Paranın işlevleri ve türleri: trampadan elektronik paraya
İktisat · Para-Banka-Kredi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaGSMH'den safi millî hasıla, millî gelir, kişisel gelir ve harcanabilir gelire nasıl geçilir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Millî gelir ve makro göstergeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
GSMH'den amortisman düşülünce safi millî hasıla (SMH) bulunur. SMH'den dolaylı vergiler çıkarılıp sübvansiyonlar eklenince faktör maliyetiyle millî gelir (MG) çıkar. MG'den dağıtılmamış kârlar, kurumlar vergisi ve sosyal güvenlik primleri düşülüp transferler eklenince kişisel gelir, ondan dolaysız vergiler düşülünce harcanabilir gelir elde edilir.
✎Konu anlatımı
Paranın işlevleri nelerdir? Mal para, itibari para, kaydi para ve elektronik para arasındaki farklar nelerdir?
Kısa cevap: Para, trampadaki ihtiyaçların çifte rastlaşması sorununu çözer. Dört işlevi vardır: değişim aracı, hesap birimi, değer saklama aracı ve ertelenmiş ödemeler standardı. Değerini malzemesinden alan mal paradan, değerini yasadan ve güvenden alan itibari paraya geçildi. Bugün para arzının büyük kısmı bankaların yarattığı kaydi paradır.Bir köyde çiftçi buğdayını ayakkabıyla değiştirmek istiyor; ayakkabıcı ise buğday değil, odun istiyor. Takas için üçüncü, dördüncü kişiyi bulmak gerekiyor. Para bu zinciri nasıl kısaltır?
Parasız değişime trampa denir. Trampanın temel sorunu ihtiyaçların çifte rastlaşmasıdır: alışveriş ancak iki tarafın istediği mal karşılıklı olarak tutarsa gerçekleşir. Ayrıca her malın fiyatı diğer bütün mallar cinsinden ayrı ayrı yazılmalıdır; 100 mallı bir ekonomide 4.950 ayrı değişim oranı gerekir. Herkesin kabul ettiği bir aracı mal bu iki sorunu birden çözer.
| İşlev | Ne sağlar? | Örnek |
|---|---|---|
| Değişim aracı | Çifte rastlaşma gerekmez | Buğdayı satıp parayla ayakkabı almak |
| Hesap birimi (değer ölçüsü) | Bütün fiyatlar tek birimle yazılır | Etiketlerde TL |
| Değer saklama aracı | Satın alma gücü geleceğe taşınır | Birikimi nakit ya da mevduat tutmak |
| Ertelenmiş ödemeler standardı | Borçlar para birimiyle yazılır | 36 ay vadeli kredi sözleşmesi |
Millî gelir ve makro göstergeler sayfasında enflasyonun maliyetlerini gördük; yüksek enflasyon en çok değer saklama ve ertelenmiş ödeme işlevlerini zayıflatır. Bu yüzden yüksek enflasyonlu ekonomilerde birikim döviz ve altına kayar.
Para türleri
Mal para değerini kendi malzemesinden alır: tuz, altın, gümüş sikke. Kâğıt para önce altına çevrilebilen bir senetti (temsilî para). Bugünkü banknot itibari paradır (fiat): hiçbir mala çevrilemez, değerini yasal ödeme aracı olmasından ve topluma güveninden alır. Kaydi para bankalardaki çekle ya da kartla kullanılabilen vadesiz mevduattır; bankalar tarafından yaratılır. Elektronik para ise ön ödemeli kart ya da dijital cüzdana yüklenen, ihraç edene karşı bir alacak olan paradır.
Ek bilgi: kripto varlıklar para mıdır?
Bitcoin gibi kripto varlıkları bir merkez bankası ihraç etmez, yasal ödeme aracı değildir ve değerleri çok oynaktır; hesap birimi ve değer saklama işlevlerini zayıf yerine getirir. TCMB'nin 2021'de yürürlüğe giren yönetmeliğiyle kripto varlıklar Türkiye'de ödemelerde doğrudan ya da dolaylı kullanılamaz.
Nasıl sorulurKısa bir durum verilip paranın hangi işlevine örnek olduğu sorulur; para türleri ile tanımları eşleştirilir.
TuzakHesap birimi ile değişim aracını karıştırmak; fiyatın TL ile yazılması hesap birimidir, alışverişte TL'nin el değiştirmesi değişim aracıdır. İkinci tuzak, bugünkü banknotu altına çevrilebilir temsilî para sanmak.
⇄Bilgi eşleştirme para türleri
?Soru çöz
Bir pazarda elmanın değerinin ekmek, süt ya da et cinsinden ayrı ayrı belirtilmesi yerine bütün malların fiyatının TL ile yazılması paranın hangi işlevine örnektir?