleşmek istediğini duyuran Rekabet Kurumu ilk olarak şunu hesaplar: birleşmeden sonra piyasa ne kadar yoğunlaşacak?

Firma sayısı tek başına piyasa gücünü anlatmaz: on firmalı bir piyasada biri payın yüzde 80'ini tutuyorsa piyasa, beş eşit firmalı bir piyasadan daha az rekabetçidir. Bu yüzden yoğunlaşma pazar paylarıyla ölçülür.

CR4 = s1 + s2 + s3 + s4 HHI = s12 + s22 + … + sn2s: yüzde olarak pazar payı (40 gibi, 0,40 değil). HHI 0'a yakınsa çok dağınık, 10.000 ise tek firma.
Çözümlü örnek

Altı firmanın payları %25, %25, %20, %15, %10 ve %5'tir. CR4 ve HHI nedir?

  1. CR4 = 25 + 25 + 20 + 15 = 85.
  2. HHI = 625 + 625 + 400 + 225 + 100 + 25 = 2.000; beş eşit firmalı bir piyasayla aynı değer (10.000/5).

Cevap: CR4 = %85, HHI = 2.000

CRn ilk n firmanın kendi arasındaki dağılımı ve geri kalanları görmez; HHI ise bütün firmaları sayar ve payları kare aldığı için büyük firmalara ağırlık verir. Rekabet otoriteleri birleşme incelemesinde HHI'nin düzeyine ve birleşmenin onu ne kadar artırdığına bakar.

Dört piyasa yan yana

Tam rekabet ve monopol sayfasında iki uç modeli, bu sayfada aradakileri gördük. Bütün piyasa türleri aşağıdaki tabloda özetleniyor; sınavda çoğu “hangisi yanlıştır” sorusu bu tablonun bir hücresini bozarak kurulur.

Piyasa türlerinin karşılaştırması
ÖzellikTam rekabetMonopolcü rekabetOligopolMonopol
Firma sayısıÇokÇokAzBir
ÜrünHomojenFarklılaştırılmışHomojen ya da farklıYakın ikamesi yok
GirişSerbestSerbestEngelliKapalı
Firma talebiYatayNegatif eğimli, esnekRakibe bağlıPiyasa talebi
Uzun dönem kârSıfırSıfırOlabilirOlabilir
P ile MCP = MCP > MCP ≥ MCP > MC
ÖrnekBuğday borsasıBerber, kafeÇimento, GSMŞebeke suyu
Akılda kalsın: CRn = ilk n payın toplamı; HHI = bütün payların karelerinin toplamı (monopol 10.000, n eşit firma 10.000/n). Uzun dönemde sıfır kâr serbest girişli iki piyasada: tam rekabet ve monopolcü rekabet. P = MC yalnız tam rekabette (ve Bertrand'da).
Sınavda

Nasıl sorulurPazar payları verilip HHI ya da yoğunlaşma oranı hesaplatılır; karşılaştırma kalıbında piyasa türleriyle ilgili yanlış ifade bulunur.

TuzakHHI'de payları ondalık yazıp (0,4) küçük sonuç bulmak; yüzde sayılarla 10.000 üzerinden hesaplanır. İkinci tuzak, monopolcü rekabette uzun dönemde kâr olduğunu sanmak; serbest giriş kârı sıfırlar.

▭Boşluk doldurma yoğunlaşma hesabı

Dört firmanın payları %35, %25, %20 ve %20'dir. Bu piyasada CR3 = , HHI = olur. Beş eşit firmalı bir piyasada HHI 'dir.

802.6502.00010010.000

?Soru çöz

Piyasa türleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Monopolcü rekabette giriş serbesttir; kâr yeni firmaları çeker ve uzun dönemde iktisadi kâr sıfırlanır. B oligopolün tanımlayıcı özelliği olan karşılıklı bağımlılıktır; C tam rekabetin uzun dönem dengesidir; D monopolde P > MR = MC olduğu içindir; üçü doğrudur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir monopolün sattığı malın fiyatı 50 TL, bu fiyatta talebin fiyat esnekliği −0,5'tir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. MR = 50·(1 + 1/(−0,5)) = 50·(1 − 2) = −50; talep inelastik olduğu için fiyatı yükseltip az satmak hasılatı artırır, monopol bu noktada kalmaz. A |e| = 2 alınarak hesaplanmıştır (1/e yerine e); B tam rekabetçi firmanın kuralıdır (MR = P); D birim esnek talebin sonucudur.Kaynak: Tam rekabet ve monopol · Monopol ve marjinal hasılat

?Soru 2

Kısa dönem üretim fonksiyonunda toplam, ortalama ve marjinal ürün arasındaki ilişkilerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kesişme MP'nin değil AP'nin tepesindedir; MP'nin tepesi TP'nin büküm noktasıdır. B doğrudur: MP = 0'da TP tepe yapar; C doğrudur: ortalamanın altındaki ek, ortalamayı düşürür; D ikinci bölgenin tanımıdır, doğrudur.Kaynak: Üretim ve maliyet · Üretimin üç bölgesi

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi tam rekabet piyasasının varsayımlarından biri değildir?

✓ B. Ürün farklılaştırması homojenlik varsayımını bozar; marka eksik rekabetin özelliğidir. A atomisite, C serbest giriş-çıkış, D tam hareketlilik varsayımıdır; üçü de tam rekabetin tanımına girer.Kaynak: Tam rekabet ve monopol · Tam rekabetin varsayımları

?Soru 4

Fiyatı düşen X malının talep edilen miktarı, diğer her şey sabitken azalmıştır. Buna göre
I. X düşük maldır.
II. X için gelir etkisi ikame etkisinden büyüktür.
III. X'in talep eğrisi pozitif eğimlidir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Fiyat düşünce talebin azalması Giffen malıdır: ikame etkisi tüketimi artırdığına göre onu aşan ters yönlü gelir etkisi vardır (II), ters gelir etkisi düşük maldır (I), fiyat ve miktar aynı yönde gider (III). A ve B sonucu, talep eğrisinin pozitif eğimini atlar; D Giffen malının düşük mal olduğunu atlar.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Gelir ve ikame etkisi, Giffen

?Soru 5

Üretim fonksiyonu Q = L·K olan bir firmada ücret 2 TL, sermayenin birim maliyeti 4 TL'dir. Maliyetini en aza indiren firma toplam 80 TL harcıyorsa kaç birim emek (L) ve sermaye (K) kullanır?

✓ D. MPL = K, MPK = L; koşul K/2 = L/4, yani L = 2K. Maliyet 2·2K + 4K = 80 → K = 10, L = 20. A oranı ters kurup (K = 2L) ucuz faktörü az kullanır; B bütçenin tamamını her faktöre ayrı ayrı bölmüştür (160 TL eder); C oranı doğru kurup maliyeti 40 TL'de bırakmıştır.Kaynak: Üretim ve maliyet · Eş ürün eğrisi ve maliyet minimizasyonu

?Soru 6

Fayda fonksiyonu U = X·Y olan bir tüketicinin geliri 200 TL, X malının fiyatı 5 TL, Y malının fiyatı 10 TL'dir. Bu tüketicinin faydasını en yükseğe çıkaran bileşim aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Gelirin yarısı her mala: X = 100 ÷ 5 = 20, Y = 100 ÷ 10 = 10; bütçe 5·20 + 10·10 = 200 tutar. A bütün geliri her iki mala ayrı ayrı bölmüştür (yarıyı unutmak); B fiyatları ters eşleştirmiştir; C Y için de X'in fiyatını kullanmıştır, bütçe 300 TL'yi bulur.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Bütçe doğrusu ve tüketici dengesi

?Soru 7

Talep fonksiyonu P = 120 − 2Q, marjinal maliyeti sabit ve 40 TL olan bir monopol kârını en yükseğe çıkarmaktadır. Monopolün fiyatı ve satış miktarı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. MR = 120 − 4Q = 40 → Q = 20; fiyat talepten: 120 − 40 = 80. A tam rekabet sonucudur (P = MC); C miktarı doğru bulup fiyatı MR'den (ya da MC'den) okumuştur; D MC'yi unutup MR'yi sıfıra eşitlemiş, hasılatın en yüksek olduğu noktayı bulmuştur.Kaynak: Tam rekabet ve monopol · Monopol dengesi ve refah kaybı

?Soru 8

Toplam sabit maliyeti 50 TL olan bir firma 10 birim üretirken ortalama değişken maliyeti 8 TL'dir. Üretim 11 birime çıkınca toplam maliyet 145 TL oluyor. 11. birimin marjinal maliyeti kaç TL'dir?

✓ A. 10 birimde TC = 50 + 8·10 = 130; MC = 145 − 130 = 15. B 145'i 11'e bölüp ortalama maliyeti bulmuştur; C eski toplamı yalnız değişken maliyet (80) sanıp 145'ten çıkarmıştır; D 11 birimin toplam değişken maliyetidir (145 − 50).Kaynak: Üretim ve maliyet · Kısa dönem maliyet eğrileri

?Soru 9

Kardinal fayda yaklaşımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. MU azalsa da pozitif kaldığı sürece TU artmaya devam eder, yalnız yavaşlar; ifade yanlıştır. A doğrudur: MU = 0 doyum noktasıdır; B doğrudur: negatif MU TU'yu düşürür; D Gossen'in ikinci yasasıdır, doğrudur.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Kardinal fayda ve Gossen

?Soru 10

Tam rekabetçi bir sektör genişledikçe sektörün kullandığı uzman işgücünün ücreti yükselmektedir. Bu sektörün uzun dönem arz eğrisi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Sektör genişlerken girdi fiyatı yükseliyorsa her firmanın maliyet eğrileri yukarı kayar; daha çok arz ancak daha yüksek fiyatla gelir. B sabit maliyetli sektörü anlatır; C girdi maliyetinin düştüğü azalan maliyetli sektördür; D giriş serbestken uzun dönemde geçerli değildir, arz çok kısa dönemde dikeye yaklaşır.Kaynak: Tam rekabet ve monopol · Uzun dönem denge ve sektör arzı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →