Esneklik ve tüketici teorisi: esneklik hesapları, fayda, kayıtsızlık eğrileri

Fiyat yüzde bir artınca talep ne kadar düşer? Esneklik hesaplarını, tüketicinin fayda ve bütçe kısıtı altında nasıl seçtiğini, kayıtsızlık eğrilerini ve gelir-ikame etkisini çözümlü örneklerle anlatıyoruz.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MİKRO İKTİSAT · HESAP

Talebin fiyat esnekliği: hesap, türler ve toplam harcama

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPiyasa dengesi nasıl hesaplanır? Arz ve talep kayınca denge fiyatı ve miktarı nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar, arz ve talep). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Piyasa dengesi, talep edilen miktarın arz edilen miktara eşit olduğu fiyattadır: Qd = Qs. Talep artarsa fiyat ve miktar artar; arz artarsa fiyat düşer, miktar artar. İki eğri birlikte kayarsa değişkenlerden birinin yönü kesin, diğerinin yönü kaymaların büyüklüğüne bağlı olarak belirsizdir.

Piyasa dengesi ve kaymalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Talebin fiyat esnekliği nedir, nasıl hesaplanır ve toplam harcamayı nasıl etkiler?

Kısa cevap: Talebin fiyat esnekliği, fiyattaki yüzde değişmenin talep miktarında yol açtığı yüzde değişmedir: eP = %ΔQ ÷ %ΔP. Mutlak değeri 1'den büyükse talep esnek, küçükse inelastik, 1'e eşitse birim esnektir. Esnek talepte fiyat düşüşü toplam harcamayı artırır, inelastik talepte azaltır; toplam harcama birim esneklikte en yüksektir.

Akaryakıta zam gelir ama pompa başındaki kuyruk pek kısalmaz; bir giyim mağazası yüzde 30 indirim yapınca ise reyonlar boşalır. İki malın tüketicisi fiyata neden bu kadar farklı tepki verir?

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında talep kanununu gördük: fiyat artınca talep miktarı düşer. Ama ne kadar düştüğü maldan mala değişir. Bu duyarlılığın ölçüsü talebin fiyat esnekliğidir. Eğim yerine yüzde değişme kullanılır, çünkü eğim birime bağlıdır (litre mi ton mu?), yüzde ise birimden bağımsızdır.

eP = %ΔQ%ΔP = ΔQΔP · PQDoğrusal talepte Q = a − bP için ΔQ/ΔP = −b, yani eP = −b·P/Q. Değer negatiftir; sınıflandırma mutlak değerle yapılır. İki fiyat arasındaki yay esnekliğinde (orta nokta yöntemi) P ve Q yerine iki noktanın ortalaması kullanılır.
Fiyat esnekliğinin türleri
|eP|AdıTalep eğrisiÖrnek
0Tam inelastikDikeyHayati ilaç (yaklaşık)
0 ile 1 arasıİnelastik (esnek olmayan)DikEkmek, akaryakıt, elektrik
1Birim esnek—Toplam harcama değişmez
1'den büyükEsnekYatıkTek bir markanın giysisi, tatil
SonsuzTam esnekYatayTam rekabette tek firmanın ürünü

Talebi esnek yapan etkenler: malın yakın ikamelerinin çok olması, bütçede büyük pay tutması, zorunlu değil lüks olması, tepki için uzun zaman geçmesi ve malın dar tanımlanması (“gıda” inelastik, “X markası bisküvi” esnek).

Doğrusal talepte esneklik değişir

Doğrusal bir talep eğrisinin eğimi her yerde aynıdır ama esnekliği değildir: fiyat yükseldikçe P/Q oranı büyür. Eğrinin üst yarısı esnek, orta noktası birim esnek, alt yarısı inelastiktir. Toplam harcama (firmanın gözüyle toplam hasılat, TR = P·Q) bu yüzden önce artar, orta noktada en yükseğe çıkar, sonra azalır.

Eğim sabitken esneklik eğri boyunca değişir; toplam harcama birim esnek noktada (P = 5, Q = 20) en yüksektir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Bir malın fiyatı 10 TL'den 12 TL'ye çıkınca talep miktarı 100'den 90'a düşüyor. Başlangıç noktasına göre fiyat esnekliği nedir?

  1. %ΔQ = −10 ÷ 100 = −%10, %ΔP = 2 ÷ 10 = %20.
  2. eP = −10 ÷ 20 = −0,5; |e| < 1, talep inelastiktir. (Orta nokta yöntemiyle −0,58 çıkar; soru yöntemi belirtir.)

Cevap: −0,5, inelastik

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Talep fonksiyonu Q = A − 4P olan bir malın fiyatı 5 TL iken fiyat esnekliği −1'dir. A kaçtır?

  1. eP = −4 · 5 ÷ Q = −1 → Q = 20.
  2. 20 = A − 4 · 5 → A = 40.

Cevap: A = 40

Akılda kalsın: Esnekse fiyat ile toplam harcama ters, inelastikse aynı yönde hareket eder. Doğrusal talepte eğim sabit, esneklik değil: üstte esnek, ortada 1, altta inelastik. İkamesi çok, bütçede payı büyük, zorunlu olmayan mal esnektir.
Sınavda

Nasıl sorulurFiyat ve miktar değişimi ya da talep fonksiyonu verilip esneklik istenir; ters soruda esneklikten fonksiyonun parametresi bulunur. Bir başka kalıp fiyat değişiminin toplam harcamaya etkisidir.

TuzakEğimi esneklik sanmak; doğrusal talebin her noktasında esnekliğin aynı olduğunu düşünmek. İkinci tuzak, inelastik malda fiyat artışıyla toplam harcamanın azalacağını sanmak; tersine artar.

▭Boşluk doldurma dengede esneklik

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasındaki piyasada Qd = 100 − 4P ve Qs = −20 + 2P idi. Denge fiyatı TL, denge miktarı da 20'dir. Bu noktada talebin fiyat esnekliği olur; talep tir. Toplam harcamanın en yüksek olduğu fiyat TL'dir.

20−4esnek12,5inelastik−0,2525

?Soru çöz

Talebinin fiyat esnekliği −0,4 olan bir malın üreticisi fiyatı %10 artırırsa, ceteris paribus, bu maldan elde ettiği toplam hasılat yaklaşık nasıl değişir?

✓ D. Miktar %4 düşer: 1,10 × 0,96 = 1,056, hasılat yaklaşık %5,6 artar; inelastik talepte fiyat ile hasılat aynı yönde gider. A miktardaki düşüşü hasılatın düşüşü sanar; B miktarın hiç değişmediğini varsayar; C birim esnek talebin sonucudur.
MİKRO İKTİSAT · KAVRAM

Gelir esnekliği, çapraz esneklik ve arz esnekliği

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTalep kanunu nedir? Talep eğrisi hangi durumlarda kayar, talep miktarı ile talep değişimi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar, arz ve talep). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Talep, belirli bir dönemde farklı fiyatlarda satın alınmak istenen ve satın alınabilecek miktarlardır. Talep kanununa göre, diğer etkenler sabitken bir malın fiyatı artınca talep miktarı azalır. Malın kendi fiyatı değişirse eğri üzerinde hareket edilir; gelir, ilgili malların fiyatı, zevk, beklenti ya da tüketici sayısı değişirse talep eğrisinin kendisi kayar.

Talep ve talebi belirleyenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gelir esnekliği, çapraz esneklik ve arz esnekliği nedir? Lüks, zorunlu ve düşük mal nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Gelir esnekliği gelirdeki yüzde değişmenin talepteki yüzde değişmeye oranıdır: 1'den büyükse lüks, 0 ile 1 arasında zorunlu mal, negatifse düşük maldır. Çapraz esneklik bir malın fiyatı değişince diğerinin talebinin tepkisidir: pozitifse ikame, negatifse tamamlayıcı, sıfırsa bağımsız mallar. Arz esnekliği zaman geçtikçe büyür.

Hanehalkı geliri yüzde 10 arttığında ekmek alımı hemen hemen aynı kalır, yurt dışı tatil harcaması ise belirgin biçimde artar. İkisi de normal maldır; fark nerede?

Esneklik mantığı fiyatla sınırlı değildir: talebi etkileyen her değişkene uygulanır. Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında talebi kaydıran etkenler arasında saydığımız gelir ve ilgili malların fiyatı, iki ayrı esneklikle ölçülür. İkisinde de işaret anlam taşır; fiyat esnekliğinde olduğu gibi mutlak değere bakılmaz.

eI = %ΔQx%ΔI eXY = %ΔQx%ΔPy eS = %ΔQs%ΔPI: tüketici geliri. Çapraz esneklikte paydada öteki malın fiyatı vardır.
Esnekliğin işareti malı tanımlar
EsneklikDeğerMal türüÖrnek
Gelir (eI)eI > 1Normal mal · lüksYurt dışı tatil, lokanta
0 < eI < 1Normal mal · zorunluEkmek, elektrik
eI < 0Düşük malGelir artınca bırakılan ucuz ürün
Çapraz (eXY)eXY > 0İkameÇay–kahve
eXY < 0TamamlayıcıOtomobil–akaryakıt
eXY = 0BağımsızKalem–domates

Gelir esnekliği 1'den büyük olan malın bütçedeki payı gelir arttıkça büyür; zorunlu malın payı küçülür. Hanehalkı bütçesinde gıdanın payının gelir yükseldikçe düşmesi (Engel yasası) bunun en bilinen örneğidir.

Arz esnekliği ve zaman

Arz esnekliği üreticinin fiyata ne kadar hızlı ve ne kadar çok tepki verebileceğini ölçer. Pazar günü sabahki balık tezgâhında arz neredeyse dikeydir (çok kısa dönem, eS ≈ 0); birkaç ay içinde yeni tekne denize açılır, arz esnekleşir; uzun dönemde yeni firmalar girer ve arz en esnek hâline gelir. Stoklanabilen, üretimi kolay genişleyen ve atıl kapasitesi olan malların arzı daha esnektir.

Ek bilgi: esneklik ve vergi yükü

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında birim başına 6 TL vergiden sonra tüketici fiyatının 2 TL arttığını, üreticinin eline geçenin 4 TL azaldığını gördük. Eski dengede talebin fiyat esnekliği −4 · 20 ÷ 20 = −4, arzınki 2 · 20 ÷ 20 = 2'dir. Vergi yükü esnekliği düşük olan tarafa daha çok kalır: tüketicinin payı 2 ÷ (2 + 4) = 1/3, yani 6 TL'nin 2 TL'si. Ayrıntısını Maliye (KPSS A) serisindeki Verginin etkileri sayfasında bulabilirsin.

Akılda kalsın: Gelir esnekliğinde 1'in üstü lüks, 0–1 zorunlu, eksi düşük mal. Çaprazda artı ikame, eksi tamamlayıcı. Arz esnekliği zamanla artar: çok kısa dönemde dikey, uzun dönemde en esnek.
Sınavda

Nasıl sorulurİki malın fiyat ve miktar değişimi verilip çapraz esneklik ya da gelir değişimi verilip gelir esnekliği hesaplatılır, sonra malın türü sorulur.

TuzakÇapraz esneklikte paydaya malın kendi fiyatını yazmak. İkinci tuzak, gelir esnekliği negatif her malı Giffen malı sanmak; negatif gelir esnekliği yalnız düşük malı gösterir, Giffen bunun özel bir durumudur.

⇄Bilgi eşleştirme esneklik ve mal türü

?Soru çöz

Esnekliklerle ilgili
I. İki mal arasındaki çapraz esneklik pozitifse bu mallar birbirinin ikamesidir.
II. Gelir esnekliği 0 ile 1 arasında olan mal zorunlu maldır.
III. Gelir esnekliği negatif olan her mal Giffen malıdır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. I doğru: ötekinin fiyatı artınca bu malın talebi artıyorsa ikamedir. II doğru: talep gelirden yavaş artan normal maldır. III yanlış: negatif gelir esnekliği düşük malı gösterir; Giffen yalnız gelir etkisi ikame etkisini aşan düşük maldır. B II'yi atlar; C ve D III'ü doğru sayar.
MİKRO İKTİSAT · TEORİ

Kardinal fayda: azalan marjinal fayda ve tüketici dengesi

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTüketici rantı ve üretici rantı nedir? Tavan fiyat ve taban fiyat uygulaması piyasada ne sonuç doğurur?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar, arz ve talep). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tüketici rantı, tüketicinin ödemeye razı olduğu fiyat ile ödediği fiyat arasındaki farktır; üretici rantı, aldığı fiyat ile satmaya razı olduğu en düşük fiyat arasındaki farktır. Denge fiyatının altına konan tavan fiyat talep fazlası (kıtlık, karaborsa), üstüne konan taban fiyat arz fazlası doğurur; ikisi de rantların toplamını azaltır.

Rantlar, tavan ve taban fiyat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Marjinal fayda nedir? Azalan marjinal fayda yasası ve kardinal yaklaşımda tüketici dengesi nasıl kurulur?

Kısa cevap: Kardinal yaklaşım faydanın sayıyla ölçülebildiğini varsayar. Marjinal fayda (MU), bir birim daha tüketmenin toplam faydaya (TU) eklediğidir ve tüketim arttıkça azalır (Gossen'in birinci yasası). MU sıfırken TU en yüksektir. Tüketici dengesinde son liraya düşen marjinal faydalar eşittir: MUx/Px = MUy/Py (ikinci yasa).

Sıcak bir yaz günü içilen ilk bardak su paha biçilmezdir, beşinci bardak zorla içilir. Peki o zaman su neden pırlantadan bu kadar ucuz?

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında talep kanununu açıklarken tüketicinin davranışına bakmayı sonraya bırakmıştık. 19. yüzyılın sonunda marjinalist iktisatçılar değeri malın içindeki emekte değil, tüketicinin öznel faydasında aradı. Kardinal yaklaşım faydanın “yarar birimi” (util) gibi sayılarla ölçülebildiğini varsayar.

MU = Δ TUΔ QMarjinal fayda: tüketilen son birimin toplam faydaya kattığı.

Azalan marjinal fayda

Aynı maldan art arda tüketildikçe her ek birimin verdiği fayda azalır: azalan marjinal fayda yasası (Gossen'in birinci yasası). MU pozitif olduğu sürece TU artar ama giderek yavaşlar; MU sıfır olduğunda TU en yüksektir (doyum noktası); MU negatife dönerse TU azalır. Dikkat: MU'nun azalması TU'nun azalması demek değildir.

Yatay eksende bardak sayısı. MU azalırken TU hâlâ artar; MU sıfıra inince TU tepededir, MU negatifken TU düşer.Görsel: Sınav Defteri

Elmas-su paradoksu buradan çözülür: Smith'in sorduğu soruya marjinalistlerin cevabı, fiyatı toplam faydanın değil marjinal faydanın belirlediğidir. Su bol olduğu için son bardağın marjinal faydası düşüktür; elmas kıt olduğu için son taşın marjinal faydası yüksektir. Suyun toplam faydası ise elmasınkinden çok büyüktür.

Eşit marjinal fayda: tüketici dengesi

Geliri sınırlı tüketici her lirayı, o liranın en çok fayda getirdiği mala harcar. Bir malın son lirası ötekinden fazla fayda veriyorsa harcamayı o mala kaydırmak toplam faydayı artırır. Kaydırma, son liraya düşen marjinal faydalar eşitlenince durur: MUx/Px = MUy/Py ve bütün gelir harcanmıştır.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Px = 4 TL, Py = 2 TL ve gelir 18 TL. X'in birimlerinin marjinal faydaları sırasıyla 20, 16, 12, 8; Y'ninkiler 9, 8, 6, 4. Faydayı en yükseğe çıkaran bileşim nedir?

  1. Liraya düşen MU: X için 20/4 = 5, 4, 3, 2; Y için 9/2 = 4,5, 4, 3, 2.
  2. Her adımda en yüksek oranlı birim alınır: X(5), Y(4,5), X(4), Y(4), X(3), Y(3).
  3. Harcama: 3·4 + 3·2 = 18 TL, gelir bitti; son oranlar eşit: 12/4 = 6/2 = 3.

Cevap: 3 birim X, 3 birim Y

Akılda kalsın: MU azalır, TU yine de artabilir; TU'nun tepesi MU = 0'dadır. Fiyatı marjinal fayda belirler (elmas-su). Denge: son lira her malda aynı faydayı getirir.
Sınavda

Nasıl sorulurTU-MU tablosundan bir değer ya da doyum noktası, iki malın MU tablosu ve bütçesinden denge bileşimi sorulur; “hangisi yanlıştır” kalıbında TU-MU ilişkisi denenir.

TuzakAzalan MU'yu azalan TU sanmak. İkinci tuzak, dengede MU'ların eşit olduğunu düşünmek; eşit olan, fiyata bölünmüş MU'lardır.

▭Boşluk doldurma TU tablosundan MU

Bardak sayısı 1'den 7'ye çıkarken toplam fayda 10, 18, 24, 28, 30, 30, 28'dir. Buna göre 3. bardağın marjinal faydası , 7. bardağın marjinal faydası 'dir. Marjinal faydanın sıfır olduğu . bardakta toplam fayda en yüksektir.

6−26245

?Soru çöz

Kardinal fayda yaklaşımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. MU azalsa da pozitif kaldığı sürece TU artmaya devam eder, yalnız yavaşlar; ifade yanlıştır. A doğrudur: MU = 0 doyum noktasıdır; B doğrudur: negatif MU TU'yu düşürür; D Gossen'in ikinci yasasıdır, doğrudur.
MİKRO İKTİSAT · MODEL

Kayıtsızlık eğrileri: özellikleri ve marjinal ikame oranı

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kayıtsızlık eğrisi nedir, özellikleri nelerdir? Marjinal ikame oranı (MRS) neyi gösterir?

Kısa cevap: Ordinal yaklaşımda fayda ölçülmez, yalnız sıralanır. Kayıtsızlık eğrisi tüketiciye aynı faydayı veren mal bileşimlerini gösterir; negatif eğimli, orijine göre dışbükeydir, eğriler kesişmez ve sağ üstteki eğri daha yüksek faydadır. Eğimin mutlak değeri marjinal ikame oranıdır (MRS = MUx/MUy) ve eğri boyunca azalır.

“Bu yemeği öbüründen kaç kat daha çok seviyorsun?” sorusuna kimse sayıyla cevap veremez; ama “hangisini tercih edersin?” sorusuna herkes cevap verir.

Önceki konudaki kardinal yaklaşımın zayıf noktası faydayı ölçmekti. Ordinal yaklaşım (Hicks ve Allen'ın geliştirdiği kayıtsızlık eğrisi analizi) yalnız sıralama ister: tüketici iki bileşimden hangisini tercih ettiğini ya da ikisine kayıtsız olduğunu söyleyebilir. Varsayımlar: tercihler tam (her bileşim karşılaştırılabilir), geçişli (A > B, B > C ise A > C) ve “daha çok daha iyidir”.

Dört özellik

  • Negatif eğimli: Bir maldan daha çok alırken aynı faydada kalmak için ötekinden vazgeçmek gerekir.
  • Orijine göre dışbükey: X çoğaldıkça tüketici bir birim X için giderek daha az Y vermeye razıdır; MRS azalır.
  • Kesişmez: Kesişselerdi kesişme noktası iki farklı fayda düzeyinde olurdu; geçişlilik bozulurdu.
  • Sağ üstteki daha yüksek fayda: Eğrilerin bütününe kayıtsızlık haritası denir.
MRSXY = −ΔYΔX = MUxMUyBir birim X için aynı faydada kalarak vazgeçilebilecek Y miktarı: kayıtsızlık eğrisinin eğiminin mutlak değeri.
Malların birbirinin yerini tutabilme derecesi eğrinin biçimini belirler: tam ikamede doğru, tam tamamlayıcıda dik açı.Görsel: Sınav Defteri

Özel durumlar

Tam ikame mallarda tüketici iki malı sabit oranda birbirinin yerine koyar (aynı markanın 250 gramlık iki paketi ile 500 gramlık bir paketi): MRS sabittir, eğri doğrudur; fayda fonksiyonu U = aX + bY biçimindedir. Tam tamamlayıcı mallar sabit oranda birlikte tüketilir (sol ve sağ ayakkabı): fazladan tek ayakkabı fayda katmaz, eğri L biçimlidir; fayda U = min(aX, bY). Mallardan biri kötü mal ise (gürültü, kirlilik) eğri pozitif eğimli olur: kötüye katlanmak için daha çok iyi mal gerekir.

Akılda kalsın: Dört özellik: negatif eğim, dışbükey, kesişmez, sağ üst yüksek. Dışbükeylik = azalan MRS. Tam ikame doğru (aX + bY), tam tamamlayıcı L (min).
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi kayıtsızlık eğrilerinin özelliklerinden biri değildir?” ya da “X ve Y tam ikame ise fayda fonksiyonu hangisi olabilir?” biçiminde sorulur.

TuzakKayıtsızlık eğrisini orijine göre içbükey sanmak (içbükey olan ÜİE'dir). İkinci tuzak, tam ikameyi min fonksiyonuyla, tam tamamlayıcıyı toplama fonksiyonuyla eşleştirmek.

Sınavda işaretleÜİE içbükey (artan fırsat maliyeti), kayıtsızlık eğrisi dışbükeydir (azalan MRS).

⇄Bilgi eşleştirme mal çifti ve eğri

?Soru çöz

Bir tüketici için X ve Y malları tam tamamlayıcı ise bu tüketicinin fayda fonksiyonu aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ B. Min fonksiyonunda fayda kıt olan maldan belirlenir; fazla alınan mal fayda katmaz, bu tam tamamlayıcılıktır. A doğrusal fonksiyondur, tam ikame mallarını anlatır; C dışbükey eğri veren normal mallar (Cobb-Douglas) içindir; D'de Y faydayı düşürür, Y kötü maldır.
MİKRO İKTİSAT · HESAP

Bütçe doğrusu ve tüketici dengesi: teğet nokta

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bütçe doğrusu nedir, gelir ve fiyat değişince nasıl kayar? Tüketici dengesi kayıtsızlık eğrisiyle nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bütçe doğrusu, verili gelir ve fiyatlarla satın alınabilecek bileşimlerdir: Px·X + Py·Y = I, eğimi −Px/Py. Gelir değişirse doğru paralel kayar, bir malın fiyatı değişirse o malın ekseninde döner. Tüketici, bütçe doğrusunun ulaşılabilen en yüksek kayıtsızlık eğrisine teğet olduğu noktada dengededir: MRS = Px/Py.

Ayda 120 TL'lik bir kahvaltı bütçesi; peynirin kilosu 4, ekmeğin tanesi 2 TL'lik bir dünyada. Tüketici bu parayı nasıl bölüştürür?

Kayıtsızlık eğrileri tüketicinin ne istediğini, bütçe doğrusu neye gücünün yettiğini gösterir. Bütün gelir X'e harcanırsa I/Px birim, Y'ye harcanırsa I/Py birim alınır; doğru bu iki noktayı birleştirir. Eğimi iki malın piyasadaki değişim oranıdır: bir birim X için vazgeçilmesi gereken Y miktarı.

Px·X + Py·Y = I eğim = −PxPyMikro iktisatta gelir I ile gösterilir; Y burada ikinci maldır.
Bütçe doğrusu nasıl değişir?
DeğişmeBütçe doğrusu
Gelir artar (azalır)Dışa (içe) paralel kayar; eğim aynı
Px artarY ekseni sabit kalır, X ekseninde içe döner; eğim dikleşir
Py artarX ekseni sabit kalır, Y ekseninde içe döner; eğim yatıklaşır
Gelir ve iki fiyat aynı oranda artarDeğişmez

Denge: eğimlerin eşitliği

Tüketici bütçe doğrusu üzerinde, ulaşabildiği en yüksek kayıtsızlık eğrisine kadar çıkar. Bu, iki eğrinin teğet olduğu noktadır: kayıtsızlık eğrisinin eğimi (MRS) bütçe doğrusunun eğimine (fiyat oranı) eşittir. MRS = MUx/MUy = Px/Py eşitliği yeniden düzenlenince önceki konudaki MUx/Px = MUy/Py koşulu çıkar: iki yaklaşım aynı dengeye varır.

U₃'e bütçe yetmez, U₁'de bütçe boşa gider; denge U₂'nin bütçe doğrusuna teğet olduğu E'dedir. Kesikli doğru X'in fiyatı 6 TL'ye çıkınca içe dönen bütçedir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Fayda fonksiyonu U = X·Y, gelir 120 TL, Px = 4, Py = 2. Denge bileşimi nedir?

  1. U = XY için MUx = Y, MUy = X; MRS = Y/X.
  2. Denge: Y/X = 4/2 → Y = 2X.
  3. Bütçe: 4X + 2(2X) = 120 → X = 15, Y = 30. Kısa yol: U = XY'de gelirin yarısı her mala: X = I/(2Px).

Cevap: X = 15, Y = 30

Akılda kalsın: Bütçe doğrusu: gelir → paralel kayma, fiyat → dönme. Denge: MRS = Px/Py (teğetlik). U = XY'de gelirin yarısı her mala gider.
Sınavda

Nasıl sorulurFayda fonksiyonu, gelir ve fiyatlar verilip denge miktarı; ya da bir değişmenin bütçe doğrusunu nasıl kaydırdığı sorulur.

TuzakFiyat artışını paralel kayma olarak çizmek; yalnız gelir değişimi paralel kaydırır. İkinci tuzak, U = XY'de bütün geliri bir mala bölmek (I/Px); doğrusu yarısıdır.

▭Boşluk doldurma bütçe doğrusu

Gelir 120 TL, Px = 4 TL, Py = 2 TL iken bütçe doğrusu X eksenini , Y eksenini noktasında keser; eğimi 'dir. Px 6 TL'ye çıkarsa X ekseni kesişimi olur.

3060−220−0,540

?Soru çöz

Fayda fonksiyonu U = X·Y olan bir tüketicinin geliri 200 TL, X malının fiyatı 5 TL, Y malının fiyatı 10 TL'dir. Bu tüketicinin faydasını en yükseğe çıkaran bileşim aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Gelirin yarısı her mala: X = 100 ÷ 5 = 20, Y = 100 ÷ 10 = 10; bütçe 5·20 + 10·10 = 200 tutar. A bütün geliri her iki mala ayrı ayrı bölmüştür (yarıyı unutmak); B fiyatları ters eşleştirmiştir; C Y için de X'in fiyatını kullanmıştır, bütçe 300 TL'yi bulur.
MİKRO İKTİSAT · TEORİ

Gelir ve ikame etkisi: normal, düşük ve Giffen malı

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Gelir etkisi ve ikame etkisi nedir? Normal mal, düşük mal ve Giffen malı nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Bir malın fiyatı düşünce toplam etki iki parçaya ayrılır. İkame etkisi her zaman ucuzlayan malın tüketimini artırır. Gelir etkisi normal malda tüketimi artırır, düşük malda azaltır. Düşük malın gelir etkisi ikame etkisinden büyükse fiyat düşünce talep azalır: bu Giffen malıdır ve talep eğrisi pozitif eğimlidir. Her Giffen malı düşük maldır, tersi doğru değildir.

Ekmeğe indirim gelince dar gelirli bir aile daha çok ekmek alır mı, yoksa artan parayla biraz et alıp ekmeği azaltır mı?

Önceki konudaki grafikte X'in fiyatı değişince bütçe doğrusu dönüyordu. Bu dönmenin tüketiciye iki ayrı etkisi vardır. Birincisi göreli fiyat değişir: ucuzlayan mal artık ötekine göre daha caziptir. Buna ikame etkisi denir ve yönü her zaman bellidir: fiyat düşerse tüketim artar. İkincisi tüketicinin reel geliri artar: aynı parayla daha çok şey alınabilir. Buna gelir etkisi denir; yönü malın normal ya da düşük olmasına bağlıdır.

Fiyat düştüğünde üç mal türü
Malİkame etkisiGelir etkisiToplam etkiTalep eğrisi
Normal malTüketim artarTüketim artarArtar (iki etki birbirini destekler)Negatif eğimli
Düşük malTüketim artarTüketim azalır (küçük)Artar (ikame baskın)Negatif eğimli
Giffen malıTüketim artarTüketim azalır (büyük)Azalır (gelir baskın)Pozitif eğimli

Giffen malının ortaya çıkması için mal hem düşük mal olmalı hem de yoksul hanenin bütçesinde çok büyük pay tutmalıdır; ancak o zaman fiyat değişimi reel geliri ikame etkisini bastıracak kadar oynatır. Ders kitaplarının klasik örneği, temel gıdası pahalanan yoksul hanenin daha pahalı yiyecekleri bırakıp o temel gıdaya daha çok yönelmesidir. Talep kanununun bir başka istisnası Veblen (gösteriş) mallarıdır: fiyatı yükseldikçe statü simgesi olduğu için daha çok istenir; nedeni gelir etkisi değil gösteriştir.

Gelirden talebe: iki eğri

Gelir değişirken denge noktalarını birleştiren eğriye gelir-tüketim eğrisi, bundan türetilen gelir-miktar ilişkisine Engel eğrisi denir: normal malda pozitif, düşük malda negatif eğimlidir. Fiyat değişirken denge noktalarını birleştiren fiyat-tüketim eğrisinden ise malın talep eğrisi türetilir.

Ek bilgi: Hicks ve Slutsky ayrıştırması

İkame etkisini ayırmak için tüketiciden fiyat düşüşünün sağladığı reel gelir artışı “geri alınır”. Hicks yönteminde tüketici eski kayıtsızlık eğrisinde tutulur (fayda sabit); Slutsky yönteminde eski bileşimi tam satın alabileceği kadar gelir bırakılır (satın alma gücü sabit). İki yöntem küçük fiyat değişimlerinde hemen hemen aynı sonucu verir.

Akılda kalsın: İkame etkisi hep fiyatın tersine çalışır. Gelir etkisi normalde ikameyi destekler, düşük malda ters çalışır. Giffen = düşük mal + gelir etkisi ikameyi aşar → pozitif eğimli talep. Her Giffen düşük maldır; her düşük mal Giffen değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurFiyatı düştüğü hâlde talebi azalan bir mal anlatılır ve hangi mal türü olduğu ya da hangi etkinin baskın olduğu sorulur; öncüllü sorularda düşük mal-Giffen ilişkisi denenir.

TuzakDüşük malın talep eğrisini pozitif eğimli sanmak; ikame etkisi baskın olduğu için negatif eğimlidir. İkinci tuzak, Veblen malını Giffen malıyla aynı saymak; ikisi de talep kanununa istisnadır ama nedenleri farklıdır.

↕Sıralama Hicks ayrıştırması

  1. Eski kayıtsızlık eğrisinde, yeni fiyat oranına teğet nokta bulunur: ikame etkisi
  2. X'in fiyatı düşer, bütçe doğrusu X ekseninde dışa döner
  3. Tüketici daha yüksek kayıtsızlık eğrisinde yeni dengeye ulaşır: toplam etki tamamlanır
  4. Tüketiciyi eski fayda düzeyinde tutacak kadar gelir varsayımsal olarak geri alınır
  5. Geri alınan gelir iade edilir, bütçe doğrusu paralel kayar: gelir etkisi

?Soru çöz

Fiyatı düşen X malının talep edilen miktarı, diğer her şey sabitken azalmıştır. Buna göre
I. X düşük maldır.
II. X için gelir etkisi ikame etkisinden büyüktür.
III. X'in talep eğrisi pozitif eğimlidir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Fiyat düşünce talebin azalması Giffen malıdır: ikame etkisi tüketimi artırdığına göre onu aşan ters yönlü gelir etkisi vardır (II), ters gelir etkisi düşük maldır (I), fiyat ve miktar aynı yönde gider (III). A ve B sonucu, talep eğrisinin pozitif eğimini atlar; D Giffen malının düşük mal olduğunu atlar.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Fayda fonksiyonu U = X·Y olan bir tüketicinin geliri 200 TL, X malının fiyatı 5 TL, Y malının fiyatı 10 TL'dir. Bu tüketicinin faydasını en yükseğe çıkaran bileşim aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Gelirin yarısı her mala: X = 100 ÷ 5 = 20, Y = 100 ÷ 10 = 10; bütçe 5·20 + 10·10 = 200 tutar. A bütün geliri her iki mala ayrı ayrı bölmüştür (yarıyı unutmak); B fiyatları ters eşleştirmiştir; C Y için de X'in fiyatını kullanmıştır, bütçe 300 TL'yi bulur.Kaynak: bu sayfa · Bütçe doğrusu ve tüketici dengesi

?Soru 2

Talep fonksiyonu Qd = 90 − 3P, arz fonksiyonu Qs = −10 + 2P olan bir malın piyasasında hükûmet 15 TL tavan fiyat uygularsa kaç birim talep fazlası oluşur?

✓ A. Denge P = 20, Q = 30; tavan 15 dengenin altında, etkilidir. Talep 90 − 45 = 45, arz −10 + 30 = 20; fark 25. B yalnız arzdaki düşüşü (30 − 20) alır; C yalnız talepteki artışı (45 − 30) alır; D iki miktarı çıkarmak yerine toplar.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Rantlar, tavan ve taban fiyat

?Soru 3

Talebinin fiyat esnekliği −0,4 olan bir malın üreticisi fiyatı %10 artırırsa, ceteris paribus, bu maldan elde ettiği toplam hasılat yaklaşık nasıl değişir?

✓ D. Miktar %4 düşer: 1,10 × 0,96 = 1,056, hasılat yaklaşık %5,6 artar; inelastik talepte fiyat ile hasılat aynı yönde gider. A miktardaki düşüşü hasılatın düşüşü sanar; B miktarın hiç değişmediğini varsayar; C birim esnek talebin sonucudur.Kaynak: bu sayfa · Talebin fiyat esnekliği

?Soru 4

Bir tüketici için X ve Y malları tam tamamlayıcı ise bu tüketicinin fayda fonksiyonu aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ B. Min fonksiyonunda fayda kıt olan maldan belirlenir; fazla alınan mal fayda katmaz, bu tam tamamlayıcılıktır. A doğrusal fonksiyondur, tam ikame mallarını anlatır; C dışbükey eğri veren normal mallar (Cobb-Douglas) içindir; D'de Y faydayı düşürür, Y kötü maldır.Kaynak: bu sayfa · Kayıtsızlık eğrileri ve MRS

?Soru 5

Yıllık 300.000 TL kazandığı işinden ayrılıp bir yıl dil kursuna giden bir kişi kursa 45.000 TL ödüyor. Kurs süresince, çalışsa da çalışmasa da yapacağı beslenme harcaması 90.000 TL'dir. Bu kişinin kurs kararının fırsat maliyeti kaç TL'dir?

✓ B. Vazgeçilen gelir 300.000 ile seçim yüzünden ödenen kurs ücreti 45.000 toplanır: 345.000 TL. A yalnız cepten çıkan parayı alır, vazgeçilen geliri unutur; C seçimden bağımsız beslenme harcamasını da ekler; D kurs ücretini dışarıda bırakır.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Kıtlık ve fırsat maliyeti

?Soru 6

Domates piyasasıyla ilgili
I. Gübre fiyatlarının artması
II. Domatesin hal fiyatının düşmesi
III. Seralarda verimi yüksek yeni bir tohuma geçilmesi
gelişmelerinden hangileri domatesin arz eğrisini sola kaydırır?

✓ A. Gübre zammı (I) maliyeti artırır, arzı sola kaydırır. III ters yöndedir: verimli tohum aynı maliyetle daha çok üretim demektir, arz sağa kayar. II domatesin kendi fiyatıdır: eğri kaymaz, eğri üzerinde aşağı doğru hareket edilir ve arz miktarı azalır. B teknolojiyi arzı azaltan etken sanır; C ve D fiyat değişimini kayma sayar.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Arz ve arzı belirleyenler

?Soru 7

Normal bir mal olan X ile ilgili olarak
I. Tüketicilerin gelirinin artması
II. X'in ikamesi olan Y malının fiyatının düşmesi
III. X'in fiyatının gelecek ay artacağının beklenmesi
durumlarından hangileri, ceteris paribus, X'in talep eğrisini sağa kaydırır?

✓ C. Normal malda gelir artışı (I) ve fiyatın artacağı beklentisiyle bugünden alım (III) talebi artırır. A beklentinin de talebi kaydırdığını atlar; B ve D'deki II ters yöndedir: ikame Y ucuzlarsa tüketici Y'ye kayar, X'in talebi sola kayar.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Talep ve talebi belirleyenler

?Soru 8

Kardinal fayda yaklaşımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. MU azalsa da pozitif kaldığı sürece TU artmaya devam eder, yalnız yavaşlar; ifade yanlıştır. A doğrudur: MU = 0 doyum noktasıdır; B doğrudur: negatif MU TU'yu düşürür; D Gossen'in ikinci yasasıdır, doğrudur.Kaynak: bu sayfa · Kardinal fayda ve Gossen

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi bir ekonominin üretim imkânları eğrisini dışa kaydırmaz?

✓ D. İşsizliğin azalması zaten var olan kaynağın kullanımını artırır; ekonomi eğrinin içinden eğriye doğru ilerler, eğri yerinde kalır. A yeni doğal kaynak, B daha çok işgücü, C daha iyi teknoloji demektir; üçü de üretim kapasitesini büyütüp eğriyi dışa kaydırır.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Üretim imkânları eğrisi

?Soru 10

Bir malın talebi gelir artışı nedeniyle, arzı da üretim teknolojisindeki gelişme nedeniyle aynı anda artmıştır. Ceteris paribus, bu malın piyasasında aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ B. İki eğri de sağa kayınca ikisi de miktarı artırır; fiyatı talep yükseltir, arz düşürür, yönü kaymaların büyüklüğüne bağlıdır. A talebin artıp arzın azaldığı durumu anlatır; C yalnız talep kayması gibi düşünür; D yalnız arz kayması gibi düşünür.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Piyasa dengesi ve kaymalar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →