Kıtlık ve fırsat maliyeti: iktisadın ilk sorusu
İktisat · Mikro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Kıtlık ve fırsat maliyeti nedir? İktisadın temel kavramları nelerdir?
Kısa cevap: İktisat, sınırsız ihtiyaçların kıt kaynaklarla nasıl karşılanacağını inceler. Kıtlık seçim yapmayı zorunlu kılar; bir seçeneği seçince vazgeçilen en iyi ikinci seçeneğin değeri fırsat maliyetidir. Üretim faktörleri emek, sermaye, doğal kaynak ve girişimcidir; getirileri sırasıyla ücret, faiz, rant ve kârdır.Bir belediyenin elinde tek bir arsa ve bir yıllık yatırım bütçesi var: ya kreş yapacak ya otopark. Hangisini seçerse seçsin, ötekinden vazgeçmiş olacak.
İnsan ihtiyaçları sınırsızdır ve biri karşılanınca yenisi doğar; bu ihtiyaçları karşılayacak emek, toprak, makine ve zaman ise sınırlıdır. Bu uyumsuzluğa kıtlık denir. Kıtlık yoksulluk demek değildir: en zengin ülke de bir yılda sınırlı saat çalışır, sınırlı arsaya sahiptir. Kıtlık olduğu için her toplum ve her birey seçim yapmak zorundadır; iktisat bu seçimlerin bilimidir.
Fırsat maliyeti: seçimin gerçek bedeli
Bir seçeneği seçmenin bedeli, yalnız cepten çıkan para değil, vazgeçilen en iyi seçeneğin değeridir. Buna fırsat maliyeti denir. Belediye kreşi seçtiyse fırsat maliyeti otoparktan elde edilecek yarardır. Üniversiteye giden bir gencin fırsat maliyeti harç ve kitabın yanında, o yıllarda çalışsaydı kazanacağı ücrettir. Buna karşılık seçim ne olursa olsun yapılacak harcamalar (kira, yemek) fırsat maliyetine girmez, çünkü seçimle değişmez.
Ayda 40.000 TL maaş alan bir uzman, işinden bir yıl ücretsiz izin alıp yüksek lisans yapıyor. Okul harcı 60.000 TL, kitap ve malzeme 10.000 TL; okusa da okumasa da yıl boyunca yapacağı kira ve yemek harcaması 150.000 TL. Yüksek lisansın bir yıllık fırsat maliyeti kaç TL'dir?
- Vazgeçilen gelir: 12 × 40.000 = 480.000 TL.
- Seçim yüzünden yapılan harcamalar: 60.000 + 10.000 = 70.000 TL.
- Kira ve yemek her iki seçenekte de ödenir; seçime bağlı değildir, eklenmez.
Fırsat maliyeti: 480.000 + 70.000 = 550.000 TL
Mal, fayda ve üretim faktörleri
Bir malın ihtiyacı karşılama özelliğine fayda denir. Bol olduğu için fiyatı olmayan ve fırsat maliyeti taşımayan mallar (açık havadaki hava) serbest mal, kıt olup bedeli olan mallar iktisadi maldır. Doğrudan ihtiyacı karşılayan mal tüketim malı, başka malların üretiminde kullanılan makine ve bina ise sermaye (yatırım) malıdır. Mal ve hizmet üretmek için dört üretim faktörü birleşir ve her biri üretimden bir pay alır:
| Faktör | Ne demek? | Getirisi |
|---|---|---|
| Emek | İnsanın üretimdeki bedenî ve zihnî çabası | Ücret |
| Sermaye | Üretilmiş üretim araçları: makine, bina, tesis | Faiz |
| Doğal kaynak (toprak) | Doğanın verdiği: arazi, maden, su | Rant |
| Girişimci | Faktörleri bir araya getirip riski üstlenen | Kâr |
İktisatçının dört aracı
| Kavram | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Mikro iktisat ↔ makro iktisat | Tek hanehalkı, firma, piyasa ↔ ekonominin bütünü | Simit fiyatı ↔ enflasyon oranı |
| Pozitif ↔ normatif önerme | “Ne olduğu”nu söyler, veriyle sınanır ↔ “ne olmalı”yı söyler, değer yargısıdır | “Asgari ücret artışı genç işsizliği artırır.” ↔ “Asgari ücret artırılmalıdır.” |
| Ceteris paribus | “Diğer her şey sabitken”: bir değişkenin etkisini tek başına inceleme varsayımı | Gelir sabitken fiyat artarsa talep miktarı düşer |
| Terkip (bileşim) hatası | Parça için doğru olanı bütün için de doğru sanmak | Bir hanehalkı daha çok tasarrufla zenginleşir; herkes aynı anda tasarruf ederse talep düşer, toplam tasarruf artmayabilir |
Son satırdaki örnek tasarruf paradoksu adıyla bilinir; Klasik ve Keynesyen model sayfasında hesabıyla göreceğiz. Pozitif önermenin doğru olması gerekmez: “Asgari ücret işsizliği artırır” yanlış da olabilir, ama veriyle sınanabildiği için pozitiftir.
Nasıl sorulurBir kavramın tanımı verilip adı sorulur (“malların istekleri karşılama özelliği”, “parça için doğruyu bütüne genelleme”), ya da fırsat maliyeti kısa bir hesapla istenir.
TuzakFırsat maliyeti hesabına seçimden bağımsız harcamayı (kira, yemek) eklemek ya da vazgeçilen geliri unutmak. İkinci tuzak, yanlış olabilecek bir önermeyi “normatif” sanmaktır; ölçüt doğruluk değil, sınanabilirliktir.
⇄Bilgi eşleştirme kavram ve örnek
?Soru çöz
Yıllık 300.000 TL kazandığı işinden ayrılıp bir yıl dil kursuna giden bir kişi kursa 45.000 TL ödüyor. Kurs süresince, çalışsa da çalışmasa da yapacağı beslenme harcaması 90.000 TL'dir. Bu kişinin kurs kararının fırsat maliyeti kaç TL'dir?