Klasik ve Keynesyen model: Say yasası, efektif talep, çarpanlar

Arz kendi talebini yaratır mı? Klasiklerin kendiliğinden tam istihdam iddiasını, 1929 bunalımının ardından Keynes'in efektif talep cevabını ve harcama, vergi, transfer çarpanlarını hesaplarıyla anlatıyoruz.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MAKRO İKTİSAT · TEORİ

Klasik modelin varsayımları ve Say yasası: arz kendi talebini yaratır

İktisat · Makro İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMillî gelir hangi yöntemlerle hesaplanır? Katma değer ve harcama yöntemi nasıl uygulanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Millî gelir ve makro göstergeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

GSYH üç yoldan aynı sayıya ulaşır. Üretim yönteminde her aşamanın katma değeri (satış eksi ara girdi) toplanır. Harcama yönteminde nihai harcamalar toplanır: GSYH = C + I + G + X − M. Gelir yönteminde üretime katılan faktörlerin gelirleri (ücret, faiz, rant, kâr) toplanır. Üçü eşittir, çünkü her harcama birinin geliri, her gelir bir üretimin karşılığıdır.

Üç yöntem: üretim, harcama, gelir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Klasik iktisadın varsayımları nelerdir? Say yasası ne söyler?

Kısa cevap: Klasik model; tam rekabet, esnek fiyat ve ücretler, rasyonel bireyler ve paranın yalnız değişim aracı olduğu varsayımlarına dayanır. Say yasasına göre arz kendi talebini yaratır: üretim, satın alma gücünü de yaratır ve tasarruf faiz yoluyla yatırıma döner. Bu yüzden genel aşırı üretim olmaz, ekonomi kendiliğinden tam istihdama gelir ve devlet müdahalesine gerek yoktur.

Bir tekstil fabrikası bu yıl bir milyon gömlek üretti. Kim alacak? Klasik iktisatçıların cevabı şaşırtıcı derecede kısaydı: üretimin kendisi.

Millî gelir ve makro göstergeler sayfasında üretim, harcama ve gelir yöntemlerinin aynı sayıyı verdiğini gördük: her üretim birinin gelirine dönüşür. Klasikler bu eşitlikten cesur bir sonuç çıkardı: üretilen her şeyin değeri kadar gelir yaratıldığına göre, toplam talep hiçbir zaman toplam arzın gerisinde kalmaz. J. B. Say'in adıyla anılan Say yasası bunu tek cümleyle söyler: arz kendi talebini yaratır.

Varsayımlar

Tam rekabet ve monopol sayfasında gördüğümüz tam rekabet varsayımları klasik makro modelin de temelidir. Bunlara üç varsayım eklenir: fiyat, ücret ve faiz tam esnektir; bireyler rasyoneldir ve para illüzyonu yoktur (nominal değil reel büyüklüklere bakarlar); para yalnız bir değişim aracıdır, kendisi için tutulmaz (para bir peçedir). Son varsayım kritiktir: gelirini harcamayan kişi parayı yastık altında tutmaz, tasarruf eder; tasarruf da faiz aracılığıyla yatırıma döner.

Klasik modelin sonuçları
VarsayımSonuç
Ücret esnekEmek piyasası temizlenir; işsizlik gönüllü ya da geçicidir
Faiz esnekTasarruf = yatırım; sızıntı harcamaya döner
Fiyat esnekMal piyasasında genel aşırı üretim olmaz
Para peçedirPara miktarı yalnız fiyatları etkiler
Hepsi birlikteEkonomi kendiliğinden tam istihdamdadır; bırakınız yapsınlar

Bir sektörde geçici fazla üretim olabilir (gömlek çok, ayakkabı az üretilmiştir) ama fiyatlar değişince kaynak bir sektörden ötekine kayar. Genel, yani bütün ekonomide aşırı üretim olamaz. Bu yüzden klasik iktisatçılara göre devletin görevi talebi yönetmek değil, mülkiyeti ve sözleşmeleri korumaktır.

Akılda kalsın: Klasik model = esnek fiyat-ücret-faiz + para peçe + Say yasası. Sonuç: genel aşırı üretim yok, kendiliğinden tam istihdam, müdahaleye gerek yok. Kısmi (tek sektörde) fazla üretim olabilir, genel olamaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi klasik modelin varsayımlarından biri değildir?” kalıbı yaygındır; doğru cevap çoğunlukla ücret katılığı, para illüzyonu ya da likidite tercihi gibi Keynes'e ait bir öğedir.

TuzakSay yasasını “talep kendi arzını yaratır” diye ters kurmak. İkinci tuzak, Say yasasının tek bir malda da fazla üretimi imkânsız saydığını düşünmek; yasa genel aşırı üretimi reddeder.

↕Sıralama Say yasasının zinciri

  1. Gelirin harcanmayan kısmı tasarruf edilir
  2. Firmalar mal ve hizmet üretir
  3. Tüketim ve yatırım üretilenin tamamını satın alır
  4. Üretimin değeri faktörlere ücret, faiz, rant ve kâr olarak dağılır
  5. Tasarruf arzı faizi düşürür, yatırım artar

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi klasik makro modelin varsayımlarından biri değildir?

✓ C. Ücretlerin aşağı yönde katılığı Keynes'in varsayımıdır; klasiklerde ücretler tam esnektir ve emek piyasası temizlenir. A Say yasasını işleten faiz esnekliğidir; B “para peçedir” varsayımıdır; D para illüzyonunun olmadığını anlatır. Üçü de klasiktir.
MAKRO İKTİSAT · MODEL

Klasik emek piyasası ve ödünç verilebilir fonlar: istihdam ve faiz

İktisat · Makro İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFirmanın emek talebi nasıl belirlenir? Marjinal ürün hasılatı (MRP) ile marjinal ürün değeri (VMP) arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Faktör piyasaları ve refah iktisadı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Firma emeği kendisi için değil, ürettiği mal için ister; bu yüzden emek talebi türetilmiş taleptir. Ek bir işçinin firmaya getirisi marjinal ürün hasılatıdır: MRP = MR · MPL. Firma MRP ücrete eşit olana kadar işçi alır. Ürün piyasası tam rekabetçiyse MR = P olduğundan MRP = VMP = P · MPL ve kural w = VMP olur.

Faktör talebi: MRP ve VMP

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Klasik modelde istihdam ve faiz nasıl belirlenir? Ödünç verilebilir fonlar teorisi nedir?

Kısa cevap: Klasik modelde istihdam, reel ücretin (w/P) emek talebi ile emek arzını eşitlediği noktada belirlenir; reel ücret esnek olduğu için işsizlik gönüllüdür. Üretim bu istihdamla belirlenir ve talepten bağımsızdır. Faiz ise ödünç verilebilir fonlar piyasasında tasarruf ile yatırımı eşitleyen fiyattır: tasarruf faizle artar, yatırım faizle azalır.

İnşaat sektöründe iş azaldı; işçiler daha düşük ücrete razı olursa hepsi iş bulur mu? Klasiklerin cevabı evetti.

Faktör piyasaları ve refah iktisadı sayfasında firmanın emeği, ücretin emeğin marjinal ürün değerine eşitlendiği noktaya kadar istihdam ettiğini gördük. Bütün ekonomi için yazınca koşul MPL = w/P olur: emek talebi reel ücretin azalan fonksiyonudur. Emek arzı da reel ücrete bağlıdır ve onunla artar. Para illüzyonu olmadığından işçi nominal ücrete değil, o ücretle ne alabileceğine bakar.

Reel ücret emek piyasasını, faiz fon piyasasını temizler; ikisi de esnek olduğu için kalıcı işsizlik ve harcama açığı oluşmaz.Görsel: Sınav Defteri

Reel ücret dengenin üstündeyse emek arzı talebi aşar; işsizler daha düşük ücrete razı olur, reel ücret düşer ve fazla kaybolur. Dengede iş arayan herkes o ücretten iş bulur: kalan işsizlik ya gönüllüdür (o ücrete çalışmak istemeyen) ya da iş değiştirmenin yarattığı geçici, friksiyonel işsizliktir. İstihdam belirlenince üretim de üretim fonksiyonundan belirlenir. Toplam arz eğrisi bu yüzden dikeydir: üretim fiyat düzeyine ve toplam talebe bağlı değildir.

Faiz: tasarrufun fiyatı

Klasiklere göre faiz, bugünkü tüketimden vazgeçmenin ödülüdür. Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında gördüğümüz piyasa dengesinin aynısı burada fonlar için kurulur: faiz yükseldikçe tasarruf (fon arzı) artar, yatırım maliyeti arttığı için yatırım (fon talebi) azalır. Hanehalkı tutumlu davranıp daha çok tasarruf ederse faiz düşer, yatırım artar; tüketimdeki azalma yatırımdaki artışla telafi edilir ve toplam talep değişmez. Bu, Say yasasının faiz ayağıdır.

Akılda kalsın: Klasikte reel ücret istihdamı, faiz tasarruf-yatırımı eşitler. İşsizlik gönüllü, toplam arz dikey. Faiz = tasarrufun ödülü; tasarruf artarsa faiz düşer, yatırım artar, talep değişmez.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü soruda klasik modelin emek piyasası, faiz ve işsizlik görüşü yoklanır; “klasiklere göre faiz hangi piyasada belirlenir?” sorusunun cevabı ödünç verilebilir fonlar (tasarruf-yatırım) piyasasıdır.

TuzakKlasik faizi para piyasasıyla açıklamak; o Keynes'in likidite tercihidir. İkinci tuzak, klasik emek arzını nominal ücrete bağlamak; klasikte belirleyici reel ücrettir.

▭Boşluk doldurma klasik piyasalar

Klasik modelde emek arzı ve talebi bağlıdır. Faiz, tasarruf ile yatırımın eşitlendiği piyasasında belirlenir. Bu modelde var olan işsizlik .

reel ücreteödünç verilebilir fonlargönüllüdürnominal ücretepara

?Soru çöz

Klasik modelle ilgili
I. Nominal ücretler aşağı yönde katı olduğu için ekonomide kalıcı istem dışı işsizlik oluşabilir.
II. Toplam arz eğrisi tam istihdam üretim düzeyinde dikeydir.
III. Faiz oranı para arzı ile para talebinin eşitliğinden belirlenir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. II doğru: üretim istihdamdan belirlenir, fiyat düzeyine bağlı değildir; toplam arz tam istihdamda dikeydir. I yanlış: klasiklerde ücretler esnektir, emek fazlası ücret düşüşüyle erir ve kalan işsizlik gönüllüdür; ücret katılığı Keynes'in tezidir. III yanlış: klasiklerde faiz tasarruf-yatırım piyasasında oluşur; para piyasasıyla faiz kuran Keynes'tir. B ücret katılığını, C para piyasasında faizi klasiklere yükler; D ikisini birden.
MAKRO İKTİSAT · HESAP

Paranın miktar teorisi: Fisher, Cambridge ve paranın yansızlığı

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNominal ve reel GSYH farkı nedir? GSYH deflatörü ve TÜFE nasıl hesaplanır, Laspeyres ve Paasche endeksi nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Millî gelir ve makro göstergeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nominal GSYH cari yılın fiyatlarıyla, reel GSYH sabit (baz yılı) fiyatlarla hesaplanır; büyüme reel GSYH'yle ölçülür. GSYH deflatörü = nominal ÷ reel × 100. Deflatör cari yılın miktarlarını tartı alan Paasche tipi, TÜFE sabit bir sepeti tartı alan Laspeyres tipi endekstir. Laspeyres ikame etkisini göz ardı ettiği için enflasyonu abartma eğilimindedir.

Nominal-reel GSYH ve fiyat endeksleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Paranın miktar teorisi nedir? Fisher ve Cambridge denklemleri ile klasik dikotomi ne anlatır?

Kısa cevap: Miktar teorisine göre para miktarı ile fiyat düzeyi aynı oranda değişir. Fisher'ın değişim denklemi MV = PT'dir (gelir biçimi MV = PY); paranın dolanım hızı V ve reel üretim Y sabitse para arzındaki artış yalnız fiyatları artırır. Cambridge biçimi M = kPY'dir (k = 1/V). Reel ve parasal değişkenlerin ayrı belirlenmesine klasik dikotomi, paranın reel büyüklükleri etkilememesine paranın yansızlığı denir.

Bir ülkede para miktarı bir yılda iki katına çıksa ama fabrikalar aynı sayıda otomobil, fırınlar aynı sayıda ekmek üretse ne olur?

Klasik modelde reel üretim emek piyasası ve teknolojiyle belirlendi; para bu sürece girmedi. Peki para neyi belirler? Cevap, Irving Fisher'ın formüle ettiği değişim denklemidir. Bir yılda el değiştiren paranın toplamı (para miktarı × her liranın kaç kez el değiştirdiği), satılan malların değerine eşittir.

M · V = P · T  →  M · V = P · YM: para miktarı, V: dolanım hızı, P: fiyat düzeyi, T: işlem hacmi; gelir biçiminde T yerine reel GSYH (Y). Yüzde biçimi: %ΔM + %ΔV ≈ %ΔP + %ΔY.

Denklem bir özdeşliktir; teoriye dönüşmesi varsayımlarla olur. V sabittir (ödeme alışkanlıkları yavaş değişir) ve Y tam istihdam düzeyindedir (klasik emek piyasası). İkisi sabitse para miktarı yüzde 10 artınca fiyat düzeyi de yüzde 10 artar. Millî gelir ve makro göstergeler sayfasında nominal ile reel GSYH ayrımını gördük; miktar teorisi para miktarının yalnız nominal tarafı (P·Y'deki P'yi) değiştirdiğini söyler.

Cambridge yaklaşımı

Marshall ve Pigou'nun Cambridge yaklaşımı aynı ilişkiye para tutma isteğinden bakar: insanlar nominal gelirlerinin sabit bir oranını (k) nakit olarak tutmak ister. M = k · P · Y ve k = 1/V. Fisher “para ne hızla dolaşıyor?”, Cambridge “insanlar ne kadar para tutmak istiyor?” diye sorar; ikisi de aynı sonuca varır.

Çözümlü örnek

Para miktarı 500, dolanım hızı 4, reel üretim 1.000 birimdir. Fiyat düzeyi ve Cambridge k'si kaçtır? Para miktarı %10 artarsa fiyat düzeyi ne olur?

  1. P = MV ÷ Y = 500 · 4 ÷ 1.000 = 2; k = 1/4 = 0,25.
  2. V ve Y sabit: %ΔP = %ΔM = %10, P = 2,2.

Cevap: P = 2, k = 0,25; yeni P = 2,2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Para arzı %8, reel GSYH %3 artarken dolanım hızı değişmiyor. Miktar teorisine göre enflasyon yaklaşık kaçtır?

  1. %ΔM + %ΔV = %ΔP + %ΔY → 8 + 0 = π + 3.

Cevap: yaklaşık %5

Klasik dikotomi ve paranın yansızlığı

Klasik modelde ekonomi iki ayrı bölmeye ayrılır: reel değişkenler (üretim, istihdam, reel ücret, faiz) reel faktörlerle; nominal değişkenler (fiyat düzeyi, nominal ücret) para miktarıyla belirlenir. Bu ayrıma klasik dikotomi, para miktarındaki değişmenin reel değişkenleri etkilememesine paranın yansızlığı denir.

Akılda kalsın: MV = PY; V ve Y sabitse M ile P aynı oranda değişir. k = 1/V. Yüzde biçimi: %M + %V = %P + %Y. Klasik dikotomi = reel ve nominal ayrı; para yansız.
Sınavda

Nasıl sorulurPara miktarı, dolanım hızı ve üretim verilip fiyat düzeyi ya da yüzde değişmelerden enflasyon istenir; kavram sorusunda klasik dikotomi ya da yansızlık tanımlanıp adı sorulur.

TuzakCambridge k'sini dolanım hızıyla aynı sanmak; k = 1/V'dir. İkinci tuzak, yüzde biçiminde üretim artışını enflasyona eklemek; üretim artışı fiyat baskısını azaltır, çıkarılır.

⇄Bilgi eşleştirme miktar teorisi kavramları

?Soru çöz

Para miktarı 600, paranın dolanım hızı 5 ve reel gelir 1.500 birim olan bir ekonomide miktar teorisine göre fiyat düzeyi kaçtır?

✓ D. P = MV ÷ Y = 600 · 5 ÷ 1.500 = 2. A oranı ters kurar (Y ÷ MV); B Cambridge k'sini (1/V) fiyat düzeyi sanır; C MV çarpımında kalıp üretime bölmeyi unutur.
MAKRO İKTİSAT · TEORİ

1929 Bunalımı ve Keynes: efektif talep ve eksik istihdam dengesi

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Keynes klasik iktisadı nasıl eleştirdi? Efektif talep ve eksik istihdam dengesi nedir?

Kısa cevap: 1929 Bunalımında işsizliğin yıllarca yüksek kalması klasik modelin kendiliğinden tam istihdam iddiasını sarstı. Keynes, 1936'da yayımlanan Genel Teori'de üretim ve istihdamı efektif talebin (beklenen toplam harcamanın) belirlediğini, ücretlerin aşağı yönde katı olduğunu, faizin para piyasasında likidite tercihiyle belirlendiğini ve ekonominin eksik istihdamda dengede kalabileceğini savundu.

1933'te ABD'de çalışmak isteyen her dört kişiden biri işsizdi. Bu insanların hepsi gönüllü olarak mı işsiz kalmıştı?

Klasik modele göre işsizler ücret beklentisini düşürünce iş bulmalıydı. Oysa bunalım yıllarında ücretler düştüğü hâlde işsizlik inmedi. John Maynard Keynes 1936'da yayımlanan İstihdam, Faiz ve Paranın Genel Teorisi'nde sorunun arz tarafında değil talep tarafında olduğunu söyledi: firmalar satabileceklerini düşündükleri kadar üretir. Hanehalkının ve firmaların harcamaya hazır olduğu toplam talebe efektif talep denir; üretim ve istihdam bunun tarafından belirlenir.

Dört itiraz

  • Ücret katılığı: Nominal ücretler sözleşmeler ve sendikalar yüzünden aşağı yönde katıdır; işçiler reel ücret düşüşüne fiyat artışıyla razı olur ama nominal ücret indirimine direnir.
  • Ücret düşse bile: Ücret işçinin aynı zamanda geliridir. Bütün ücretler düşerse harcama da düşer, firmaların satışları azalır; istihdam artmayabilir.
  • Tasarruf ve yatırım farklı güdülerle yapılır: Tasarrufu hanehalkı gelirine göre, yatırımı firmalar beklentilerine göre yapar; faiz ikisini kendiliğinden eşitlemez.
  • Faiz paranın fiyatıdır: Faiz, para arzı ile likidite tercihinin (parayı nakit tutma isteğinin) buluştuğu para piyasasında belirlenir. Belirsizlikte insanlar parayı elde tutar; tasarruf yatırıma dönmeyebilir.
Klasik model ve Keynes
KlasikKeynes
Belirleyici tarafArz (Say yasası)Talep (efektif talep)
ÜcretEsnek, reel ücretAşağı yönde katı, nominal ücret
FaizTasarruf = yatırım (fon piyasası)Para arzı = para talebi (likidite tercihi)
Tasarruf neye bağlı?FaizeGelire
ParaYansız (peçe)Faiz yoluyla reel ekonomiyi etkiler
DengeKendiliğinden tam istihdamEksik istihdamda denge olabilir
DevletMüdahale gereksizTalep yönetimi (maliye politikası)

Sonuç olarak ekonomi, işsizler çalışmak istediği hâlde eksik istihdam dengesinde kalabilir; çünkü talep yetersizdir ve kendiliğinden düzelmesini bekleyecek bir mekanizma güçlü değildir. Keynes'in reçetesi devletin harcama ve vergiyle toplam talebi yönetmesidir. Faizin para piyasasında nasıl oluştuğunu ve parayı elde tutma isteğinin sınırsızlaştığı likidite tuzağını IS-LM ve toplam arz-talep sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Keynes = talep belirler. Dört itiraz: ücret katılığı, ücret = gelir, tasarruf ve yatırım farklı ellerde, faiz para piyasasında. Sonuç: eksik istihdam dengesi, reçete talep yönetimi. Kısa dönemle ilgilenir.
Sınavda

Nasıl sorulurKeynes'in görüşlerinden biri olmayanı bulma ya da model-kavram eşleştirmesi (Keynesyen model – efektif talep) sorulur.

TuzakTasarrufun Keynes'te de faize bağlı olduğunu sanmak; Keynes'te tasarruf gelirin fonksiyonudur. İkinci tuzak, Keynes'in fiyatların tamamen katı olduğunu savunduğunu düşünmek; vurgusu nominal ücretlerin aşağı yönlü katılığıdır.

⇄Bilgi eşleştirme klasik mi, Keynes mi?

?Soru çöz

Keynes'in klasik modele yönelttiği eleştirilerle ilgili
I. Nominal ücretler aşağı yönde katıdır.
II. Faiz oranı tasarruf ile yatırımı her zaman eşitler.
III. Ekonomi eksik istihdam düzeyinde dengede kalabilir.
ifadelerinden hangileri Keynes'in görüşleri arasında yer alır?

✓ B. I ve III Keynes'in temel tezleridir: ücret katılığı ve talep yetersizliği yüzünden eksik istihdam dengesi. II klasik görüştür; Keynes'e göre faiz para piyasasında belirlenir ve tasarruf ile yatırımı kendiliğinden eşitlemez. A III'ü atlar; C ve D II'yi Keynes'e yükler.
MAKRO İKTİSAT · HESAP

Tüketim fonksiyonu ve 45° modeli: denge gelirin hesabı

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Keynesyen tüketim fonksiyonu nedir? MPC, APC nasıl hesaplanır ve 45 derece modelinde denge gelir nasıl bulunur?

Kısa cevap: Keynesyen tüketim fonksiyonu C = a + bY'dir: a otonom tüketim, b marjinal tüketim eğilimidir (MPC, 0 ile 1 arasında). MPC + MPS = 1 ve APC + APS = 1'dir; otonom tüketim pozitif olduğu için gelir arttıkça APC düşer. 45° modelinde denge, toplam harcamanın (C + I + G) üretime eşit olduğu gelirdir; kapalı ve devletsiz ekonomide bu, tasarrufun yatırıma eşit olduğu noktadır.

Maaşınıza 1.000 lira zam geldi. Bunun ne kadarını harcarsınız? Keynes bu soruya verilen ortalama cevabın bütün ekonominin üretimini belirlediğini söyledi.

Keynes'in “temel psikolojik yasası”na göre gelir artınca tüketim de artar ama gelir kadar artmaz. Gelir sıfır olsa bile hayatta kalmak için yapılan bir harcama vardır: otonom tüketim (a). Gelirdeki her ek liranın tüketilen kısmı marjinal tüketim eğilimidir (MPC, b), kalanı tasarruf edilir (MPS).

C = a + bY MPC = ΔCΔY APC = CYMPC + MPS = 1, APC + APS = 1. Tasarruf fonksiyonu: S = −a + (1 − b)Y. Vergi varsa Y yerine harcanabilir gelir (Y − T) yazılır.

APC = a/Y + b olduğundan, a pozitifken APC her zaman MPC'den büyüktür ve gelir arttıkça düşerek MPC'ye yaklaşır. Zengin hanenin gelirinin daha küçük bir oranını tüketmesi bunun gözlemidir.

45° modeli

Fiyatlar sabit ve ekonomi eksik istihdamdayken firmalar ne kadar satabilirse o kadar üretir. Planlanan toplam harcama AE = C + I + G'dir. Üretim harcamadan fazlaysa istenmeyen stok birikir ve firmalar üretimi kısar; azsa stoklar erir ve üretim artar. Denge Y = AE'dedir; grafikte bu eşitliği orijinden çıkan 45 derecelik doğru gösterir.

Sol: AE = 300 + 0,8Y doğrusu 45° doğrusunu Y = 1.500'de keser (1 birim = 0,12 px). Sağ: aynı denge S = I'dır; kesikli S′ altıncı konudaki tasarruf paradoksudur.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Kapalı, devletsiz bir ekonomide C = 100 + 0,8Y ve yatırım 200'dür. Denge gelir, bu gelirde APC ve tasarruf kaçtır?

  1. Y = 100 + 0,8Y + 200 → 0,2Y = 300 → Y = 1.500.
  2. C = 100 + 0,8 · 1.500 = 1.300; APC = 1.300 ÷ 1.500 ≈ 0,87 (MPC 0,8'den büyük).
  3. S = 1.500 − 1.300 = 200 = I.

Cevap: Y = 1.500, APC ≈ 0,87, S = 200

Akılda kalsın: C = a + bY; MPC + MPS = 1, APC + APS = 1; a > 0 iken APC > MPC ve gelirle düşer. Denge: Y = C + I + G, devletsiz kapalı ekonomide S = I. Kısa yol: Y = (otonom harcamalar) ÷ (1 − b).
Sınavda

Nasıl sorulurTüketim fonksiyonu ve otonom harcamalar verilip denge gelir, bir gelir düzeyinde APC ya da APS istenir.

TuzakAPC ile MPC'yi karıştırmak; doğrusal fonksiyonda MPC sabittir, APC gelirle değişir. İkinci tuzak, dengede tüketimin gelire eşit olduğunu sanmak; eşit olan toplam harcama ile gelirdir.

▭Boşluk doldurma tüketim fonksiyonu

Tüketim fonksiyonu C = 60 + 0,6Y iken gelir 300 olduğunda tüketim , ortalama tüketim eğilimi , tasarruf ve marjinal tasarruf eğilimi olur.

2400,8600,40,6180

?Soru çöz

Kapalı bir ekonomide C = 50 + 0,75Y, yatırım 100 ve kamu harcaması 50 birimdir. Vergi olmadığına göre denge gelir kaçtır?

✓ C. Otonom harcamalar 50 + 100 + 50 = 200; çarpan 1 ÷ (1 − 0,75) = 4; Y = 800. A kamu harcamasını unutur (150 × 4); B çarpanı hiç uygulamaz; D çarpanı 1 ÷ 0,75 diye MPC ile kurar.
MAKRO İKTİSAT · HESAP

Keynesyen çarpanlar, enflasyonist açık ve tasarruf paradoksu

İktisat · Makro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Harcama, vergi, transfer ve denk bütçe çarpanı nedir, nasıl hesaplanır? Enflasyonist açık ve tasarruf paradoksu nedir?

Kısa cevap: Otonom harcamadaki bir artış, gelirde kendisinden büyük bir artış yaratır; oran çarpandır. Basit modelde harcama çarpanı 1/(1 − b), götürü vergi çarpanı −b/(1 − b), transfer çarpanı b/(1 − b), denk bütçe çarpanı 1'dir. Orantılı vergi ve ithalat sızıntı olduğu için çarpanı küçültür. Herkes daha çok tasarruf etmek isterse gelir düşer ve toplam tasarruf artmaz: tasarruf paradoksu.

Belediye bir parka 100 milyon lira harcıyor. Müteahhit işçilere ücret ödüyor, işçiler bakkala, bakkal toptancıya… Sonunda ekonominin geliri kaç lira artar?

Harcamanın ilk turu birinin gelir olur. MPC 0,8 ise o kişi 80'ini harcar; bu 80 başkasının geliridir ve 64'ü harcanır. Turlar azalarak sürer: 100 + 80 + 64 + … = 100 ÷ (1 − 0,8) = 500. Bu sonsuz dizinin toplamı harcama çarpanıdır; her turda harcanmayan kısım (tasarruf, vergi, ithalat) bir sızıntıdır ve sızıntı ne kadar büyükse çarpan o kadar küçüktür.

Çarpanlar (b = MPC, t = marjinal vergi oranı, m = marjinal ithalat eğilimi)
ÇarpanFormülb = 0,8 için
Harcama (C0, I, G, X)1/(1 − b)5
Götürü vergi−b/(1 − b)−4
Transfer (Tr)b/(1 − b)4
Denk bütçe (ΔG = ΔT)11
Orantılı vergiyle harcama1/[1 − b(1 − t)]t = 0,25 → 2,5
Dış ticaret (açık ekonomi)1/(1 − b + m)m = 0,2 → 2,5
Orantılı vergi + ithalat1/[1 − b(1 − t) + m]t = 0,25, m = 0,1 → 2

Vergi çarpanı neden harcama çarpanından küçük ve eksi işaretlidir? Vergi önce harcanabilir geliri düşürür; hanehalkı bu kaybın yalnız b kadarını tüketimden keser, kalanını tasarruftan. İlk turda harcama 1 değil b kadar düşer. Transfer aynı yoldan ters yönde işler. Devlet harcamayı ve götürü vergiyi aynı miktarda artırırsa iki etki toplanır: 5 − 4 = 1; gelir, harcama artışı kadar artar (denk bütçe çarpanı, Haavelmo teoremi).

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

MPC 0,8 ve marjinal vergi oranı 0,25 olan kapalı bir ekonomide kamu harcaması 40 birim artarsa denge gelir ne kadar artar?

  1. Çarpan: 1 ÷ [1 − 0,8 · (1 − 0,25)] = 1 ÷ 0,4 = 2,5.
  2. ΔY = 2,5 · 40 = 100.

Cevap: 100 birim (vergi olmasaydı 5 · 40 = 200)

Enflasyonist ve deflasyonist açık

Denge gelir tam istihdam gelirine (Yf) eşit olmak zorunda değildir. Denge gelir Yf'nin altındaysa harcama yetersizdir: tam istihdama ulaşmak için gereken ek harcamaya deflasyonist açık denir. Denge gelir Yf'nin üstündeyse fazla talep fiyatları iter: kısılması gereken harcamaya enflasyonist açık denir. Açık, gelir farkının çarpana bölünmesiyle bulunur: açık = |Ye − Yf| ÷ çarpan. Önceki konudaki ekonomide Yf = 2.000 ise açık (2.000 − 1.500) ÷ 5 = 100'dür; devlet harcamaları 100 artarsa tam istihdama ulaşılır.

Tasarruf paradoksu

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında gördüğümüz terkip hatasının makrodaki en ünlü örneği budur. Tek bir hane daha çok tasarruf ederse zenginleşir. Bütün haneler aynı anda tasarruf isteğini artırırsa tüketim düşer, gelir çarpan kadar düşer. Önceki konunun grafiğinde otonom tasarruf 50 artınca gelir 1.500'den 1.250'ye iner ve tasarruf yine 200'e, yani yatırıma eşit kalır. Yatırım gelire bağlıysa toplam tasarruf düşebilir bile.

Akılda kalsın: Harcama 1/(1 − b), vergi −b/(1 − b), transfer b/(1 − b), denk bütçe 1. Her sızıntı (t, m) paydaya eklenir, çarpanı küçültür. Açık = gelir farkı ÷ çarpan. Tasarruf paradoksu = makroda terkip hatası.
Sınavda

Nasıl sorulurMPC ve vergi oranı verilip çarpan ya da bir harcama değişikliğinin gelire etkisi istenir; ters soruda iki çarpan arasındaki ilişkiden MPC bulunur. Kavram sorusunda tasarruf paradoksu tarif edilip adı sorulur.

TuzakVergi ile transfer çarpanının mutlak değerini harcama çarpanına eşit sanmak. İkinci tuzak, açığı gelir farkının kendisi sanmak; açık harcama cinsindendir, çarpana bölünür.

▭Boşluk doldurma çarpan ve terkip hatası

MPC = 0,75 olan basit Keynesyen modelde harcama çarpanı , götürü vergi çarpanı , denk bütçe çarpanı 'dir. Tasarruf paradoksu, bir bireyin yararına olanın bütün ekonomi için zararlı olabileceğini gösteren örneğidir.

4−31terkip hatası3fırsat maliyeti

?Soru çöz

Marjinal tüketim eğilimi 0,9 olan basit Keynesyen modelde (vergiler götürü) devlet transfer ödemelerini 20 birim artırırsa denge gelir ne kadar artar?

✓ A. Transfer çarpanı b ÷ (1 − b) = 0,9 ÷ 0,1 = 9; ΔY = 9 · 20 = 180. B transferi kamu harcaması gibi tam çarpanla (10) hesaplar; C denk bütçe çarpanını (1) uygular; D vergi çarpanının eksi işaretini transfere taşır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Emek piyasasında tam rekabetçi davranan ancak ürettiği malın tek satıcısı olan bir firmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Monopolde MR < P olduğundan MRP = MR · MP, VMP = P · MP'nin altındadır; firma MRP = w'de durur ve daha az işçi alır. A tam rekabetçi firmanın kuralıdır; B ilişkiyi ters kurar; D emek piyasasında tek alıcı olan firmayı (monopson) anlatır ve orada da ücret marjinal faktör maliyetinin altındadır.Kaynak: Faktör piyasaları ve refah iktisadı · Faktör talebi: MRP ve VMP

?Soru 2

Fiyat endeksleriyle ilgili
I. GSYH deflatörü, yurt dışından ithal edilen tüketim mallarının fiyatlarını kapsar.
II. TÜFE baz yılının mal sepetini sabit tuttuğu için tüketicilerin ucuzlayan mallara yönelmesini yansıtmaz.
III. Çekirdek enflasyon göstergeleri enerji ve işlenmemiş gıda gibi oynak kalemleri dışarıda bırakır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. II doğru: sabit sepet (Laspeyres) ikame etkisini göremez. III doğru: çekirdek enflasyon oynak kalemleri ayıklar. I yanlış: deflatör yalnız yurt içinde üretileni kapsar; ithal tüketim malları TÜFE'dedir. A ve B bu yüzden yanlış öncülü içerir; D I'i de doğru sayar.Kaynak: Millî gelir ve makro göstergeler · Nominal-reel GSYH ve fiyat endeksleri

?Soru 3

Millî gelirden kişisel gelire geçerken
I. Kurumlar vergisi
II. Sosyal güvenlik primleri
III. Emekli aylıkları
kalemlerinden hangileri millî gelirden düşülür?

✓ A. Kurumlar vergisi ve sosyal güvenlik primi kazanılmış ama hanehalkına ulaşmamış gelirdir, düşülür. Emekli aylığı transferdir; millî gelirde yoktur ve kişisel gelire eklenir. B primi atlar; C ve D transferi düşülen kalem sanır.Kaynak: Millî gelir ve makro göstergeler · GSYH'den harcanabilir gelire

?Soru 4

Bir bölgedeki tek işverenin karşılaştığı emek arzı w = 20 + 2L, emeğin marjinal ürün hasılatı MRP = 140 − 2L'dir. Kârını en çoklaştıran bu firmanın istihdam düzeyi (L) ve ödediği ücret (w) hangisidir?

✓ A. MFC = 20 + 4L; 20 + 4L = 140 − 2L → L = 20; ücret arz eğrisinden 20 + 2 · 20 = 60. B arzı MRP'ye eşitler, bu rekabetçi dengedir; C ücreti MFC = MRP yüksekliğinden okur; D istihdamı doğru bulur ama ücreti rekabetçi dengeden alır.Kaynak: Faktör piyasaları ve refah iktisadı · Emek arzı ve monopson

?Soru 5

Monopolcü rekabet piyasasında uzun dönem dengesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Negatif eğimli talep AC'ye ancak azalan kesiminde teğet olabilir; firma AC'nin dibinden az üretir (fazla kapasite). AC'nin dibinde üretim tam rekabetin uzun dönem sonucudur. B serbest girişin sonucu, C negatif eğimli talebin sonucu (P > MR = MC), D teğetlik çözümünün tanımıdır; üçü doğrudur.Kaynak: Eksik rekabet piyasaları · Monopolcü rekabet

?Soru 6

Talep ve maliyet koşulları aynı olan bir piyasada monopol, iki firmalı Cournot düopolü ve tam rekabet altında üretilen toplam miktarların küçükten büyüğe doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Monopol MR = MC'de en az, tam rekabet P = MC'de en çok üretir; Cournot düopolü ikisinin arasındadır (örnekte 45 < 60 < 90). A rakipli piyasanın monopolden az üreteceğini sanır; B Cournot'u rekabetten ileri koyar; D sırayı tümden ters çevirir, fiyat sırasıyla karıştırır.Kaynak: Eksik rekabet piyasaları · Oligopol ve Cournot modeli

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi cari yılın GSYH hesabına dahil edilir?

✓ B. Komisyon, galericinin bu yıl ürettiği aracılık hizmetinin bedelidir ve GSYH'ye girer. A finansal varlığın el değiştirmesidir, üretim yoktur; C karşılıksız transferdir; D konut üretildiği yılda sayılmıştır, satış bedeli ikinci el işlemdir.Kaynak: Millî gelir ve makro göstergeler · GSYH ve GSMH

?Soru 8

İki firmanın reklam kararına ilişkin kazançlar (önce A'nın, sonra B'nin): A reklam yapar–B reklam yapar (5, 3); A reklam yapar–B yapmaz (8, 2); A yapmaz–B reklam yapar (4, 6); A yapmaz–B yapmaz (6, 7). Buna göre
I. A'nın baskın stratejisi reklam yapmaktır.
II. B'nin baskın stratejisi reklam yapmaktır.
III. Oyunun Nash dengesi iki firmanın da reklam yaptığı durumdur.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. A için reklam her durumda daha iyidir (5 > 4, 8 > 6): baskın strateji (I). A reklam yapınca B'nin en iyisi de reklamdır (3 > 2), A sapmak istemez: Nash dengesi (5, 3) (III). II yanlış: A reklam yapmazsa B için yapmamak daha iyidir (7 > 6), B'nin baskın stratejisi yoktur. A Nash dengesini atlar; B ve D, B'nin her durumda reklamı seçtiğini sanır.Kaynak: Eksik rekabet piyasaları · Oyun teorisi: Nash ve tutsak ikilemi

?Soru 9

Bir ekonomide tüketim 500, yatırım 150, kamu mal ve hizmet alımları 120, ihracat 100, ithalat 130, transfer ödemeleri 40 birimdir. Harcama yöntemine göre GSYH kaçtır?

✓ D. 500 + 150 + 120 + (100 − 130) = 740; transferler karşılığında üretim olmadığı için eklenmez. A ithalatı çıkarmak yerine ekler; B transferi kamu harcamasına ekler; C net ihracatı hiç hesaba katmaz.Kaynak: Millî gelir ve makro göstergeler · Üç yöntem: üretim, harcama, gelir

?Soru 10

İki kişilik bir toplumda üç dağılımda bireylerin faydaları (UA, UB) şöyledir: X (10, 2), Y (6, 5), Z (7, 3). Faydacı ve Rawlsçı sosyal refah fonksiyonlarına göre seçilecek dağılımlar sırasıyla hangisidir?

✓ C. Faydacı ölçüt toplamlara bakar: X 12, Y 11, Z 10 → X. Rawlsçı ölçüt en küçük faydaya bakar: X 2, Y 5, Z 3 → Y. A iki ölçütün tanımını yer değiştirir; B Rawls'u “ortadaki dağılım” sanır; D faydacı seçimde en düşük toplamı (Z) alır.Kaynak: Faktör piyasaları ve refah iktisadı · Sosyal refah ve telafi ölçütü
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →