İktisadi doktrinler tarihi: merkantilizmden Keynes'e okullar ve temsilcileri

Serinin sonunda iktisadi düşüncenin haritasını çiziyoruz: hangi okul neyi savundu, hangi kavram kimden geldi? Merkantilistlerden Keynes'e okulları, temsilcilerini ve sınavın sevdiği eşleştirmeleri bir arada görüyoruz.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
DOKTRİNLER TARİHİ · OKUL

Merkantilizm: değerli maden, ticaret fazlası ve güçlü devlet

İktisat · İktisadi Doktrinler Tarihi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMerkantilistler dış ticareti nasıl görüyordu? Adam Smith'in mutlak üstünlük teorisi neyi savunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ticaret). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Merkantilistler zenginliği altın ve gümüş stoku sayar, ihracat fazlasını devlet korumasıyla sağlamaya çalışırdı; onlara göre bir ülkenin ticaret kazancı ötekinin kaybıdır. Adam Smith ise zenginliği üretim kapasitesine bağladı: her ülke daha az emekle ürettiği malda uzmanlaşıp ticaret yaparsa iki taraf da kazanır. Buna mutlak üstünlük denir.

Merkantilizm ve mutlak üstünlük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Merkantilizmin temel fikirleri nelerdir? Bulyonizm, Colbertizm ve kameralizm arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Merkantilizm 16.–18. yüzyılda ulusal devletlerin güç arayışından doğan bir politika anlayışıdır. Zenginliği değerli maden stokuyla ölçer, bu stoku dış ticaret fazlasıyla artırmak için ihracatı özendirip mamul ithalatını kısıtlar. Ülkeye göre üç kol ayrılır: İspanya'da bulyonizm, Fransa'da Colbertizm, Alman devletlerinde kameralizm. İngiltere'de vurgu ticaret dengesidir.

17. yüzyılda bir Fransız bakanı devlet eliyle cam, ayna ve dokuma imalathaneleri kuruyor, ithal kumaşa ağır gümrük koyuyor, yabancı ustaları yüksek ücretle getiriyor. Amacı kralın hazinesine her yıl daha çok altın girmesi. Bu bir iktisat kuramı mı, yoksa bir devlet politikası mı?

Okulların kabaca etkin olduğu dönemler (ölçek: 100 yıl = 160 px). Başlangıç ve bitişler yaklaşık sınırlardır; yıllar ana eserlerin yayımıdır.Görsel: Sınav Defteri

Merkantilizm tek bir kuramcının sistemi değil, yaklaşık iki yüz yıl boyunca devlet adamları ve tüccar yazarların paylaştığı bir görüşler demetidir. Uluslararası ticaret sayfasında merkantilistlerin dış ticareti sıfır toplamlı gördüğünü, yani bir ülkenin kazancını ötekinin kaybı saydığını gördük. Bunun altında üç fikir yatar: zenginlik ve güç değerli maden stokudur; maden üretmeyen ülke onu ancak ihracat fazlasıyla kazanır; bu yüzden devlet ihracatı özendirmeli, mamul ithalatını gümrükle kısmalı, hammadde ithalatını kolaylaştırmalıdır. Kalabalık nüfus ucuz emek ve güçlü ordu demek olduğu için nüfus artışı desteklenir.

Merkantilizmin kolları
KolÜlkeVurgu
Bulyonizm (külçecilik)İspanya, PortekizAltın ve gümüşün ülke dışına çıkışını doğrudan yasaklamak
Colbertizm (sanayi merkantilizmi)FransaDevlet destekli imalathaneler, kalite denetimi, mamul ihracatı
KameralizmAlman devletleri, AvusturyaDevlet hazinesi ve kamu yönetimi; nüfus ve tarım politikası
Ticaret dengesi görüşüİngiltere (Thomas Mun)Tek tek işlemler değil, toplam dış ticaretin fazla vermesi

Eleştiri iki yönden geldi. Ödemeler bilançosu ve döviz kuru sayfasında David Hume'un fiyat-akış mekanizmasını gördük: ülkeye giren altın para arzını ve fiyatları artırır, ihracat pahalılaşır, fazla kendiliğinden erir. Yani altın birikimi kalıcı bir politika hedefi olamaz. Adam Smith ise zenginliği maden stokunda değil, emeğin ürettiği mal ve hizmet akımında aradı.

Akılda kalsın: Merkantilizm = zenginlik değerli maden, ihracat fazlası, korumacılık, güçlü devlet, nüfus artışı, ticaret sıfır toplamlı. Kollar: bulyonizm (İspanya, maden çıkış yasağı), Colbertizm (Fransa, sanayi), kameralizm (Alman, hazine ve yönetim), Mun (İngiltere, ticaret dengesi). Eleştiri: Hume'un fiyat-akış mekanizması, Smith.
Sınavda

Nasıl sorulurKol–ülke–vurgu eşleştirmesi ya da “hangisi merkantilist görüşe aittir / değildir?” biçiminde sorulur.

TuzakColbertizmi tarımı öne çıkaran bir akım sanmak; tarımı tek üretken kesim sayan fizyokratlardır, Colbertizm sanayiyi korur. İkinci tuzak, kameralizmi yalnız dış ticaret politikası saymak; kameralizm kamu maliyesi ve yönetim bilgisine ağırlık verir.

⇄Bilgi eşleştirme merkantilizm ve eleştirisi

?Soru çöz

Merkantilizmin kollarıyla vurguları arasındaki aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kameralizm Alman devletlerinde hazine ve yönetim bilgisine dayanır. A imalathaneler Colbertizmin, C maden çıkış yasağı bulyonizmin aracıdır; D tarımı tek üretken kesim sayan fizyokratlardır, merkantilist değildir.
DOKTRİNLER TARİHİ · OKUL

Fizyokratlar: net ürün, doğal düzen, iktisadi tablo

İktisat · İktisadi Doktrinler Tarihi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGSYH nedir, GSMH'den farkı nedir? Hangi işlemler GSYH'ye dahil edilmez?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Millî gelir ve makro göstergeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), bir ülkenin sınırları içinde bir yılda üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir; üreten kim olursa olsun sayılır. Gayrisafi millî hasıla (GSMH) ise vatandaşların nerede olursa olsun ürettiğidir: GSMH = GSYH + yurt dışından net faktör geliri. Ara mallar, transferler, ikinci el satışlar ve finansal işlemler GSYH'ye girmez.

GSYH ve GSMH

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fizyokratlara göre net ürün nerede yaratılır? Quesnay'ın iktisadi tablosu neyi gösterir? Laissez faire ilkesi ne anlama gelir?

Kısa cevap: Fizyokratlar 18. yüzyıl Fransa'sında merkantilizme tepki olarak doğan ilk iktisat okuludur. Onlara göre yalnız tarım, harcanandan fazlasını, yani net ürünü yaratır; sanayi ve ticaret yalnız biçim ve yer değiştirir. Ekonomi doğal bir düzene göre işler, devlet karışmamalıdır. Quesnay'ın iktisadi tablosu gelirin sınıflar arasındaki dolaşımını gösterir.

Bir buğday tarlasına bir çuval tohum ekilir, yaz sonunda on çuval biçilir. Bir dokumacı ise ipliğe ve emeğe ne harcadıysa kumaşın değeri de o kadardır. 18. yüzyılın bazı Fransız düşünürlerine göre bu fark, bir ülkenin zenginliğinin nereden geldiğini açıklar.

Fizyokrasi (doğanın egemenliği) Louis XV döneminin Fransa'sında, Colbertçi sanayi politikasının tarımı ezdiği bir ortamda doğdu. Okulun kurucusu saray hekimi François Quesnay'dir. Temel kavram net üründür (produit net): toprak, kendisine harcanan tohum ve emekten fazlasını verir; bu fazla doğanın armağanıdır. Sanayi hammaddenin biçimini, ticaret malın yerini değiştirir ama yeni değer yaratmaz. Bu yüzden toplum üç sınıfa ayrılır:

Fizyokratların üç sınıfı
SınıfKimler?Rolü
Üretken sınıfÇiftçiler, toprağı işleyenlerNet ürünü yaratır
Mülk sahipleriToprak sahipleri, kral, kiliseNet ürünü rant olarak alır
Kısır (verimsiz) sınıfZanaatkâr, sanayici, tüccarGerekli ama yeni değer yaratmaz

Quesnay'ın iktisadi tablosu (Tableau Économique, 1758) net ürünün bu sınıflar arasında nasıl dolaştığını ve her yıl yeniden üretimi nasıl mümkün kıldığını gösterir. Millî gelir ve makro göstergeler sayfasında üretim, gelir ve harcamanın aynı akımın üç yüzü olduğunu gördük; tablo bu dairesel akım fikrinin ilk örneği sayılır ve sonraki girdi-çıktı analizine ilham vermiştir.

Fizyokratlara göre ekonomi, insan yasalarından önce gelen bir doğal düzene göre işler; devletin görevi bu düzeni bozmamak, mülkiyeti ve sözleşmeyi korumaktır. “Laissez faire, laissez passer” (bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler) sözü bu anlayışın sloganı oldu. Vergide önerileri tek vergidir: değer yalnız topraktan doğduğuna göre vergi de toprak sahibinin net ürününden alınmalıdır. Okulun devlet adamı Turgot, maliye bakanlığında bu fikirlerin bir kısmını uygulamaya çalıştı.

Akılda kalsın: Fizyokratlar (18. yy Fransa, Quesnay): net ürün yalnız tarımda; sınıflar: üretken (çiftçi), mülk sahibi, kısır (sanayi, ticaret). Tableau Économique (1758) = gelirin dairesel akımı. Doğal düzen, laissez faire, toprağa tek vergi. Merkantilizme tepki: sanayi ve ticaret değil, tarım.
Sınavda

Nasıl sorulurFizyokratların görüşleri öncüllü ya da “hangisi fizyokratlara aittir?” diye sorulur; iktisadi tablo–Quesnay eşleştirmesi gelir.

Tuzak“kısır sınıf” ifadesini sanayicinin gereksiz sayıldığı biçiminde okumak; kısır, yeni değer yaratmayan demektir. İkinci tuzak, laissez faire'i klasik okulla başlatmak; slogan fizyokratlar döneminde yayıldı, klasikler devraldı.

▭Boşluk doldurma fizyokrasi

Fizyokratlara göre yalnız tarım ürün yaratır. Quesnay bu ürünün sınıflar arasındaki dolaşımını ile gösterdi. Devletin doğal düzene karışmamasını özetleyen slogan “ faire”dir.

netiktisadi tablolaissezkatmaColbert

?Soru çöz

Fizyokratlarla ilgili
I. Net ürünün yalnız tarımda yaratıldığını savunurlar.
II. Sanayi ve ticaretle uğraşanları üretken sınıf olarak görürler.
III. Quesnay'ın iktisadi tablosu gelirin toplumsal sınıflar arasındaki dolaşımını gösterir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. I okulun temel tezidir; III tablonun işlevidir. II yanlıştır: sanayi ve ticaretle uğraşanlar kısır (verimsiz) sınıftır, üretken sınıf çiftçilerdir. A tabloyu atlar; B ve C yanlış öncül II'yi içerir.
DOKTRİNLER TARİHİ · OKUL

Klasik okul I: Smith'in görünmez eli, Ricardo'nun rant ve karşılaştırmalı üstünlüğü

İktisat · İktisadi Doktrinler Tarihi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEkonomik rant ile transfer kazancı arasındaki fark nedir? Ricardo'nun farklılık rantı nasıl hesaplanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Faktör piyasaları ve refah iktisadı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Transfer kazancı, bir faktörü mevcut işinde tutmak için ödenmesi gereken en düşük tutardır; bunun üstündeki ödeme ekonomik ranttır. Arzı dikey olan faktörün bütün kazancı rant, arzı yatay olanınki tümüyle transfer kazancıdır. Ricardo'ya göre toprak rantı verimlilik farkından doğar: verimli toprak, marjinal toprağa göre fazla ürünü kadar rant alır.

Ekonomik rant ve transfer kazancı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Adam Smith'in görünmez el ve işbölümü fikirleri nedir? Ricardo iktisada hangi kavramları kazandırdı?

Kısa cevap: Klasik okul Adam Smith'in Milletlerin Zenginliği (1776) ile başlar. Smith zenginliğin kaynağını işbölümüyle artan emek verimliliğinde görür; kendi çıkarını izleyen bireyler rekabet altında “görünmez el”le toplum yararına hizmet eder, devletin görevi sınırlıdır. David Ricardo (1817) karşılaştırmalı üstünlüğü, farklılık rantını ve kârın uzun dönemde düşme eğilimini ekledi.

Bir toplu iğne atölyesinde her işçi bütün işi tek başına yaparsa günde birkaç iğne çıkar; işi on sekiz ayrı işleme bölen on kişi ise binlerce iğne üretir. 1776'da yayımlanan bir kitap bu sahneyle açılır ve bir ulusun zenginliğinin sırrını burada arar.

Klasik okul iktisadı bağımsız bir bilim olarak kurdu; konusu, ulusal zenginliğin nasıl üretildiği ve sınıflar (emekçi, kapitalist, toprak sahibi) arasında nasıl bölüşüldüğüdür. Uluslararası ticaret sayfasında Smith'in mutlak üstünlüğünü ve Ricardo'nun karşılaştırmalı üstünlüğünü gördük; burada iki düşünürün sistemine bütün olarak bakıyoruz.

Adam Smith

Adam Smith Milletlerin Zenginliği'nde (1776) zenginliği yıllık mal ve hizmet akımı olarak tanımladı. Bu akımı büyüten işbölümüdür; işbölümünün sınırı ise pazarın genişliğidir. Mübadele eden bireyler kendi çıkarlarını izler, ama rekabet onları farkında olmadan toplumun yararına yönlendirir: görünmez el. Devletin görevi üçtür: dış güvenlik, adalet ve özel kişilerin üstlenmeyeceği kamu işleri. Smith değerin ölçüsünü emekte aradı; Esneklik ve tüketici teorisi sayfasında gördüğümüz elmas-su paradoksunu ortaya koydu ama çözemedi.

David Ricardo

David Ricardo Ekonomi Politiğin ve Vergilendirmenin İlkeleri'nde (1817) bölüşümü merkeze aldı. Faktör piyasaları ve refah iktisadı sayfasında gördüğümüz farklılık rantı onundur: nüfus arttıkça daha verimsiz topraklar ekilir, verimli toprağın üstünlüğü toprak sahibine rant olarak gider. Tarımda azalan verimler yüzünden gıda pahalanır, ücretler geçim düzeyinde kalırken rant artar, kâr oranı düşer; birikim sonunda durur ve ekonomi durağan duruma girer. Ricardo bu yüzden tahıl ithalatını kısıtlayan Tahıl Yasaları'na karşı çıktı ve serbest ticareti karşılaştırmalı üstünlükle savundu. Değer kuramında emek-değer görüşünü sistemleştirdi.

Ek bilgi: Ricardo denkliği

Ricardo, kamu harcamasının vergiyle ya da borçla finanse edilmesinin ilke olarak aynı yükü getirebileceğini tartıştı: bugünkü borç yarının vergisidir. Bu fikir 1970'lerde Robert Barro tarafından rasyonel beklentilerle yeniden kuruldu ve “Ricardocu denklik” adıyla anılır; Ricardo'nun kendisi gerçek hayatta bu denkliğin işlediğinden kuşkuluydu.

Akılda kalsın: Smith (1776): zenginlik = mal ve hizmet akımı; işbölümü (sınırı pazarın genişliği); görünmez el; devletin üç görevi; mutlak üstünlük; elmas-su paradoksu. Ricardo (1817): bölüşüm; farklılık rantı; azalan verimler → kâr oranı düşer → durağan durum; karşılaştırmalı üstünlük; Tahıl Yasaları'na karşı.
Sınavda

Nasıl sorulurDüşünür–kavram eşleştirmesi (“hangisi yanlıştır?”) ya da bir görüş verilip sahibi sorulur.

TuzakMutlak üstünlüğü Ricardo'ya, karşılaştırmalı üstünlüğü Smith'e vermek. İkinci tuzak, rant kuramını Smith'e bağlamak; farklılık rantı Ricardo'nundur. Klasiklerde uzun dönem karamsardır: kâr düşer, ekonomi durağan duruma gider.

⇄Bilgi eşleştirme klasik kavramlar

?Soru çöz

Aşağıdaki iktisatçı–kavram eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Farklılık rantı Ricardo'nundur; uluslararası ticaret sayfasındaki karşılaştırmalı üstünlük de onun. B, C ve D doğru eşleştirmelerdir: Ricardo'da azalan verimler kâr oranını düşürür, Smith'te görünmez el rekabetin sonucudur.
DOKTRİNLER TARİHİ · OKUL

Klasik okul II: Malthus, Say, J. S. Mill ve klasiklerin ortak varsayımları

İktisat · İktisadi Doktrinler Tarihi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKlasik iktisadın varsayımları nelerdir? Say yasası ne söyler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Klasik ve Keynesyen model). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasik model; tam rekabet, esnek fiyat ve ücretler, rasyonel bireyler ve paranın yalnız değişim aracı olduğu varsayımlarına dayanır. Say yasasına göre arz kendi talebini yaratır: üretim, satın alma gücünü de yaratır ve tasarruf faiz yoluyla yatırıma döner. Bu yüzden genel aşırı üretim olmaz, ekonomi kendiliğinden tam istihdama gelir ve devlet müdahalesine gerek yoktur.

Klasik varsayımlar ve Say yasası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Malthus nüfus hakkında ne söyledi? Say yasası ve J. S. Mill'in katkıları nelerdir? Klasik okulun ortak varsayımları nelerdir?

Kısa cevap: Malthus nüfusun geometrik, gıdanın aritmetik arttığını öne sürerek ücretlerin geçim düzeyinde kalacağını savundu; ayrıca genel aşırı üretim olasılığını tartıştı. Say, arzın kendi talebini yarattığını söyledi. J. S. Mill klasik düşünceyi sistemleştirdi ve üretim yasalarını bölüşümden ayırdı. Klasiklerin ortak noktaları esnek fiyatlar, kendiliğinden tam istihdam ve sınırlı devlettir.

1798'de bir İngiliz din adamı, insanlığın refahı arttıkça nüfusun da artacağını ve sonunda gıdanın yetmeyeceğini yazdı. İktisadın sonradan “kasvetli bilim” diye anılmasında payı olan bu karamsarlık, klasik okulun öbür düşünürlerini de etkiledi.

Thomas Malthus Nüfus İlkesi Üzerine Bir Deneme'de (1798) engellenmezse nüfusun geometrik, gıda üretiminin aritmetik dizi gibi arttığını ileri sürdü. Nüfusu iki tür engel dengeler: kıtlık, salgın ve savaş gibi doğal (pozitif) engeller; geç evlilik gibi önleyici engeller. Sonuç, ücretlerin uzun dönemde geçim düzeyine dönmesidir. Malthus klasikler içinde aykırı bir görüşü de savundu: tasarruf fazla, tüketim yetersiz kalırsa genel bir aşırı üretim (talep yetersizliği) yaşanabilir. Keynes bu yönüyle Malthus'u kendi öncülü saydı.

Klasik ve Keynesyen model sayfasında Say yasasını gördük: üretim, sahiplerine harcayacakları geliri yarattığı için arz kendi talebini yaratır, genel aşırı üretim kalıcı olamaz. Jean-Baptiste Say bu görüşü Ekonomi Politik Üzerine İnceleme'de (1803) geliştirdi; girişimciyi üretimin örgütleyicisi olarak öne çıkardı. John Stuart Mill Ekonomi Politiğin İlkeleri'nde (1848) klasik düşünceyi derledi. Ona göre üretimin yasaları doğa yasalarına benzer, ama bölüşüm toplumun kurumlarına bağlıdır ve değiştirilebilir. Mill uluslararası ticarette ticaret hadlerinin ülkelerin birbirinin malına olan talebiyle (karşılıklı talep) belirlendiğini gösterdi; yeni kurulan sanayinin geçici korunmasını istisna olarak kabul etti.

Klasik okulun ortak varsayımları ve Keynes'in karşı görüşü
KlasiklerKeynes (1936)
Fiyat, ücret ve faiz esnektirÜcretler aşağı yönde katıdır
Say yasası: arz kendi talebini yaratırÜretimi efektif talep belirler
Ekonomi kendiliğinden tam istihdama giderEksik istihdam dengesi mümkündür
Para yansızdır, miktar teorisi geçerlidirPara, likidite tercihi yoluyla faizi ve geliri etkiler
Devlet sınırlı: güvenlik, adalet, kamu işleriDevlet talep yönetimiyle istikrar sağlar
Akılda kalsın: Malthus (1798): nüfus geometrik, gıda aritmetik; doğal ve önleyici engeller; ücret geçim düzeyinde; genel aşırı üretim olasılığı (Keynes'in öncülü). Say (1803): arz kendi talebini yaratır, girişimci. Mill (1848): sentez; üretim yasaları doğal, bölüşüm toplumsal; karşılıklı talep → ticaret hadleri. Ortak: esneklik, tam istihdam, yansız para, sınırlı devlet.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi klasik iktisadın varsayımlarından biri değildir?” ya da düşünür–eser–yıl sıralaması sorulur.

TuzakMalthus'u Say yasasının savunucusu saymak; Malthus genel aşırı üretimin mümkün olduğunu savunarak Say'e karşı çıktı. İkinci tuzak, Mill'in bölüşümü de doğa yasası gibi değişmez gördüğünü sanmak.

↕Sıralama eserler

  1. Ricardo, Ekonomi Politiğin ve Vergilendirmenin İlkeleri
  2. Marx, Kapital (I. cilt)
  3. Smith, Milletlerin Zenginliği
  4. Mill, Ekonomi Politiğin İlkeleri
  5. Malthus, Nüfus İlkesi Üzerine Bir Deneme

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi klasik iktisadın temel varsayımlarından biri değildir?

✓ C. Eksik istihdam dengesi Keynes'in klasiklere karşı getirdiği görüştür; klasik ve Keynesyen model sayfasında gördüğümüz gibi klasiklerde esnek fiyat ve ücretler tam istihdamı sağlar. A esneklik, B Say yasası, D paranın yansızlığı (klasik dikotomi) klasik varsayımlardır.
DOKTRİNLER TARİHİ · OKUL

Klasiklere iki tepki: Marx ve sosyalist düşünce, Alman tarihçi okulu

İktisat · İktisadi Doktrinler Tarihi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaII. Dünya Savaşı'ndan sonra Türkiye ekonomisinde neler değişti? 1950'lerin büyümesi neden 1958 istikrar programıyla sonuçlandı?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Türkiye ekonomisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Savaştan sonra Türkiye Batı'nın ekonomik düzenine katıldı: 1946'da Türk lirası devalüe edildi, 1947'de IMF ve Dünya Bankası'na üye olundu, Marshall yardımı alındı. 1950'lerde tarıma ve karayoluna dayalı hızlı büyüme ve yabancı sermayeyi özendiren kanunlar geldi. Dönemin sonunda enflasyon, dış açık ve döviz darlığı 1958 istikrar programına ve devalüasyona yol açtı.

Savaş sonrası dışa açılma (1946–1960)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Marx'ın artı değer kuramı nedir? Alman tarihçi okulu klasik iktisadı neden eleştirdi? List'in korumacılık görüşü nedir?

Kısa cevap: 19. yüzyılda klasik iktisada iki tepki geldi. Marx klasiklerin emek-değer kuramından artı değer ve sömürü kavramlarını türetti, kapitalizmin krizlerle kendi sonunu hazırladığını savundu. Alman tarihçi okulu ise evrensel iktisat yasalarına karşı çıktı; tümevarımı, tarihsel ve ulusal farklılıkları öne aldı. Öncüsü List, sanayileşen ülkelerin genç sanayilerini korumasını savundu.

1840'larda Manchester'ın dokuma fabrikalarında kadınlar ve çocuklar uzun saatler çalışırken Almanya henüz küçük devletlere bölünmüş bir tarım ülkesidir. İki farklı gözlemci aynı klasik kitapları okuyup iki farklı sonuca varır: biri sistemin sömürüye dayandığını, öbürü serbest ticaretin İngiltere'nin işine yaradığını söyler.

Marx ve sosyalist düşünce

Sanayi devriminin yarattığı yoksulluk önce ütopik sosyalistleri (Saint-Simon, Fourier, Owen) ortaklaşa üretim ve kooperatif düzenleri tasarlamaya yöneltti. Karl Marx Kapital'de (I. cilt, 1867) bilimsel olduğunu ileri sürdüğü bir eleştiri kurdu. Klasiklerden aldığı emek-değer kuramıyla başladı: işçi, ücretinin karşılığından fazla değer üretir; aradaki farka artı değer denir ve kapitalist ona el koyar (sömürü). Sermayenin makineye yatırılan kısmı (sabit sermaye) yeni değer yaratmaz, emeğe yatırılan kısmı (değişken sermaye) yaratır. Makineleşme arttıkça kâr oranı düşme eğilimine girer; işsizler (yedek sanayi ordusu) ücretleri bastırır, krizler derinleşir. Marx'a göre tarihin itici gücü üretim ilişkileri ve sınıf çatışmasıdır.

Alman tarihçi okulu

Friedrich List Ulusal Ekonomi Politik Sistemi'nde (1841) Smith'in serbest ticaretinin ancak gelişmiş ülkelerin işine yaradığını savundu. Ona göre asıl zenginlik üretici güçlerdir; tarımdan sanayiye geçen bir ülke genç sanayisini rekabete dayanacak güce erişene kadar gümrükle korumalıdır, koruma geçicidir. Türkiye ekonomisi sayfasında gördüğümüz ithal ikameci korumacılığın düşünsel köklerinden biri budur. List'in ardından gelen tarihçi okul yöntemi de değiştirdi: iktisat yasaları her yerde geçerli değildir, ulusların tarihine ve kurumlarına göre değişir; bu yüzden soyut tümdengelim yerine tarihsel veriden tümevarım gerekir.

Alman tarihçi okulunun kuşakları
KuşakTemsilcilerVurgu
ÖncüFriedrich ListÜretici güçler, genç sanayi koruması
Eski tarihçi okulRoscher, Hildebrand, KniesTarihsel yöntem, gelişme aşamaları
Yeni tarihçi okulSchmollerTümevarım, sosyal reform; Menger'le yöntem tartışması
En yeni tarihçi okulSombart, WeberKapitalizmin ruhu ve kurumları
Akılda kalsın: Marx (Kapital 1867): emek-değer → artı değer (sömürü); sabit ve değişken sermaye; kâr oranının düşme eğilimi, yedek sanayi ordusu, sınıf çatışması. List (1841): üretici güçler, genç sanayi koruması (geçici). Tarihçi okul: tümevarım, ulusal ve tarihsel farklılık; Roscher → Schmoller → Sombart, Weber.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi Alman tarihçi okulunun temsilcilerinden biri değildir?” ya da okulun yöntemi öncüllü sorulur.

TuzakTarihçi okulu tümdengelimci saymak; tümevarımcıdır, tümdengelim marjinalistlerin yöntemidir. İkinci tuzak, Marx'ta kârı ücretin bir parçası sanmak; kâr, işçiye ödenmeyen artı değerden gelir.

▭Boşluk doldurma iki tepki

Marx'a göre işçinin yarattığı değerle ücreti arasındaki fark değerdir. List'e göre genç sanayiler gelişene kadar korunmalıdır. Tarihçi okul yöntem olarak benimser.

artıgümrükletümevarımtümdengelimrant

?Soru çöz

Klasik iktisada tepki olarak doğan akımlarla ilgili
I. Marx'a göre kâr, işçinin yarattığı değerin ücret olarak işçiye ödenen kısmıdır.
II. Alman tarihçi okulu evrensel iktisat yasalarına ulaşmak için tümdengelim yöntemini savunur.
III. List, sanayileşmekte olan ülkelerin genç sanayilerini geçici olarak korumasını savunur.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. III List'in genç sanayi tezidir. I yanlıştır: Marx'ta kâr, işçiye ödenmeyen artı değerden gelir. II yanlıştır: tarihçi okul evrensel yasaları reddeder ve tümevarımı savunur. A ve C yanlış öncül I'i, D yanlış öncül II'yi içerir.
DOKTRİNLER TARİHİ · OKUL

Marjinalist devrim: öznel değer, Avusturya, Lozan ve Cambridge okulları

İktisat · İktisadi Doktrinler Tarihi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMarjinal fayda nedir? Azalan marjinal fayda yasası ve kardinal yaklaşımda tüketici dengesi nasıl kurulur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Esneklik ve tüketici teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kardinal yaklaşım faydanın sayıyla ölçülebildiğini varsayar. Marjinal fayda (MU), bir birim daha tüketmenin toplam faydaya (TU) eklediğidir ve tüketim arttıkça azalır (Gossen'in birinci yasası). MU sıfırken TU en yüksektir. Tüketici dengesinde son liraya düşen marjinal faydalar eşittir: MUx/Px = MUy/Py (ikinci yasa).

Kardinal fayda ve Gossen

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Marjinalist devrim nedir, kimler başlattı? Avusturya, Lozan ve Cambridge okulları neyle ayrılır? Marshall iktisada ne kazandırdı?

Kısa cevap: 1870'lerin başında Jevons, Menger ve Walras birbirinden bağımsız olarak değeri emeğe değil, malın son biriminin sağladığı faydaya, yani marjinal faydaya bağladı. Bu marjinalist devrim analizi bireysel karar ve tümdengelim üzerine kurdu. Üç okul doğdu: Avusturya (Menger), Lozan (Walras, Pareto) ve Cambridge (Marshall, Pigou). Marshall arz ve talebi birleştirerek neoklasik sentezi kurdu.

Su hayat için vazgeçilmezdir ama ucuzdur; elmas süs eşyasıdır ama pahalıdır. Klasikler bu çelişkiyi emekle açıklamaya çalıştı. 1871'de iki iktisatçı, biri İngiltere'de öbürü Viyana'da, birbirinden habersiz aynı cevabı yayımladı.

Esneklik ve tüketici teorisi sayfasında elmas-su paradoksunun marjinal faydayla çözüldüğünü ve Gossen'in azalan marjinal fayda yasasını gördük. Gossen'in 1854'teki çalışması fark edilmemişti; asıl kırılma 1871'de William Stanley Jevons'un Ekonomi Politik Kuramı ve Carl Menger'in İktisadın İlkeleri ile, 1874'te Léon Walras'ın Saf İktisadın Öğeleri ile geldi. Ortak tez: değer özneldir ve malın son biriminin sağladığı faydaya bağlıdır. Yöntem tümdengelimdir, analiz birimi rasyonel bireydir, sınıflar yerine bireysel kararlar ve piyasalar incelenir; iktisat “ekonomi politik”ten “ekonomi”ye dönüşür.

Klasiklerin maliyet yanlı değer kuramı ile marjinalistlerin fayda yanlı kuramı Marshall'da birleşir; Marx klasik emek-değerden ayrı bir dal çıkarır.Görsel: Sınav Defteri
Marjinalist (neoklasik) okullar
OkulTemsilcilerKatkı
AvusturyaMenger, Böhm-Bawerk, WieserÖznel değer; faiz ve dolambaçlı üretim (Böhm-Bawerk); fırsat maliyeti kavramı (Wieser)
LozanWalras, ParetoGenel denge (eş anlı denklemler); Pareto etkinliği, sıralı fayda
Cambridge (İngiliz)Jevons, Marshall, PigouKısmi denge, esneklik, tüketici rantı; refah iktisadı, dışsallık vergisi

Faktör piyasaları ve refah iktisadı sayfasında Walras'ın genel dengesini, Pareto etkinliğini ve Pigou vergisini gördük; üçü de bu okulların ürünüdür. Alfred Marshall İktisadın İlkeleri'nde (1890) klasiklerin maliyet yanını marjinalistlerin fayda yanıyla birleştirdi: fiyatı arz mı talep mi belirler sorusu, kâğıdı makasın üst ağzı mı alt ağzı mı keser sorusu kadar anlamsızdır. Kısmi denge, fiyat esnekliği, tüketici rantı ve kısa-uzun dönem ayrımı onun araç kutusundandır.

Akılda kalsın: 1871 Jevons + Menger, 1874 Walras (bağımsız); öncü Gossen. Değer öznel, marjinal fayda; tümdengelim, rasyonel birey. Avusturya: Menger, Böhm-Bawerk, Wieser. Lozan: Walras (genel denge), Pareto. Cambridge: Marshall (kısmi denge, makas, 1890), Pigou (refah).
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi marjinalist düşüncenin ilkelerinden biri değildir?” ya da okul–temsilci eşleştirmesi sorulur.

TuzakMarjinalistlerin makro büyüklüklerle ve sınıflarla çalıştığını sanmak; analiz bireyseldir. İkinci tuzak, genel dengeyi Marshall'a vermek; genel denge Walras'ın, kısmi denge Marshall'ındır.

⇄Bilgi eşleştirme okul ve temsilci

?Soru çöz

Marjinalist devrimle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Değeri harcanan emeğe bağlayan klasik emek-değer kuramıdır; marjinalistler buna karşı öznel değeri koydu. A devrimin bağımsız üç kurucusu, B öznel değer, C paradoksun çözümü marjinalizmin özellikleridir.
DOKTRİNLER TARİHİ · OKUL

Kurumsal iktisat ve Keynes: 1936'ya kadar okulların haritası

İktisat · İktisadi Doktrinler Tarihi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKeynes klasik iktisadı nasıl eleştirdi? Efektif talep ve eksik istihdam dengesi nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Klasik ve Keynesyen model). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1929 Bunalımında işsizliğin yıllarca yüksek kalması klasik modelin kendiliğinden tam istihdam iddiasını sarstı. Keynes, 1936'da yayımlanan Genel Teori'de üretim ve istihdamı efektif talebin (beklenen toplam harcamanın) belirlediğini, ücretlerin aşağı yönde katı olduğunu, faizin para piyasasında likidite tercihiyle belirlendiğini ve ekonominin eksik istihdamda dengede kalabileceğini savundu.

Keynes'in eleştirisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kurumsal iktisat neyi savunur? Keynes'in Genel Teori'si iktisat düşüncesinde neyi değiştirdi? İktisadi okullar ve temel fikirleri nelerdir?

Kısa cevap: Kurumsal iktisat (Veblen, Commons, Mitchell) rasyonel birey varsayımını eleştirir; ekonomiyi alışkanlık, hukuk ve kurumların evrimiyle açıklar. Keynes Genel Teori'de (1936) üretimi ve istihdamı efektif talebin belirlediğini, ekonominin eksik istihdamda kalabileceğini ve devletin talebi yönetmesi gerektiğini savunarak makro iktisadı kurdu. 1936 sonrası okullar makro tartışmanın devamıdır.

1899'da bir Amerikalı iktisatçı, zenginlerin pahalı malları kullanmak için değil göstermek için aldığını yazdı. 1936'da bir İngiliz iktisatçı işsizliğin işçilerin tembelliğinden değil, harcama yetersizliğinden doğduğunu söyledi. İkisi de neoklasik iktisadın “rasyonel ve kendiliğinden dengeye giden piyasa” resmine itiraz ediyordu.

ABD'de doğan kurumsal iktisat Alman tarihçi okulunun mirasını taşır. Thorstein Veblen Aylak Sınıfın Teorisi'nde (1899) gösteriş tüketimini tanımladı; Esneklik ve tüketici teorisi sayfasında gördüğümüz Veblen malları buradan gelir. Veblen'e göre iktisadi davranışı içgüdüler, alışkanlıklar ve evrilen kurumlar biçimlendirir. John R. Commons hukukun ve toplu eylemin (sendika, şirket, devlet) ekonomideki rolünü, Wesley Mitchell konjonktür dalgalanmalarının istatistik ölçümünü öne çıkardı.

Klasik ve Keynesyen model sayfasında John Maynard Keynes'in Genel Teori'sini (1936) ayrıntılı gördük: efektif talep, likidite tercihi, çarpan, eksik istihdam dengesi. Doktrinler tarihi açısından önemi şudur: Say yasasını ve ücret esnekliğine dayanan kendiliğinden tam istihdam inancını reddederek makro iktisadı ayrı bir alan olarak kurdu ve devlete talep yönetimi rolü verdi. Sonrasındaki monetarist, yeni klasik ve yeni Keynesyen tartışmaları Tüketim, yatırım ve makro okullar sayfasında gördük.

1936'ya kadar okulların haritası
OkulTemsilcilerTemel fikirYöntem / değer
MerkantilizmMun, ColbertZenginlik değerli maden; ihracat fazlası, korumacılıkPolitika odaklı
FizyokratlarQuesnay, TurgotNet ürün yalnız tarımda; doğal düzen, laissez faireToprak
Klasik okulSmith, Ricardo, Malthus, Say, MillGörünmez el, serbest ticaret, Say yasası, kendiliğinden tam istihdamEmek-değer; tümdengelim
Sosyalist düşünceMarxArtı değer, sömürü, kâr oranının düşme eğilimiEmek-değer; tarihsel materyalizm
Alman tarihçi okuluList, Roscher, SchmollerUlusal ve tarihsel farklılık, genç sanayi korumasıTümevarım
Marjinalist / neoklasikJevons, Menger, Walras, MarshallÖznel değer, marjinal fayda, dengeTümdengelim; bireysel analiz
Kurumsal iktisatVeblen, Commons, MitchellKurumlar, alışkanlık, gösteriş tüketimiEvrimci, ampirik
KeynesKeynesEfektif talep, eksik istihdam dengesi, devlet müdahalesiMakro analiz
Akılda kalsın: Kurumsal iktisat: Veblen (1899, gösteriş tüketimi), Commons (hukuk, toplu eylem), Mitchell (konjonktür ölçümü); rasyonel birey eleştirisi. Keynes (1936): efektif talep, eksik istihdam, Say yasasının reddi → makro iktisat ve talep yönetimi. Yöntem: tarihçi ve kurumsal = tümevarım; klasik ve marjinalist = tümdengelim.
Sınavda

Nasıl sorulurİktisatçı–okul ya da kavram–düşünür eşleştirmesi; “hangisi kurumsal iktisadın temsilcilerinden biri değildir?” kalıbı gelir.

TuzakVeblen'i marjinalist saymak; Veblen marjinalistlerin rasyonel birey varsayımını eleştirdi. İkinci tuzak, Keynes'i klasik okulun son temsilcisi sanmak; Keynes klasiklerin Say yasasını ve kendiliğinden tam istihdam görüşünü reddetti.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve düşünür

?Soru çöz

Aşağıdaki iktisatçı–okul eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ C. Veblen kurumsal iktisadın kurucusudur. A Quesnay fizyokratların kurucusudur; B List tarihçi okulun öncüsüdür; D Walras marjinalist Lozan okulunun kurucusudur, tarihçi okulun yöntemine karşıt tümdengelimi kullanır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Şubat 2001 krizinden sonra Türkiye'de yapılan düzenlemelerle ilgili
I. Merkez Bankası ve Hükûmetin ortak kararıyla dalgalı kur rejimine geçilmiştir.
II. Merkez Bankası'nın temel amacı fiyat istikrarını sağlamak olarak belirlenmiştir.
III. Merkez Bankası'nın Hazine'ye avans ve kredi vermesi yasaklanmıştır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. I 22 Şubat 2001 kararıdır; II ve III 4651 sayılı Kanunla yapılan değişikliğin parçalarıdır; para, banka ve para politikası sayfasındaki merkez bankası bağımsızlığı bu değişikliğe dayanır. A ve B fiyat istikrarı amacını, C dalgalı kura geçişi dışarıda bırakır.Kaynak: Türkiye ekonomisi · Kasım 2000 ve Şubat 2001 krizleri

?Soru 2

Bir ülkede reel GSYH yılda ortalama %5,5, nüfus %2 artmaktadır. Bu eğilim sürerse 70 kuralına göre kişi başına reel gelir yaklaşık kaç yılda iki katına çıkar?

✓ D. Kişi başı büyüme 5,5 − 2 = 3,5; 70 ÷ 3,5 = 20. A toplam GSYH'nin ikiye katlanma süresidir (70 ÷ 5,5), nüfusu düşmez; B nüfus artış hızını kullanır; C nüfus artışını düşmek yerine ekler (70 ÷ 7,5).Kaynak: Büyüme ve kalkınma · Büyüme ve kalkınma kavramları, 70 kuralı

?Soru 3

Bretton Woods sistemiyle ilgili
I. ABD doları belirli bir oranda altına çevrilebilirdi.
II. Diğer ülkelerin paraları dolara sabit ama gerektiğinde değiştirilebilir bir kurla bağlanmıştı.
III. IMF ve Dünya Bankası bu sistemi kuran konferansta oluşturuldu.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Üçü de doğrudur: dolar ons başına 35 dolardan altına bağlıydı (I), öbür paralar dolara ayarlanabilir sabit kurla bağlandı (II), IMF ve Dünya Bankası 1944 konferansında kuruldu (III). A ve B kurumların kuruluşunu, D doların altın bağını atlar.Kaynak: Ödemeler bilançosu ve döviz kuru · Kur sistemleri ve uluslararası para sistemi

?Soru 4

Aşağıdaki kurum–görev eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ A. Kalkınma planını SBB, Hazine ve Maliye Bakanlığıyla birlikte hazırlar; TBMM onaylar. B ödemeler dengesini TCMB yayımlar; C işgücü istatistikleri TÜİK'indir; D politika faizini TCMB Para Politikası Kurulu belirler.Kaynak: Türkiye ekonomisi · 2002 sonrası: enflasyon hedeflemesi ve güncel kurumlar

?Soru 5

Türkiye ekonomisinde 1980–1999 dönemiyle ilgili
I. 24 Ocak 1980 kararları ithalatı kısıtlayarak yerli üretimi korumayı amaçlamıştır.
II. 1989'daki 32 sayılı Kararla sermaye hareketleri serbestleştirilmiştir.
III. AB ile gümrük birliğinden sonra Türkiye üçüncü ülkelere kendi belirlediği ayrı bir gümrük tarifesi uygulamayı sürdürmüştür.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. II 32 sayılı Kararın sonucudur. I yanlıştır: 24 Ocak ithalatı serbestleştirip ihracata dayalı büyümeyi hedefledi; ithalatı kısıtlamak ithal ikamesinin aracıdır. III yanlıştır: gümrük birliği ortak dış tarife demektir; ayrı tarife serbest ticaret bölgesinin özelliğidir. A I'i, B III'ü doğru sayar; D üçünü de.Kaynak: Türkiye ekonomisi · 24 Ocak 1980 ve dışa açılma (1980–1999)

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi içsel büyüme modellerini Solow büyüme modelinden ayıran temel özelliktir?

✓ D. İçsel büyümede geniş sermayenin getirisi azalmaz; bu yüzden tasarruf, AR-GE ve eğitim kararları büyüme hızını kalıcı olarak etkiler. A iki modelde de yanlıştır; B mutlak yakınsamadır, içsel büyüme yakınsamayı öngörmez; C Solow modelinin varsayımıdır.Kaynak: Büyüme ve kalkınma · İçsel büyüme teorileri

?Soru 7

Bir ekonomide özel tasarruf 180 milyar dolar, özel yatırım 220 milyar dolardır ve kamu bütçesi 10 milyar dolar açık vermektedir. Net faktör geliri ve transferler sıfırsa bu ekonominin cari dengesi kaç milyar dolardır?

✓ D. X − M = (S − I) + (T − G) = (180 − 220) + (−10) = −50. A bütçe açığını artı yazıp özel açıktan düşer; B işaretleri ters çevirir (I − S + bütçe açığı); C yalnız özel kesimin açığını alır, kamu açığını unutur.Kaynak: Ödemeler bilançosu ve döviz kuru · Kayıt örnekleri ve dış açığın finansmanı

?Soru 8

Harrod-Domar modelinde tasarruf oranı 0,24, sermaye-hasıla oranı 4 ve nüfus artış hızı %2'dir. Kişi başına gelirin büyüme hızı yaklaşık yüzde kaçtır?

✓ B. g = 0,24 ÷ 4 = %6; kişi başı ≈ 6 − 2 = %4. A toplam büyümedir, nüfusu düşmez; C nüfus artışını ekler; D oranı ters böler (4 ÷ 0,24).Kaynak: Büyüme ve kalkınma · Harrod-Domar modeli

?Soru 9

Türkiye'de 1963–1979 döneminde izlenen ithal ikameci sanayileşme stratejisi için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. İhracat gelirine dayalı büyüme 24 Ocak 1980 sonrasının modelidir; ithal ikamesi iç pazara dönük üretimdir. A korumacılığın araçlarıdır; C KİT'lerin planlı dönemdeki rolüdür; D modelin tıkanma nedenidir.Kaynak: Türkiye ekonomisi · Planlı dönem ve ithal ikamesi (1960–1980)

?Soru 10

Dış dengesizliklerin uyumuyla ilgili
I. İhracat ve ithalat talep esnekliklerinin mutlak değerleri toplamı 1'den küçükse değer kaybı dış ticaret dengesini iyileştirir.
II. Değer kaybından sonra kısa dönemde dış ticaret dengesi önce kötüleşebilir.
III. Altın standardında dış açık veren ülkede para arzı ve fiyatlar yükselir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. II J eğrisidir. I yanlıştır: Marshall-Lerner koşulu toplamın 1'den büyük olmasını ister. III yanlıştır: açık veren ülkeden altın çıkar, para arzı ve fiyatlar düşer. B koşulu ters kurar; C fiyat-akış yönünü ters çevirir; D ikisini birden yapar.Kaynak: Ödemeler bilançosu ve döviz kuru · Dış dengesizliklerin uyumu: Marshall-Lerner, J eğrisi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →