Para, banka ve para politikası: para arzı, çarpan, merkez bankası araçları

Bankalar bir lirayı nasıl birkaç liraya çevirir? Para tanımlarından para çarpanına, para talebi teorilerinden merkez bankası araçlarına ve finansal sisteme kadar para, banka ve kredi alanını anlatıyoruz.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
PARA VE BANKA · KAVRAM

Paranın işlevleri ve türleri: trampadan elektronik paraya

İktisat · Para-Banka-Kredi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGSMH'den safi millî hasıla, millî gelir, kişisel gelir ve harcanabilir gelire nasıl geçilir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Millî gelir ve makro göstergeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

GSMH'den amortisman düşülünce safi millî hasıla (SMH) bulunur. SMH'den dolaylı vergiler çıkarılıp sübvansiyonlar eklenince faktör maliyetiyle millî gelir (MG) çıkar. MG'den dağıtılmamış kârlar, kurumlar vergisi ve sosyal güvenlik primleri düşülüp transferler eklenince kişisel gelir, ondan dolaysız vergiler düşülünce harcanabilir gelir elde edilir.

GSYH'den harcanabilir gelire

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Paranın işlevleri nelerdir? Mal para, itibari para, kaydi para ve elektronik para arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Para, trampadaki ihtiyaçların çifte rastlaşması sorununu çözer. Dört işlevi vardır: değişim aracı, hesap birimi, değer saklama aracı ve ertelenmiş ödemeler standardı. Değerini malzemesinden alan mal paradan, değerini yasadan ve güvenden alan itibari paraya geçildi. Bugün para arzının büyük kısmı bankaların yarattığı kaydi paradır.

Bir köyde çiftçi buğdayını ayakkabıyla değiştirmek istiyor; ayakkabıcı ise buğday değil, odun istiyor. Takas için üçüncü, dördüncü kişiyi bulmak gerekiyor. Para bu zinciri nasıl kısaltır?

Parasız değişime trampa denir. Trampanın temel sorunu ihtiyaçların çifte rastlaşmasıdır: alışveriş ancak iki tarafın istediği mal karşılıklı olarak tutarsa gerçekleşir. Ayrıca her malın fiyatı diğer bütün mallar cinsinden ayrı ayrı yazılmalıdır; 100 mallı bir ekonomide 4.950 ayrı değişim oranı gerekir. Herkesin kabul ettiği bir aracı mal bu iki sorunu birden çözer.

Paranın dört işlevi
İşlevNe sağlar?Örnek
Değişim aracıÇifte rastlaşma gerekmezBuğdayı satıp parayla ayakkabı almak
Hesap birimi (değer ölçüsü)Bütün fiyatlar tek birimle yazılırEtiketlerde TL
Değer saklama aracıSatın alma gücü geleceğe taşınırBirikimi nakit ya da mevduat tutmak
Ertelenmiş ödemeler standardıBorçlar para birimiyle yazılır36 ay vadeli kredi sözleşmesi

Millî gelir ve makro göstergeler sayfasında enflasyonun maliyetlerini gördük; yüksek enflasyon en çok değer saklama ve ertelenmiş ödeme işlevlerini zayıflatır. Bu yüzden yüksek enflasyonlu ekonomilerde birikim döviz ve altına kayar.

Para türleri

Mal para değerini kendi malzemesinden alır: tuz, altın, gümüş sikke. Kâğıt para önce altına çevrilebilen bir senetti (temsilî para). Bugünkü banknot itibari paradır (fiat): hiçbir mala çevrilemez, değerini yasal ödeme aracı olmasından ve topluma güveninden alır. Kaydi para bankalardaki çekle ya da kartla kullanılabilen vadesiz mevduattır; bankalar tarafından yaratılır. Elektronik para ise ön ödemeli kart ya da dijital cüzdana yüklenen, ihraç edene karşı bir alacak olan paradır.

Ek bilgi: kripto varlıklar para mıdır?

Bitcoin gibi kripto varlıkları bir merkez bankası ihraç etmez, yasal ödeme aracı değildir ve değerleri çok oynaktır; hesap birimi ve değer saklama işlevlerini zayıf yerine getirir. TCMB'nin 2021'de yürürlüğe giren yönetmeliğiyle kripto varlıklar Türkiye'de ödemelerde doğrudan ya da dolaylı kullanılamaz.

Akılda kalsın: Trampanın sorunu = ihtiyaçların çifte rastlaşması. Dört işlev: değişim aracı, hesap birimi, değer saklama, ertelenmiş ödeme standardı; enflasyon en çok son ikisini bozar. Mal para = değeri malzemede; itibari para = değeri yasada ve güvende; kaydi para = vadesiz mevduat.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir durum verilip paranın hangi işlevine örnek olduğu sorulur; para türleri ile tanımları eşleştirilir.

TuzakHesap birimi ile değişim aracını karıştırmak; fiyatın TL ile yazılması hesap birimidir, alışverişte TL'nin el değiştirmesi değişim aracıdır. İkinci tuzak, bugünkü banknotu altına çevrilebilir temsilî para sanmak.

⇄Bilgi eşleştirme para türleri

?Soru çöz

Bir pazarda elmanın değerinin ekmek, süt ya da et cinsinden ayrı ayrı belirtilmesi yerine bütün malların fiyatının TL ile yazılması paranın hangi işlevine örnektir?

✓ B. Fiyatların tek bir ölçüyle yazılması değerlerin karşılaştırılmasını sağlar: hesap birimi. A paranın alışverişte el değiştirmesidir; burada henüz alışveriş yoktur. C satın alma gücünü geleceğe taşımak, D borçların para cinsinden yazılmasıdır.
PARA VE BANKA · GÖSTERGE

Para arzı tanımları ve rezerv para: M1, M2, M3, parasal taban

İktisat · Para-Banka-Kredi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

M1, M2 ve M3 para arzı tanımları nelerdir? Rezerv para nedir ve merkez bankası bilançosuyla ilişkisi nasıldır?

Kısa cevap: TCMB tanımlarına göre M1 dolaşımdaki para ile vadesiz mevduattır; M2, M1'e vadeli mevduatın; M3, M2'ye repo yoluyla sağlanan fonların, para piyasası fonlarının ve bankaların iki yıla kadar vadeli ihraç ettiği menkul kıymetlerin eklenmesiyle bulunur. Rezerv para, merkez bankasının doğrudan yarattığı paradır; TCMB analitik bilançosunda emisyon, bankalar mevduatı, fon hesapları ve banka dışı kesim mevduatının toplamıdır.

TCMB her hafta para ve banka istatistiklerini yayımlıyor; haberlerde “M2 yıllık yüzde şu kadar arttı” deniyor. Hangi para sayılıyor, hangisi sayılmıyor?

Para arzı tanımları, varlıkların likiditesine, yani değer kaybetmeden hızla harcanabilmesine göre sıralanır. Nakit en likit varlıktır; vadeli mevduat bozdurulabilir ama faiz kaybı vardır, bu yüzden daha geniş tanımlara girer.

TCMB para arzı tanımları (TL ve yabancı para dahil)
TanımKapsam
Dolaşımdaki paraİhraç edilen banknot ve madeni para − banka kasalarındaki para
M1Dolaşımdaki para + vadesiz mevduat
M2M1 + vadeli mevduat
M3M2 + repo yoluyla sağlanan fonlar + para piyasası fonları + ihraç edilen menkul kıymetler (2 yıla kadar vadeli)

Rezerv para ve merkez bankası bilançosu

Merkez bankasının doğrudan yarattığı büyüklük rezerv paradır. TCMB'nin analitik bilançosunda rezerv para dört kalemin toplamıdır:

TCMB analitik bilançosunda rezerv para
Kalemİçeriği
EmisyonDolaşımdaki para + banka kasalarındaki para
Bankalar mevduatıBankaların TCMB'deki TL zorunlu karşılıkları ve serbest mevduatı
Fon hesaplarıTCMB'de tutulan fonların TL hesapları
Banka dışı kesim mevduatıBanka olmayan kesimin TCMB'deki TL mevduatı (kamu mevduatı ayrı izlenir)

Rezerv paraya açık piyasa işlemleri (net) ve kamu mevduatı eklenince Merkez Bankası parası bulunur; yani bu iki kalem rezerv paranın değil, daha geniş toplamın parçasıdır. Ders kitapları rezerv paraya parasal taban ya da yüksek güçlü para da der; bazı TCMB yayınları parasal tabanı yalnız ilk iki kalemle (emisyon + bankalar mevduatı) tanımlar. Rezerv para merkez bankası bilançosunun pasifindedir. Bilançonun aktifinde bu parayı yaratırken edinilen varlıklar durur: dış varlıklar (döviz ve altın rezervleri) ve iç varlıklar (bankalara açılan krediler, satın alınan devlet tahvilleri).

Mantık basittir: merkez bankası bir bankadan döviz satın alıp karşılığında TL öderse aktifte dış varlık, pasifte rezerv para artar. Bankaya repo ile kredi verirse aktifte iç varlık, pasifte rezerv para artar. Dövizi satıp TL'yi çektiğinde rezerv para azalır. Bu yüzden rezerv para, sadeleştirilmiş biçimde net dış varlıklar + net iç varlıklar olarak izlenir. TCMB bu sunuma analitik bilanço adını verir.

Akılda kalsın: M1 = dolaşımdaki para + vadesiz; M2 = M1 + vadeli; M3 = M2 + repo + para piyasası fonları + kısa vadeli banka menkul kıymetleri. Rezerv para (TCMB) = emisyon + bankalar mevduatı + fon hesapları + banka dışı kesim mevduatı; APİ ve kamu mevduatı rezerv parada yoktur, Merkez Bankası parasına girer. Döviz alımı ve bankaya kredi rezerv parayı artırır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi M1 para arzı tanımında yer almaz?” ya da “hangisi M2'de olup M1'de yoktur?” biçiminde sorulur; rezerv paranın bileşenleri de sorulur.

TuzakBanka kasasındaki nakdi dolaşımdaki paraya katmak; dolaşımdaki para banka kasaları düşülerek bulunur. İkinci tuzak, merkez bankasının döviz alımının para arzını azalttığını sanmak. Üçüncü tuzak, açık piyasa işlemlerini rezerv paranın kalemi saymak.

↕Sıralama dardan genişe para

  1. Vadeli mevduat eklenir: M2
  2. İhraç edilen nakitten banka kasaları düşülür: dolaşımdaki para
  3. Repo fonları, para piyasası fonları, kısa vadeli banka menkul kıymetleri eklenir: M3
  4. Vadesiz mevduat eklenir: M1

?Soru çöz

TCMB analitik bilançosuyla ilgili
I. Fon hesapları rezerv paranın kalemlerindendir.
II. Banka dışı kesimin TCMB'deki TL mevduatı rezerv paraya dahildir.
III. Açık piyasa işlemlerinden doğan yükümlülükler rezerv paranın bir kalemidir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Rezerv para emisyon, bankalar mevduatı, fon hesapları ve banka dışı kesim mevduatının toplamıdır; I ve II doğrudur. III yanlış: açık piyasa işlemleri (net) ve kamu mevduatı rezerv paraya eklenince Merkez Bankası parası bulunur. A rezerv parayı emisyon ve bankalar mevduatıyla sınırlı sanıp II'yi atlar; B ve C APİ'yi rezerv paranın kalemi sayar.
PARA VE BANKA · HESAP

Kaydi para yaratma ve para çarpanı: rezervden mevduata

İktisat · Para-Banka-Kredi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bankalar kaydi parayı nasıl yaratır? Para çarpanı nasıl hesaplanır ve hangi değişkenlere bağlıdır?

Kısa cevap: Bankalar mevduatın zorunlu karşılık dışında kalan kısmını kredi olarak verir; kredi başka bir bankada yeniden mevduata dönüşür. Böylece ilk mevduatın katları kadar mevduat yaratılır. Yalnız zorunlu karşılık oranı (rr) varsa çarpan 1/rr'dir. Halk nakit de tutuyorsa çarpan (1 + c)/(c + rr) olur; nakit oranı ya da karşılık oranı artınca çarpan küçülür.

Bir öğretmen 1.000 TL'yi A Bankası'na yatırıyor. Banka bunun bir kısmını bir esnafa kredi olarak veriyor; esnaf parayı tedarikçisine ödüyor, tedarikçi de B Bankası'na yatırıyor. Ekonomide şimdi ne kadar mevduat var?

Bankalar mevduatın tamamını kasada tutmaz; kanunen bir kısmını zorunlu karşılık olarak merkez bankasında tutar, kalanını kredi olarak verir. Zorunlu karşılık oranı %10 ise A Bankası 100 TL'yi ayırır, 900 TL kredi verir. Bu 900 TL B Bankası'nda mevduat olur; B 90 TL ayırıp 810 TL kredi verir. Süreç her turda %10 küçülerek sürer.

Her bankanın kredisi bir sonraki bankada mevduat olur; mevduatlar 1.000 · 0,9n diye küçülür ve toplamı 10.000 TL'ye yaklaşır (ölçek: 1.000 TL = 150 px).Görsel: Sınav Defteri

Toplam mevduat geometrik dizinin toplamıdır: 1.000 · (1 + 0,9 + 0,81 + …) = 1.000 ÷ 0,1 = 10.000 TL. İlk 1.000 TL dışındaki 9.000 TL, bankaların kredi yoluyla yarattığı kaydi paradır. 1/rr basit mevduat çarpanıdır.

Nakit oranlı para çarpanı

Gerçekte halk paranın bir kısmını nakit tutar ve bu nakit bankaya dönmez; bankalar da zorunlu karşılığın üstünde serbest rezerv tutabilir. Halkın nakit-mevduat oranı c, karşılık oranı rr ise para arzı (nakit + mevduat) ile rezerv para arasındaki oran:

m = 1 + cc + rr · M = m · HH: rezerv para. Bankalar serbest rezerv de tutuyorsa (oranı e) payda c + rr + e olur. c, rr ya da e arttıkça çarpan küçülür.
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Rezerv para 500, halkın nakit-mevduat oranı 0,2, zorunlu karşılık oranı 0,1'dir. Para çarpanı ve para arzı nedir? Bankalar 0,05 oranında serbest rezerv tutmaya başlarsa çarpan ne olur?

  1. m = 1,2 ÷ 0,3 = 4; M = 4 · 500 = 2.000.
  2. Sağlama: mevduat 2.000 ÷ 1,2 ≈ 1.667, nakit ≈ 333, karşılık ≈ 167; nakit + karşılık = 500 = H.
  3. Serbest rezervle: 1,2 ÷ 0,35 ≈ 3,43; para arzı ≈ 1.714'e düşer.

Cevap: çarpan 4, para arzı 2.000; serbest rezerv çarpanı ≈ 3,43'e indirir

Akılda kalsın: Basit çarpan 1/rr; nakitli çarpan (1 + c)/(c + rr). M = m · H. Çarpanı küçültenler: zorunlu karşılık ↑, nakit tutma ↑, serbest rezerv ↑. Kaydi parayı bankalar kredi vererek yaratır.
Sınavda

Nasıl sorulurKarşılık ve nakit oranları ile rezerv para verilip para arzı hesaplatılır; ya da “aşağıdakilerden hangisi para çarpanını küçültür?” biçiminde sorulur.

TuzakHalk nakit tutuyorken basit 1/rr çarpanını kullanmak. İkinci tuzak, halkın nakit tutma eğiliminin artmasını para arzını artıran bir gelişme sanmak; nakit bankaya dönmediği için kredi zinciri kısalır.

▭Boşluk doldurma çarpan hesabı

Zorunlu karşılık oranı 0,1 iken halk hiç nakit tutmazsa 1.000 TL'lik ilk mevduat toplam TL mevduata dönüşür. Aynı ekonomide halkın nakit-mevduat oranı 0,2 olursa para çarpanı olur.

10.00049.000103,33

?Soru çöz

Bir ekonomide rezerv para 500 milyar TL, halkın nakit-mevduat oranı 0,2 ve bankaların zorunlu karşılık oranı 0,1'dir. Bankalar serbest rezerv tutmuyorsa para arzı kaç milyar TL'dir?

✓ A. m = (1 + 0,2)/(0,2 + 0,1) = 4; M = 4 · 500 = 2.000. B halkın nakit tutmasını yok sayıp basit çarpanı (1/0,1 = 10) kullanır; C rezerv parayı yalnız (1 + c) ile çarpar; D payın 1 + c olduğunu unutur (500 ÷ 0,3).
PARA VE BANKA · TEORİ

Para talebi teorileri: miktar teorisi, Keynes, Baumol-Tobin, Friedman

İktisat · Para-Banka-Kredi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLikidite tuzağı nedir? IS-LM modelinde para ve maliye politikası hangi durumda etkisiz kalır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (IS-LM ve toplam arz-talep). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Likidite tuzağında faiz o kadar düşüktür ki para talebi faize sonsuz duyarlıdır ve LM yataydır: para arzı artışı faizi düşüremez, para politikası etkisizdir; maliye politikası dışlamasız, tam etkilidir. Klasik bölgede para talebi faize duyarsızdır ve LM dikeydir: maliye politikası tam dışlamayla etkisiz, para politikası tam etkilidir. Yatırım faize duyarsızsa IS dikeydir ve para politikası etkisiz kalır.

Likidite tuzağı ve klasik bölge

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Para talebi teorileri nelerdir? Baumol-Tobin modeli işlem amaçlı para talebinin faize nasıl bağlı olduğunu nasıl açıklar?

Kısa cevap: Klasik miktar teorisinde para talebi yalnız işlem içindir ve nominal gelirle orantılıdır. Keynes spekülasyon güdüsüyle para talebini faize bağladı. Baumol ve Tobin işlem amaçlı para talebinin de faize duyarlı olduğunu ve gelirle ölçek ekonomisi gösterdiğini (gelirin kareköküyle arttığını) gösterdi. Friedman para talebini servetin istikrarlı bir fonksiyonu olarak kurdu.

Mevduat faizi yüksekken insanlar maaşın çoğunu hesapta bırakıp sık sık para çekiyor; faiz düşükken cüzdanda daha çok nakit taşıyor. Bu davranış hangi teoriyle açıklanır?

Klasik ve Keynesyen model sayfasında miktar teorisini gördük: Fisher biçimi MV = PY, Cambridge biçimi M = kPY. Cambridge yaklaşımı ilk kez “insanlar gelirlerinin ne kadarını para olarak tutmak ister?” sorusunu sordu; k bu isteği gösterir. Klasiklerde k (ya da V) kurumlara bağlı ve sabittir, para talebi faize duyarsızdır.

IS-LM ve toplam arz-talep sayfasında Keynes'in üç güdüsünü gördük: işlem ve ihtiyat gelire, spekülasyon faize bağlıdır; faiz çok düşükken para talebi sonsuz esnekleşir (likidite tuzağı). Keynes'te işlem talebi hâlâ faize duyarsızdır.

Baumol-Tobin: işlem talebi de faize bağlı

William Baumol (1952) ve James Tobin (1956) işlem amaçlı nakdi bir stok yönetimi gibi ele aldı. Gelir faiz getiren hesapta durur; kişi her bankaya gidişte (çekişte) sabit bir maliyete katlanır. Az çekerse çok nakit tutar ve faiz kaybeder; çok çekerse işlem maliyeti artar. İkisini dengeleyen çekiş sayısı ve ortalama nakit:

n* = √(iY ÷ 2b) · ortalama nakit = Y ÷ 2n* = √(bY ÷ 2i)Y: dönem harcaması, i: faiz, b: bir çekişin maliyeti. Faiz artınca nakit talebi azalır; gelir 4 katına çıkınca nakit talebi yalnız 2 katına çıkar (ölçek ekonomisi).
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Yıllık harcama 50.000 TL, faiz 0,08, her çekişin maliyeti 5 TL'dir. En uygun çekiş sayısı ve ortalama nakit nedir? Faiz 0,32'ye çıkarsa ne olur?

  1. n* = √(0,08 · 50.000 ÷ 10) = √400 = 20; ortalama nakit 50.000 ÷ 40 = 1.250 TL.
  2. Faiz 4 katına çıkınca n* = √1.600 = 40; ortalama nakit 625 TL, yarıya iner.

Cevap: 20 çekiş, 1.250 TL; faiz 0,32 olunca 40 çekiş, 625 TL

Friedman: varlık olarak para

Tüketim, yatırım ve makro okullar sayfasında Friedman'ın sürekli gelir kavramını gördük. Friedman (1956) para talebini de ona bağladı: reel para talebi sürekli gelire (servet) ve paranın tahvil, hisse senedi, mal gibi diğer varlıklara göre getirisine bağlıdır. Bu fonksiyon istikrarlıdır ve faize duyarlılığı düşüktür; dolaşım hızı öngörülebilir olduğu için para arzındaki değişme nominal geliri öngörülebilir biçimde etkiler.

Akılda kalsın: Miktar teorisi = işlem, k ve V sabit, faize duyarsız. Keynes = spekülasyon güdüsü faize bağlı. Baumol-Tobin = işlem talebi de faize bağlı, gelirde ölçek ekonomisi (karekök). Friedman = sürekli gelir (servet) + varlık getirileri, istikrarlı para talebi.
Sınavda

Nasıl sorulurTeori–düşünür–varsayım eşleştirmesi sorulur; Baumol-Tobin'de faiz ya da gelir değişince nakit talebinin nasıl değiştiği hesaplatılabilir.

TuzakKeynes'in işlem talebini faize bağladığını sanmak; işlem talebini faize bağlayan Baumol-Tobin'dir. İkinci tuzak, gelir iki katına çıkınca Baumol-Tobin'de nakit talebinin de iki katına çıktığını söylemek; √2 katına çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme kim, ne?

?Soru çöz

Baumol-Tobin modelinde yıllık harcaması 50.000 TL olan bir kişi için faiz oranı 0,08, her para çekme işleminin maliyeti 5 TL'dir. Bu kişinin elde tuttuğu ortalama nakit miktarı kaç TL'dir?

✓ C. n* = √(0,08 · 50.000 ÷ (2 · 5)) = 20; ortalama nakit = 50.000 ÷ (2 · 20) = 1.250. A her çekişteki tutarı (50.000 ÷ 20) ortalama sanır, oysa nakit dönem içinde sıfıra iner; B çekiş sayısını verir; D bütün geliri tek seferde çeken kişinin ortalamasıdır (50.000 ÷ 2).
PARA VE BANKA · POLİTİKA

Merkez bankası: işlevler, bağımsızlık, para politikası araçları

İktisat · Para-Banka-Kredi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Merkez bankasının işlevleri nelerdir? TCMB'nin bağımsızlığı ve para politikası araçları (açık piyasa işlemleri, reeskont, zorunlu karşılık, politika faizi) nelerdir?

Kısa cevap: Merkez bankası banknot ihracı tekeline sahiptir, bankaların bankası ve son ödünç verici mercidir, rezervleri yönetir. 2001'deki değişiklikle TCMB'nin temel amacı fiyat istikrarı oldu; araçlarını kendisi belirler, Hazine'ye kredi veremez. Dolaylı araçlar açık piyasa işlemleri, reeskont, zorunlu karşılık ve politika faizidir; TCMB'nin temel politika aracı bir hafta vadeli repo ihale faiz oranıdır.

Para Politikası Kurulu toplantısından sonra TCMB bir duyuru yayımlıyor: “politika faizi … düzeyinde sabit tutulmuştur.” Bu faiz tam olarak hangi işlemin faizi ve bankaların kredi faizlerine nasıl geçiyor?

Merkez bankasının işlevleri
İşlevİçeriği
Banknot ihracıTürkiye'de banknot ihracı imtiyazı yalnız TCMB'ye aittir
Bankaların bankasıBankaların rezervlerini tutar, ödeme sistemlerini işletir
Son ödünç verici merciLikidite sıkışan sağlam bankaya teminat karşılığı kısa vadeli kaynak verir
Rezerv yönetimi ve kur rejimiAltın ve döviz rezervlerini yönetir; kur rejimini Hükûmetle birlikte belirler
Finansal istikrarPiyasaları izler, istikrarı destekleyici tedbir alır

Bağımsızlık: 2001 değişikliği

1211 sayılı TCMB Kanunu 25 Nisan 2001'de 4651 sayılı Kanun'la değiştirildi. Kanunun 4. maddesine göre temel amaç fiyat istikrarıdır; banka para politikasını ve araçlarını doğrudan kendisi belirler (araç bağımsızlığı), fiyat istikrarıyla çelişmemek kaydıyla Hükûmetin büyüme ve istihdam politikalarını destekler. Enflasyon hedefi ise Hükûmetle birlikte belirlenir; yani hedef bağımsızlığı yoktur. 56. maddeye göre TCMB Hazine'ye ve kamu kuruluşlarına avans ve kredi veremez, onların borçlanma araçlarını birincil piyasadan satın alamaz. Kararları Para Politikası Kurulu (PPK) verir. Bağımsızlığın gerekçesi, seçim öncesi para basma güdüsünü kırmak ve enflasyon beklentilerini sabitlemektir.

Para politikası araçları

Dolaylı araçlar ve genişletici kullanımı
AraçİşleyişGenişletici yön
Açık piyasa işlemleri (APİ)Devlet tahvili alım-satımı ya da repo-ters repo ile likidite verip çekmeTahvil almak, repo ile fon vermek
Politika faiziTCMB'nin bankalara fon verdiği temel faiz; piyasa faizlerine yön verirFaizi indirmek
Zorunlu karşılıkBankaların yükümlülüklerinin bir kısmını TCMB'de tutması; çarpanı belirlerOranı düşürmek
ReeskontTicari senetleri vadesinden önce iskonto ederek kredi; TCMB'de bugün daha çok ihracat reeskont kredisi olarakReeskont faizini düşürmek, limiti artırmak

TCMB'nin 2026 Para Politikası metnine (28 Aralık 2025) göre temel politika aracı bir hafta vadeli repo ihale faiz oranıdır. Kredi tavanı, faiz sınırı gibi doğrudan araçlar ise piyasayı bozduğu için istisnaidir.

Ek bilgi: faiz koridoru

Politika faizinin çevresinde gecelik vadede borç verme ve borçlanma faizleri bir faiz koridoru oluşturur; amaç gecelik piyasa faizlerinin politika faizi etrafında oluşmasıdır. TCMB'nin 2026 metnine göre 2025'te bir dönem bir hafta vadeli repo ihalelerine ara verilmiş, fonlama gecelik borç verme faizinden yapılmıştır; yani koridorun sınırları da fiilî araç olarak kullanılabilir.

Akılda kalsın: TCMB: temel amaç fiyat istikrarı (1211 m.4, 2001), araç bağımsızlığı var, hedef Hükûmetle birlikte, Hazine'ye kredi yok (m.56). Temel araç: bir hafta vadeli repo ihale faizi. Genişletici: tahvil al, faizi indir, zorunlu karşılığı düşür.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi merkez bankasının para arzını artırmak için başvurabileceği bir yöntemdir?” ya da öncüllü “hangileri para arzını artırır?” sorulur; TCMB Kanunu'nun temel amaç maddesi de gelir.

TuzakAçık piyasada tahvil satışını genişletici saymak; tahvil satan merkez bankası piyasadan para çeker. İkinci tuzak, TCMB'nin enflasyon hedefini tek başına belirlediğini sanmak.

⇄Bilgi eşleştirme araç ve işleyiş

?Soru çöz

Diğer koşullar sabitken
I. Merkez bankasının açık piyasada devlet tahvili satması
II. Zorunlu karşılık oranının düşürülmesi
III. Halkın nakit-mevduat oranının yükselmesi
gelişmelerinden hangileri para arzını artırır?

✓ B. Zorunlu karşılık oranı düşünce bankalar her mevduattan daha çok kredi verir, çarpan büyür. I piyasadan para çeker, rezerv parayı azaltır; III nakit bankaya dönmediği için çarpanı (1 + c)/(c + rr) küçültür. A ve D tahvil satışını genişletici sayar; C nakit tutmanın artışını genişletici sayar.
PARA VE BANKA · POLİTİKA

Aktarım kanalları ve para politikası rejimleri: enflasyon hedeflemesi

İktisat · Para-Banka-Kredi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaArz yönlü iktisat ve Laffer eğrisi nedir? Keynesyen, monetarist, yeni klasik ve yeni Keynesyen okullar hangi noktalarda ayrılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Tüketim, yatırım ve makro okullar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Arz yönlü iktisat büyümenin talepten değil, çalışma, tasarruf ve yatırım güdülerinden geldiğini savunur; vergi oranlarını düşürmeyi ve düzenlemeleri azaltmayı önerir. Laffer eğrisine göre vergi oranı belirli bir düzeyin üstündeyse oranın düşürülmesi vergi gelirini artırabilir. Makro okullar en çok fiyat esnekliği, beklentiler ve politikanın etkinliği konusunda ayrılır.

Arz yönlü iktisat ve okulların karşılaştırması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Para politikası ekonomiye hangi kanallarla aktarılır? Parasal hedefleme, kur çapası ve enflasyon hedeflemesi rejimleri arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Politika faizindeki değişme ekonomiye faiz, kredi, varlık fiyatları, döviz kuru ve beklenti kanallarıyla geçer ve gecikmeyle enflasyonu etkiler. Para politikası rejimleri çapanın ne olduğuna göre ayrılır: parasal hedeflemede para arzı, kur çapasında döviz kuru, enflasyon hedeflemesinde açıklanan enflasyon hedefi. Rejimin başarısı merkez bankasının güvenilirliğine bağlıdır.

TCMB politika faizini indirdiğinde konut kredisi faizi birkaç hafta içinde düşüyor, borsa yükseliyor, Türk lirası değer kaybedebiliyor. Hepsinin ortak sonucu fiyatlara nasıl ve ne zaman yansıyor?

Parasal aktarım mekanizması

Politika faizi doğrudan yalnız bankalar arası kısa vadeli faizi belirler; gerisi kanallar yoluyla olur.

Politika faizi beş kanaldan toplam talebe, oradan da gecikmeyle enflasyona ulaşır; döviz kuru ve beklenti kanalı fiyatları doğrudan da etkiler.Görsel: Sınav Defteri

Varlık fiyatı kanalında Tüketim, yatırım ve makro okullar sayfasında gördüğümüz Tobin q ve servet etkisi çalışır: faiz düşünce hisse fiyatı ve q yükselir, yatırım artar. Döviz kuru kanalı küçük açık ekonomilerde güçlüdür: faiz indirimi yerli parayı değer kaybına iter, ithal mallar pahalanır. Etkiler Friedman'ın deyişiyle uzun ve değişken gecikmelerle gelir.

Para politikası rejimleri

Rejimler ve çapaları
RejimÇapaZayıf yanı
Parasal hedeflemePara arzı büyüme oranı (monetarist kural)Para talebi ve dolaşım hızı istikrarsızsa hedef enflasyonla bağını yitirir
Kur çapasıDöviz kuru (güçlü bir paraya sabitleme)Bağımsız para politikası kaybolur; spekülatif atağa açıktır
Enflasyon hedeflemesiAçıklanan enflasyon hedefiGüvenilirlik zayıfsa beklentiler hedefe yönelmez

Enflasyon hedeflemesinde merkez bankası sayısal hedefi açıklar, temel aracı kısa vadeli faizdir, tahminlerini ve kararlarının gerekçesini yayımlar ve hedeften sapınca hesap verir. TCMB'nin 2026 Para Politikası metnine göre enflasyon hedefi Hükûmetle birlikte %5 olarak belirlenmiştir; belirsizlik aralığı hedefin iki yönünde 2 puandır. Yıl sonu enflasyon bu aralığın dışında kalırsa Hükûmete açık mektup yazılır; kısa vadede yıl sonu “ara hedefler” de açıklanır. Bu rejimin Türkiye'deki geçmişini Türkiye ekonomisi sayfasında göreceğiz.

Rejimlerin ortak sorunu zaman tutarsızlığıdır (Kydland ve Prescott, 1977; kural mı, takdir mi tartışması): bugün düşük enflasyon sözü veren merkez bankası, beklentiler oluştuktan sonra sürpriz genişlemeyle işsizliği düşürmeye heveslenebilir; bunu bilen halk söze inanmaz. Bağımsızlık, şeffaflık ve hesap verme bu güveni kurmanın araçlarıdır.

Akılda kalsın: Kanallar: faiz, kredi, varlık fiyatı (Tobin q, servet), döviz kuru, beklenti; etkiler gecikmeli. Rejimler: parasal hedefleme (para arzı), kur çapası (kur), enflasyon hedeflemesi (açıklanan hedef, kısa vadeli faiz, şeffaflık, hesap verme). TCMB 2026: hedef %5, aralık ±2 puan, dışına çıkılırsa açık mektup.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi enflasyon hedeflemesi rejiminin özelliklerinden biri değildir?” ya da kanal–mekanizma eşleştirmesi sorulur; zaman tutarsızlığı kavramının adı istenebilir.

TuzakEnflasyon hedeflemesinde temel aracın para arzı olduğunu sanmak; temel araç kısa vadeli faizdir. İkinci tuzak, kur çapası rejiminde para politikasının bağımsız kalabildiğini düşünmek.

▭Boşluk doldurma kanallar ve rejimler

Faiz indirimi hisse senedi fiyatlarını ve Tobin q'yu yükseltirse etki kanalıyla geçer. Faiz indirimiyle yerli paranın değer kaybedip ithal malların pahalanması kanalıdır. Para arzının büyüme oranını çapa olarak kullanan rejime denir.

varlık fiyatıdöviz kuruparasal hedeflemeenflasyon hedeflemesikredi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi enflasyon hedeflemesi rejiminin özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Para arzını sabit oranda büyütmek Friedman'ın sabit para kuralıdır, çapası para arzı olan parasal hedeflemeye aittir. A rejimin çapasıdır; B hesap verebilirliktir (TCMB'de açık mektup); C enflasyon hedeflemesinin aracıdır, TCMB'de bir hafta vadeli repo ihale faizi.
PARA VE BANKA · KAVRAM

Bankacılık ve finansal piyasalar: denetim, mevduat sigortası, piyasa türleri

İktisat · Para-Banka-Kredi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEkonomik rant ile transfer kazancı arasındaki fark nedir? Ricardo'nun farklılık rantı nasıl hesaplanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Faktör piyasaları ve refah iktisadı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Transfer kazancı, bir faktörü mevcut işinde tutmak için ödenmesi gereken en düşük tutardır; bunun üstündeki ödeme ekonomik ranttır. Arzı dikey olan faktörün bütün kazancı rant, arzı yatay olanınki tümüyle transfer kazancıdır. Ricardo'ya göre toprak rantı verimlilik farkından doğar: verimli toprak, marjinal toprağa göre fazla ürünü kadar rant alır.

Ekonomik rant ve transfer kazancı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bankacılık sisteminin işlevi nedir? BDDK, TMSF ve Basel düzenlemeleri neyi amaçlar? Para piyasası ile sermaye piyasası, birincil ile ikincil piyasa arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Bankalar fon fazlası verenlerden mevduat toplayıp fon açığı olanlara kredi verir; vade ve risk dönüşümü yapar. Türkiye'de bankaları BDDK düzenler ve denetler, tasarruf mevduatını TMSF sigortalar. Basel uzlaşıları bankaların riskli varlıklarına göre sermaye tutmasını ister. Bir yıla kadar vadeli fonlar para piyasasında, daha uzun vadeliler sermaye piyasasında işlem görür.

Bir aile birikimini bankaya yatırıyor; banka aynı parayı bir mobilya fabrikasına beş yıllık kredi olarak veriyor. Aile ertesi gün parasını isterse ne olur, banka batarsa mevduata ne olur?

Finansal aracılar tasarruf sahibini yatırımcıyla buluşturur. Banka vade dönüşümü (kısa vadeli mevduattan uzun vadeli kredi) ve risk dönüşümü (binlerce krediye dağıtılmış riski güvenli mevduata çevirme) yapar; bilgi toplama maliyetini de düşürür. Vade dönüşümü bankayı kırılgan yapar: mevduat sahiplerinin aynı anda paralarını çekmeye koşması (banka hücumu) sağlam bir bankayı bile zor durumda bırakabilir. Bu yüzden bankacılık sıkı düzenlenir.

Güvenlik ağı
Kurum / kuralGörevi
BDDK (Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu)Bankaları lisanslar, düzenler, denetler; 5411 sayılı Bankacılık Kanunu'nu uygular
TMSF (Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu)Mevduatı belirli tutara kadar sigortalar; faaliyet izni kaldırılan bankayı devralır ve çözümler
TCMBSon ödünç verici merci olarak geçici likidite sağlar
Basel uzlaşıları (Basel Komitesi)Sermaye yeterliliği: özkaynak ÷ riskle ağırlıklandırılmış varlıklar en az %8; Basel III ek tampon ve likidite oranları

Mevduat sigortası banka hücumunu önler ama Faktör piyasaları ve refah iktisadı sayfasında gördüğümüz ahlaki tehlikeyi doğurur: mevduatı sigortalı banka daha riskli kredi verebilir, mevduat sahibi de bankasını izlemez. Sermaye yeterliliği ve denetim bu riski sınırlamak içindir.

Finansal piyasalar

Finansal piyasa ayrımları
ÖlçütBir yandaÖbür yanda
VadePara piyasası: bir yıla kadar (bankalar arası para piyasası, repo, hazine bonosu)Sermaye piyasası: bir yıldan uzun (hisse senedi, tahvil)
İhraçBirincil piyasa: menkul kıymet ilk kez satılır, ihraççıya kaynak girer (halka arz)İkincil piyasa: el değiştirir, ihraççıya kaynak girmez (borsa işlemleri)

IS-LM ve toplam arz-talep sayfasında tahvil fiyatı ile faizin ters yönlü olduğunu gördük. Yılda 100 TL ödeyen vadesiz bir tahvil faiz %10'ken 1.000 TL, %8'e inince 1.250 TL eder. Merkez bankası faizi indirince mevcut tahvillerin fiyatı yükselir; bu, varlık fiyatı kanalının ilk adımıdır.

Akılda kalsın: Banka = vade ve risk dönüşümü; kırılganlık = banka hücumu. BDDK düzenler-denetler (5411), TMSF mevduat sigortası ve çözümleme, Basel sermaye yeterliliği (en az %8). Sigorta → ahlaki tehlike. Para piyasası ≤ 1 yıl, sermaye piyasası > 1 yıl; birincil = ilk satış, ikincil = el değiştirme. Faiz ↑ → tahvil fiyatı ↓.
Sınavda

Nasıl sorulurKurum–görev eşleştirmesi, piyasa türlerinin tanımları ve faiz–tahvil fiyatı ilişkisi öncüllerle sorulur.

TuzakBorsadaki hisse alım-satımını birincil piyasa saymak; şirkete kaynak girmediği için ikincil piyasadır. İkinci tuzak, mevduat sigortasını yalnız olumlu bir düzenleme saymak; ahlaki tehlike yaratır.

▭Boşluk doldurma güvenlik ağı

Türkiye'de bankaları düzenleyip denetleyen kurum: . Tasarruf mevduatını sigortalayan kurum: . Basel uzlaşılarında asgari sermaye yeterliliği oranı yüzde olarak belirlenmiştir.

BDDKTMSF8SPK12

?Soru çöz

Finansal piyasalarla ilgili
I. Piyasa faiz oranları yükseldiğinde dolaşımdaki sabit getirili tahvillerin piyasa fiyatı düşer.
II. Bir şirketin hisse senetlerinin borsada yatırımcılar arasında el değiştirdiği piyasa birincil piyasadır.
III. Vadesi bir yıla kadar olan fonların alınıp satıldığı piyasa para piyasasıdır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. I: sabit kuponlu tahvil, yeni yüksek faizle rekabet edebilmek için ucuzlar. III para piyasasının tanımıdır. II yanlıştır: borsada el değiştirme şirkete kaynak sağlamaz, ikincil piyasadır; birincil piyasa ilk ihraçtır. B para piyasası tanımını (III) atlar; C ve D birincil ile ikincil piyasayı karıştırır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi toplam talep eğrisinin negatif eğimli olmasının nedenlerinden biri değildir?

✓ B. Bu, tek bir malın talep eğrisini açıklayan mikro ikame etkisidir; bütün fiyatlar birlikte değiştiğinde göreli fiyatlar değişmez, ikame yoktur. A Keynes'in faiz etkisidir; C Pigou'nun servet etkisidir; D dış ticaret etkisidir. Üçü de AD'nin eğimini açıklar.Kaynak: IS-LM ve toplam arz-talep · Toplam talep (AD)

?Soru 2

Laffer eğrisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Ters U biçimli eğride t*'ın sağı yasaklayıcı bölgedir; oranı düşürmek matrahı genişletir, gelir artar. A ve B yalnız bir bölge için geçerli olanı genelleştirir: t*'ın solunda oran indirimi geliri azaltır. C yanlıştır; %100 oranda kayıtlı faaliyet kalmaz, gelir sıfıra iner.Kaynak: Tüketim, yatırım ve makro okullar · Arz yönlü iktisat ve okulların karşılaştırması

?Soru 3

Kapalı bir ekonomide C = 50 + 0,75Y, yatırım 100 ve kamu harcaması 50 birimdir. Vergi olmadığına göre denge gelir kaçtır?

✓ C. Otonom harcamalar 50 + 100 + 50 = 200; çarpan 1 ÷ (1 − 0,75) = 4; Y = 800. A kamu harcamasını unutur (150 × 4); B çarpanı hiç uygulamaz; D çarpanı 1 ÷ 0,75 diye MPC ile kurar.Kaynak: Klasik ve Keynesyen model · Tüketim fonksiyonu ve 45° modeli

?Soru 4

Sermaye-hasıla katsayısının 3 olduğu bir ekonomide gelir 1.200, önceki dönemin sermaye stoku 3.300 ve uyum katsayısı 0,4'tür. Esnek hızlandıran modeline göre bu dönemin net yatırımı kaçtır?

✓ A. İstenen sermaye K* = 3 · 1.200 = 3.600; açık 3.600 − 3.300 = 300; firma bunun 0,4'ünü kapatır: 120. B uyum katsayısını unutur, bütün açığı yatırım sayar; C katsayıyı istenen sermayenin tamamına uygular (0,4 · 3.600); D katsayıyı mevcut sermayeye uygular (0,4 · 3.300).Kaynak: Tüketim, yatırım ve makro okullar · Yatırım teorileri

?Soru 5

Ekonominin likidite tuzağında olduğu bir durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Yatay LM'de IS sağa kayınca faiz değişmez; dışlama olmaz, gelir çarpanın tamamı kadar artar. B para politikasının etkili olduğu durumu anlatır, tuzakta faiz düşmez; C ve D klasik bölgenin (dikey LM, faize duyarsız para talebi) özellikleridir, likidite tuzağının tersidir.Kaynak: IS-LM ve toplam arz-talep · Likidite tuzağı ve klasik bölge

?Soru 6

Marjinal tüketim eğilimi 0,9 olan basit Keynesyen modelde (vergiler götürü) devlet transfer ödemelerini 20 birim artırırsa denge gelir ne kadar artar?

✓ A. Transfer çarpanı b ÷ (1 − b) = 0,9 ÷ 0,1 = 9; ΔY = 9 · 20 = 180. B transferi kamu harcaması gibi tam çarpanla (10) hesaplar; C denk bütçe çarpanını (1) uygular; D vergi çarpanının eksi işaretini transfere taşır.Kaynak: Klasik ve Keynesyen model · Çarpanlar, açıklar, tasarruf paradoksu

?Soru 7

Diğer koşullar sabitken aşağıdakilerden hangisi IS eğrisini sağa kaydırır?

✓ D. Kamu harcaması otonom harcamadır; her faiz düzeyinde geliri çarpan kadar artırır, IS sağa kayar. A para piyasasıdır, LM'yi kaydırır; B eksendeki değişkendir, eğri üzerinde harekettir; C harcanabilir geliri düşürür, IS'yi sola kaydırır.Kaynak: IS-LM ve toplam arz-talep · IS eğrisi

?Soru 8

Yeni klasik iktisada göre
I. Ekonomik birimler beklentilerini yalnız geçmiş enflasyona bakarak uyarlayıcı biçimde oluşturur.
II. Kamuoyunca önceden bilinen sistematik bir para politikası, işsizliği doğal oranın altına indirebilir.
III. Geçmiş verilerle tahmin edilen ekonometrik model katsayıları, politika kuralı değişince değişebilir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. III Lucas eleştirisidir. I yanlıştır: yeni klasikler rasyonel beklenti varsayar, birimler mevcut bütün bilgiyi (politika kuralı dahil) kullanır; uyarlayıcı beklenti monetaristlerindir. II yanlıştır: öngörülen politika beklentilere ve fiyatlara önceden yansır, işsizlik doğal oranda kalır (politika etkisizliği). A ve D uyarlayıcı beklentiyi yeni klasiklere yükler; C ve D öngörülen politikayı etkili sayar, bu Keynesyen görüştür.Kaynak: Tüketim, yatırım ve makro okullar · Monetarizm ve yeni klasik iktisat

?Soru 9

Para miktarı 600, paranın dolanım hızı 5 ve reel gelir 1.500 birim olan bir ekonomide miktar teorisine göre fiyat düzeyi kaçtır?

✓ D. P = MV ÷ Y = 600 · 5 ÷ 1.500 = 2. A oranı ters kurar (Y ÷ MV); B Cambridge k'sini (1/V) fiyat düzeyi sanır; C MV çarpımında kalıp üretime bölmeyi unutur.Kaynak: Klasik ve Keynesyen model · Miktar teorisi ve klasik dikotomi

?Soru 10

Beklentilerle genişletilmiş Phillips eğrisi π = πe − 0,5 · (u − 8) olan bir ekonomide beklenen enflasyon %10'dur. İşsizlik oranı %6 olursa enflasyon yüzde kaç olur?

✓ C. u − u* = 6 − 8 = −2; π = 10 − 0,5 · (−2) = 11. İşsizlik doğal oranın altında olduğu için enflasyon beklentiyi aşar. A işareti ters alır (10 − 1); B doğal oranın altındaki işsizliğin etkisini yok sayar; D katsayı yerine 2 kullanır (10 + 2 · 2).Kaynak: Tüketim, yatırım ve makro okullar · Phillips eğrisi ve beklentiler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →