Temel kavramlar, arz ve talep: kıtlık, piyasa dengesi, fiyat müdahaleleri

İktisat kıtlıkla başlar: her seçim bir vazgeçiştir. Üretim imkânları eğrisinden piyasa dengesine, tavan ve taban fiyattan tüketici rantına kadar mikro iktisadın ilk araç kutusunu grafik ve hesapla kuruyoruz.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MİKRO İKTİSAT · KAVRAM

Kıtlık ve fırsat maliyeti: iktisadın ilk sorusu

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kıtlık ve fırsat maliyeti nedir? İktisadın temel kavramları nelerdir?

Kısa cevap: İktisat, sınırsız ihtiyaçların kıt kaynaklarla nasıl karşılanacağını inceler. Kıtlık seçim yapmayı zorunlu kılar; bir seçeneği seçince vazgeçilen en iyi ikinci seçeneğin değeri fırsat maliyetidir. Üretim faktörleri emek, sermaye, doğal kaynak ve girişimcidir; getirileri sırasıyla ücret, faiz, rant ve kârdır.

Bir belediyenin elinde tek bir arsa ve bir yıllık yatırım bütçesi var: ya kreş yapacak ya otopark. Hangisini seçerse seçsin, ötekinden vazgeçmiş olacak.

İnsan ihtiyaçları sınırsızdır ve biri karşılanınca yenisi doğar; bu ihtiyaçları karşılayacak emek, toprak, makine ve zaman ise sınırlıdır. Bu uyumsuzluğa kıtlık denir. Kıtlık yoksulluk demek değildir: en zengin ülke de bir yılda sınırlı saat çalışır, sınırlı arsaya sahiptir. Kıtlık olduğu için her toplum ve her birey seçim yapmak zorundadır; iktisat bu seçimlerin bilimidir.

Fırsat maliyeti: seçimin gerçek bedeli

Bir seçeneği seçmenin bedeli, yalnız cepten çıkan para değil, vazgeçilen en iyi seçeneğin değeridir. Buna fırsat maliyeti denir. Belediye kreşi seçtiyse fırsat maliyeti otoparktan elde edilecek yarardır. Üniversiteye giden bir gencin fırsat maliyeti harç ve kitabın yanında, o yıllarda çalışsaydı kazanacağı ücrettir. Buna karşılık seçim ne olursa olsun yapılacak harcamalar (kira, yemek) fırsat maliyetine girmez, çünkü seçimle değişmez.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Ayda 40.000 TL maaş alan bir uzman, işinden bir yıl ücretsiz izin alıp yüksek lisans yapıyor. Okul harcı 60.000 TL, kitap ve malzeme 10.000 TL; okusa da okumasa da yıl boyunca yapacağı kira ve yemek harcaması 150.000 TL. Yüksek lisansın bir yıllık fırsat maliyeti kaç TL'dir?

  1. Vazgeçilen gelir: 12 × 40.000 = 480.000 TL.
  2. Seçim yüzünden yapılan harcamalar: 60.000 + 10.000 = 70.000 TL.
  3. Kira ve yemek her iki seçenekte de ödenir; seçime bağlı değildir, eklenmez.

Fırsat maliyeti: 480.000 + 70.000 = 550.000 TL

Mal, fayda ve üretim faktörleri

Bir malın ihtiyacı karşılama özelliğine fayda denir. Bol olduğu için fiyatı olmayan ve fırsat maliyeti taşımayan mallar (açık havadaki hava) serbest mal, kıt olup bedeli olan mallar iktisadi maldır. Doğrudan ihtiyacı karşılayan mal tüketim malı, başka malların üretiminde kullanılan makine ve bina ise sermaye (yatırım) malıdır. Mal ve hizmet üretmek için dört üretim faktörü birleşir ve her biri üretimden bir pay alır:

Üretim faktörleri ve getirileri
FaktörNe demek?Getirisi
Emekİnsanın üretimdeki bedenî ve zihnî çabasıÜcret
SermayeÜretilmiş üretim araçları: makine, bina, tesisFaiz
Doğal kaynak (toprak)Doğanın verdiği: arazi, maden, suRant
GirişimciFaktörleri bir araya getirip riski üstlenenKâr

İktisatçının dört aracı

Sık karıştırılan dört ayrım
KavramAnlamıÖrnek
Mikro iktisat ↔ makro iktisatTek hanehalkı, firma, piyasa ↔ ekonominin bütünüSimit fiyatı ↔ enflasyon oranı
Pozitif ↔ normatif önerme“Ne olduğu”nu söyler, veriyle sınanır ↔ “ne olmalı”yı söyler, değer yargısıdır“Asgari ücret artışı genç işsizliği artırır.” ↔ “Asgari ücret artırılmalıdır.”
Ceteris paribus“Diğer her şey sabitken”: bir değişkenin etkisini tek başına inceleme varsayımıGelir sabitken fiyat artarsa talep miktarı düşer
Terkip (bileşim) hatasıParça için doğru olanı bütün için de doğru sanmakBir hanehalkı daha çok tasarrufla zenginleşir; herkes aynı anda tasarruf ederse talep düşer, toplam tasarruf artmayabilir

Son satırdaki örnek tasarruf paradoksu adıyla bilinir; Klasik ve Keynesyen model sayfasında hesabıyla göreceğiz. Pozitif önermenin doğru olması gerekmez: “Asgari ücret işsizliği artırır” yanlış da olabilir, ama veriyle sınanabildiği için pozitiftir.

Akılda kalsın: Fırsat maliyeti = vazgeçilen en iyi seçenek; seçime göre değişmeyen harcama girmez. Pozitif önerme sınanabilir (doğru ya da yanlış), normatif önerme “-meli, -malı” der. Faktör–getiri: emek-ücret, sermaye-faiz, toprak-rant, girişimci-kâr.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kavramın tanımı verilip adı sorulur (“malların istekleri karşılama özelliği”, “parça için doğruyu bütüne genelleme”), ya da fırsat maliyeti kısa bir hesapla istenir.

TuzakFırsat maliyeti hesabına seçimden bağımsız harcamayı (kira, yemek) eklemek ya da vazgeçilen geliri unutmak. İkinci tuzak, yanlış olabilecek bir önermeyi “normatif” sanmaktır; ölçüt doğruluk değil, sınanabilirliktir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve örnek

?Soru çöz

Yıllık 300.000 TL kazandığı işinden ayrılıp bir yıl dil kursuna giden bir kişi kursa 45.000 TL ödüyor. Kurs süresince, çalışsa da çalışmasa da yapacağı beslenme harcaması 90.000 TL'dir. Bu kişinin kurs kararının fırsat maliyeti kaç TL'dir?

✓ B. Vazgeçilen gelir 300.000 ile seçim yüzünden ödenen kurs ücreti 45.000 toplanır: 345.000 TL. A yalnız cepten çıkan parayı alır, vazgeçilen geliri unutur; C seçimden bağımsız beslenme harcamasını da ekler; D kurs ücretini dışarıda bırakır.
MİKRO İKTİSAT · MODEL

Üretim imkânları eğrisi: kıtlığın grafiği

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Üretim imkânları eğrisi nedir, neden orijine göre içbükeydir ve hangi durumlarda kayar?

Kısa cevap: Üretim imkânları eğrisi (ÜİE), teknoloji ve kaynaklar veriyken, kaynaklar tam ve etkin kullanıldığında üretilebilecek en yüksek iki mal bileşimlerini gösterir. Eğrinin eğimi fırsat maliyetidir; kaynaklar her üretime eşit uygun olmadığı için fırsat maliyeti artar ve eğri orijine göre içbükeydir. Eğrinin içi atıl kaynak, dışı ulaşılamaz bileşimdir.

Bir ülke tarım ve sanayi üretimi arasında bölüşecek sınırlı bir işgücüne ve araziye sahip. Tarımı büyütmek için fabrikadan işçi çektikçe her yeni ton buğdayın bedeli neden giderek ağırlaşır?

Önceki konuda kıtlığın seçimi zorunlu kıldığını gördük. Üretim imkânları eğrisi bu seçimi bir grafiğe döker. Varsayımlar: ekonomi iki mal üretir, kaynak miktarı ve teknoloji veridir, kaynaklar tam ve etkin kullanılır. Aşağıdaki tablo böyle bir ekonominin seçeneklerini gösteriyor.

Tarım ve sanayi arasında seçenekler
NoktaTarım (ton)Sanayi (birim)Ek 10 ton tarımın fırsat maliyeti
A0100—
B109010 birim sanayi (tonu 1)
C207020 birim sanayi (tonu 2)
D304030 birim sanayi (tonu 3)
E40040 birim sanayi (tonu 4)

Her ek 10 ton tarımın bedeli büyüyor: 10, 20, 30, 40 birim sanayi. Neden? Tarıma önce tarlaya en uygun işçi ve arazi kaydırılır; ilerledikçe tarıma hiç uygun olmayan kaynaklar (usta bir tornacı, sanayi bölgesindeki arazi) da kaydırılmak zorunda kalınır. Bu artan fırsat maliyeti eğriyi orijine göre içbükey (dışa doğru bombeli) yapar. Kaynaklar iki üretime de eşit uygun olsaydı fırsat maliyeti sabit kalır, ÜİE doğru olurdu.

Eğri üzerindeki her nokta etkin; içerideki K atıl kaynağı, dışarıdaki L bugünkü kaynaklarla ulaşılamayan bileşimi gösterir. Büyüme eğriyi dışa kaydırır.Görsel: Sınav Defteri

Eğri üzerinde, içinde, dışında

  • Eğri üzerindeki noktalar (A–E) etkindir: bir malı artırmanın tek yolu ötekinden vazgeçmektir.
  • İçerideki nokta (K) işsizlik ya da atıl kapasite demektir; işsizlik azalınca ekonomi eğriye doğru ilerler ama eğri kaymaz.
  • Dışarıdaki nokta (L) bugünkü kaynak ve teknolojiyle üretilemez; ancak büyümeyle ulaşılabilir.

Eğri dışa kayar: işgücü artarsa, yeni doğal kaynak bulunursa, sermaye birikirse ya da teknoloji gelişirse. Teknoloji yalnız bir malda gelişirse eğri o malın ekseninde dışa doğru döner. Bugün yatırım malına daha çok kaynak ayıran ülke, yarın eğrisini daha çok dışa kaydırır. Savaş, afet ya da göçle kaynak kaybı eğriyi içe kaydırır.

Üç temel soru ve iktisadi sistemler

Her toplum ÜİE üzerinde nerede duracağını seçerken üç soruyu yanıtlar: ne üretilecek, nasıl üretilecek, kimin için üretilecek. Piyasa ekonomisinde bu sorulara fiyat mekanizması ve özel mülkiyet, komuta (merkezî planlı) ekonomide devletin planı yanıt verir. Bugün ülkelerin çoğu ikisini birleştiren karma ekonomidir.

Çözümlü örnek

Tablodaki ekonomi C noktasından D noktasına geçerse bir ton tarımın ortalama fırsat maliyeti kaç birim sanayidir?

  1. Tarım 20'den 30 tona çıkar: +10 ton.
  2. Sanayi 70'ten 40'a iner: −30 birim.
  3. Ton başına: 30 ÷ 10 = 3 birim sanayi; bu, eğrinin o kesimdeki eğiminin mutlak değeridir.

Cevap: 3 birim sanayi

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Aynı ekonomi 20 ton tarım ve 60 birim sanayi üretiyor. Hiç sanayiden vazgeçmeden en çok kaç birim sanayi daha üretebilir ve bu üretim noktası neyi gösterir?

  1. 20 ton tarımla eğri üzerindeki en yüksek sanayi C noktasıdır: 70.
  2. Ek üretim: 70 − 60 = 10 birim; bunun için tarımdan vazgeçmek gerekmez.
  3. Fırsat maliyetsiz artış mümkünse nokta eğrinin içindedir: atıl kaynak (işsizlik) vardır.

Cevap: 10 birim; nokta eğrinin içinde, etkin değil

Akılda kalsın: ÜİE'nin eğimi = fırsat maliyeti. İçbükey eğri = artan fırsat maliyeti, doğru = sabit. İşsizliğin azalması noktayı eğriye taşır, eğriyi kaydırmaz; kaynak ve teknoloji eğriyi kaydırır.
Sınavda

Nasıl sorulurKaynakların tam kullanıldığı ve teknolojinin veri olduğu durumda üretilebilecek en yüksek bileşimleri gösteren eğrinin adı sorulur; ya da hangi olayın eğriyi kaydırmayacağı.

Tuzakİşsizliğin azalmasını eğrinin dışa kayması sanmak. İkinci tuzak, içbükeyliği azalan fırsat maliyetiyle açıklamaktır; içbükey eğride fırsat maliyeti artar.

▭Boşluk doldurma tablodan hesapla

Tablodaki ekonomi B noktasından C noktasına geçerken toplam birim sanayiden vazgeçer; bir ton tarımın fırsat maliyeti birim sanayidir. Fırsat maliyeti arttığı için eğri orijine göre biçimdedir.

202içbükey10dışbükey

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bir ekonominin üretim imkânları eğrisini dışa kaydırmaz?

✓ D. İşsizliğin azalması zaten var olan kaynağın kullanımını artırır; ekonomi eğrinin içinden eğriye doğru ilerler, eğri yerinde kalır. A yeni doğal kaynak, B daha çok işgücü, C daha iyi teknoloji demektir; üçü de üretim kapasitesini büyütüp eğriyi dışa kaydırır.
MİKRO İKTİSAT · KAVRAM

Talep: talep kanunu, eğri üzerinde hareket ve kayma

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Talep kanunu nedir? Talep eğrisi hangi durumlarda kayar, talep miktarı ile talep değişimi arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Talep, belirli bir dönemde farklı fiyatlarda satın alınmak istenen ve satın alınabilecek miktarlardır. Talep kanununa göre, diğer etkenler sabitken bir malın fiyatı artınca talep miktarı azalır. Malın kendi fiyatı değişirse eğri üzerinde hareket edilir; gelir, ilgili malların fiyatı, zevk, beklenti ya da tüketici sayısı değişirse talep eğrisinin kendisi kayar.

Kahvenin fiyatı bir ayda iki kat artınca kafede kahve satışı düşer, çay satışı artar. Çayın fiyatı hiç değişmediği hâlde çaya olan talep neden yükseldi?

İktisatta talep, yalnız istemek değil, satın alma gücüyle desteklenmiş istektir. Talep fonksiyonu genellikle Qd = a − b·P biçiminde yazılır: P fiyat, Qd talep edilen miktardır. Talep kanununa göre ceteris paribus fiyat ile talep miktarı ters yönlü hareket eder; bu yüzden talep eğrisi negatif eğimlidir. Nedeni iki etkidir: fiyatı artan mal, ucuz kalan benzerleriyle değiştirilir (ikame etkisi) ve aynı gelirin satın alma gücü düşer (gelir etkisi). İkisini esneklik ve tüketici teorisi sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Solda talep edilen miktar değişir (eğri yerinde); sağda talebin kendisi değişir (eğri kayar).Görsel: Sınav Defteri

Talebi kaydıran etkenler

Talep eğrisini sağa kaydıran durumlar (tersi sola kaydırır)
EtkenTalebi artıran yönÖrnek
Tüketici geliriNormal malda gelir artışı; düşük malda gelir azalışıGelir artınca kırmızı et talebi artar; ucuz, düşük kaliteli ürünün talebi azalır
İkame malın fiyatıİkamenin fiyatı artarsaKahve pahalanınca çay talebi artar
Tamamlayıcı malın fiyatıTamamlayıcının fiyatı düşerseAkaryakıt ucuzlayınca otomobil talebi artar
Zevk ve tercihlerMala ilgi artarsaSağlıklı beslenme modası, bulgur talebi
BeklentilerFiyatın artacağı beklentisiZam haberi duyulunca bugünkü alım artar
Tüketici sayısıNüfus ya da pazar büyürseTurist sayısı artınca otel talebi artar

Gelir arttığında talebi artan mala normal mal, azalan mala düşük mal denir. Bu ayrım malın kalitesiyle değil, gelir artınca tüketicinin ona yönelip yönelmemesiyle ilgilidir. Bir malın fiyatı artınca diğerinin talebi artıyorsa mallar ikame (çay-kahve), azalıyorsa tamamlayıcıdır (otomobil-akaryakıt).

Bireysel talepten piyasa talebine

Piyasa talebi, her fiyatta bireysel talep miktarlarının yatay toplamıdır: fiyat sabit tutulur, miktarlar toplanır. Örneğin iki tüketicinin talebi Q1 = 20 − 2P ve Q2 = 30 − 3P ise piyasa talebi Q = 50 − 5P olur; P = 4'te 12 + 18 = 30 birim.

Akılda kalsın: Kendi fiyatı → eğri üzerinde hareket (talep miktarı değişir); başka her şey → eğri kayar (talep değişir). Normal-düşük ayrımını gelir, ikame-tamamlayıcı ayrımını öteki malın fiyatı belirler.
Sınavda

Nasıl sorulurBir olay verilir, talep eğrisinin sağa mı sola mı kaydığı ya da eğri üzerinde mi hareket edildiği sorulur; öncüllü sorularda “hangileri talebi artırır?” istenir.

TuzakMalın kendi fiyatındaki değişmeyi “talep arttı/azaldı” diye okumak; doğrusu “talep miktarı” değişmiştir. İkinci tuzak, gelir artışının her malın talebini artırdığını sanmak; düşük malda azaltır.

Sınavda işaretle“talep” eğrinin bütünü, “talep miktarı” eğrideki tek noktadır.

⇄Bilgi eşleştirme çay talep eğrisine etki

?Soru çöz

Normal bir mal olan X ile ilgili olarak
I. Tüketicilerin gelirinin artması
II. X'in ikamesi olan Y malının fiyatının düşmesi
III. X'in fiyatının gelecek ay artacağının beklenmesi
durumlarından hangileri, ceteris paribus, X'in talep eğrisini sağa kaydırır?

✓ C. Normal malda gelir artışı (I) ve fiyatın artacağı beklentisiyle bugünden alım (III) talebi artırır. A beklentinin de talebi kaydırdığını atlar; B ve D'deki II ters yöndedir: ikame Y ucuzlarsa tüketici Y'ye kayar, X'in talebi sola kayar.
MİKRO İKTİSAT · KAVRAM

Arz: arz kanunu ve arz eğrisini kaydıran etkenler

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Arz kanunu nedir? Arz eğrisini hangi etkenler kaydırır?

Kısa cevap: Arz, belirli bir dönemde farklı fiyatlarda üreticilerin satmak istediği ve satabileceği miktarlardır. Arz kanununa göre, diğer etkenler sabitken fiyat artınca arz miktarı artar; arz eğrisi pozitif eğimlidir. Girdi fiyatları, teknoloji, vergi ve sübvansiyon, üretici sayısı, üretimde ikame malların fiyatı, beklentiler ve doğal koşullar arz eğrisini kaydırır.

Bir yaz don olayı Antalya seralarını vurur; domatesin hal fiyatı birkaç günde yükselir. Fiyat yükseldi diye arz arttı mı, yoksa azaldı mı?

Arz fonksiyonu genellikle Qs = c + d·P (d > 0) biçimindedir. Arz kanununa göre fiyat yükseldikçe üretici daha çok satmak ister: yüksek fiyat kârı artırır, üretimi büyütmenin artan maliyetini karşılar ve yeni üreticileri piyasaya çeker. Talepte olduğu gibi burada da ayrım kesindir: malın kendi fiyatı değişirse eğri üzerinde hareket edilir (arz miktarı), başka bir etken değişirse eğri kayar (arz).

Arz eğrisini kaydıran etkenler
EtkenArzı azaltır (sola kayma)Arzı artırır (sağa kayma)
Girdi fiyatlarıGübre, akaryakıt, ücret artışıGirdi ucuzlaması
Teknoloji—Verimliliği artıran yeni yöntem
Vergi ve sübvansiyonBirim başına vergiÜreticiye birim başına destek
Üretici sayısıFirmaların piyasadan çıkmasıYeni firmaların girmesi
Üretimde ikame malın fiyatıAynı tarlada ekilen arpanın fiyatı artarsa buğday arzı azalırArpanın fiyatı düşerse buğday arzı artar
BeklentilerFiyat artacak beklentisiyle stok tutmaFiyat düşecek beklentisiyle elden çıkarma
Doğal koşullarKuraklık, don, selBol yağış, iyi hasat

Girişteki don olayı arzı azaltır (eğri sola kayar); fiyatın yükselmesi bu kaymanın sonucudur. Fiyat artışını görüp “arz kanunu gereği arz arttı” demek yanlıştır: yeni dengede hem fiyat yüksek hem miktar düşüktür. Birim başına vergi de arz eğrisini vergi tutarı kadar yukarı (sola) taşır, çünkü üretici her fiyattan vergiyi düşüp kalanı alır. Piyasa arzı, talepte olduğu gibi, bireysel arzların yatay toplamıdır.

Akılda kalsın: Arz eğrisi maliyetin aynasıdır: maliyeti artıran her şey (girdi zammı, vergi, don) arzı sola, maliyeti düşüren her şey (teknoloji, sübvansiyon) sağa kaydırır. Fiyat değişimi kaymanın nedeni değil, sonucudur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tarım ya da sanayi olayı verilir, arz eğrisinin hangi yöne kaydığı ve yeni dengede fiyat-miktarın ne olacağı sorulur.

TuzakMalın kendi fiyatındaki artışı arz eğrisini sağa kaydıran etken saymak; kendi fiyatı yalnız eğri üzerinde hareket ettirir. İkinci tuzak, üreticiye verilen sübvansiyonu talep tarafına yazmak.

↕Sıralama kuraklıktan ekmeğe

  1. Fırınların ekmek arz eğrisi sola kayar
  2. Buğdayın piyasa fiyatı yükselir
  3. Ekmeğin denge fiyatı artar, satılan miktar düşer
  4. Kuraklık yüzünden buğday arz eğrisi sola kayar
  5. Un fabrikalarının maliyeti artar

?Soru çöz

Domates piyasasıyla ilgili
I. Gübre fiyatlarının artması
II. Domatesin hal fiyatının düşmesi
III. Seralarda verimi yüksek yeni bir tohuma geçilmesi
gelişmelerinden hangileri domatesin arz eğrisini sola kaydırır?

✓ A. Gübre zammı (I) maliyeti artırır, arzı sola kaydırır. III ters yöndedir: verimli tohum aynı maliyetle daha çok üretim demektir, arz sağa kayar. II domatesin kendi fiyatıdır: eğri kaymaz, eğri üzerinde aşağı doğru hareket edilir ve arz miktarı azalır. B teknolojiyi arzı azaltan etken sanır; C ve D fiyat değişimini kayma sayar.
MİKRO İKTİSAT · HESAP

Piyasa dengesi: hesap ve kaymaların sonuçları

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Piyasa dengesi nasıl hesaplanır? Arz ve talep kayınca denge fiyatı ve miktarı nasıl değişir?

Kısa cevap: Piyasa dengesi, talep edilen miktarın arz edilen miktara eşit olduğu fiyattadır: Qd = Qs. Talep artarsa fiyat ve miktar artar; arz artarsa fiyat düşer, miktar artar. İki eğri birlikte kayarsa değişkenlerden birinin yönü kesin, diğerinin yönü kaymaların büyüklüğüne bağlı olarak belirsizdir.

Pazar sabahı açılışta bir sebzeci domatesi yüksek fiyattan sunar, öğlene kadar kasalar dolu kalır; fiyatı biraz indirir ve öğleden sonra tezgâh boşalır. Fiyatı bulan kimdir?

Fiyat dengenin üstündeyse arz edilen miktar talep edileni aşar (arz fazlası); satıcılar stok elde kalmasın diye fiyatı indirir. Fiyat dengenin altındaysa talep fazlası (kıtlık) doğar; alıcılar birbirine fiyat artırır. Bu baskılar fiyatı denge fiyatına taşır; o fiyatta piyasa temizlenir, kimse elinde istemediği mal ya da karşılanmamış istekle kalmaz.

Qd = Qs → P*, Q*İki denklemi eşitle, P*'yi bul, sonra herhangi bir denkleme koyup Q*'ı bul ve ikinci denklemle sağlamasını yap.
Çözümlü örnek

Bir malın talep fonksiyonu Qd = 100 − 4P, arz fonksiyonu Qs = −20 + 2P'dir. Denge fiyatı ve miktarı nedir?

  1. Eşitle: 100 − 4P = −20 + 2P → 120 = 6P → P* = 20.
  2. Talepte yerine koy: 100 − 80 = 20; arzla sağla: −20 + 40 = 20.

Cevap: P* = 20 TL, Q* = 20 birim

Aynı piyasada tüketici gelirleri artar ve her fiyatta 24 birim daha fazla talep edilirse yeni talep Qd = 124 − 4P olur: 144 = 6P, yeni denge P = 24, Q = 28. Talep artışı fiyatı da miktarı da yükseltti; aşağıdaki grafik bu kaymayı ölçekli olarak gösteriyor.

Talep sağa kayınca denge E₁'den E₂'ye çıkar: fiyat 20 → 24, miktar 20 → 28.Görsel: Sınav Defteri

Kaymaların sonuçları

Tek eğri ve iki eğri birlikte kayınca denge
DeğişmeDenge fiyatıDenge miktarı
Talep artar (D sağa)ArtarArtar
Talep azalır (D sola)AzalırAzalır
Arz artar (S sağa)AzalırArtar
Arz azalır (S sola)ArtarAzalır
Talep ve arz birlikte artarBelirsizArtar
Talep ve arz birlikte azalırBelirsizAzalır
Talep artar, arz azalırArtarBelirsiz
Talep azalır, arz artarAzalırBelirsiz

İki eğri aynı yöne kayarsa miktar kesin, karşı yöne kayarsa fiyat kesindir. Belirsiz olanın yönünü hangi kaymanın daha büyük olduğu belirler.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Qd = 100 − 4P, Qs = −20 + 2P olan piyasada devlet üreticiden birim başına 6 TL vergi alırsa yeni denge miktarı, tüketicinin ödediği fiyat ve üreticinin eline geçen fiyat ne olur?

  1. Üretici P fiyatından satıp 6 TL'yi devlete verir; eline P − 6 geçer. Yeni arz: Qs = −20 + 2(P − 6) = −32 + 2P.
  2. Eşitle: 100 − 4P = −32 + 2P → 132 = 6P → P = 22; miktar 100 − 88 = 12.
  3. Üreticinin eline geçen: 22 − 6 = 16. Tüketici fiyatı 20'den 22'ye çıktı (2 TL), üretici fiyatı 20'den 16'ya indi (4 TL).

Cevap: Q = 12; tüketici 22 TL öder, üreticiye 16 TL kalır

Akılda kalsın: Talep kayması fiyat ve miktarı aynı yönde, arz kayması ters yönde değiştirir. İki kaymada: aynı yön → miktar kesin, ters yön → fiyat kesin. Birim vergi = arz eğrisinde P yerine P − t.
Sınavda

Nasıl sorulurTalep ve arz denklemleri verilir; denge, kayma sonrası yeni denge ya da birim vergi sonrası fiyat istenir. Öncüllü sorularda iki olayın birlikte etkisi sorulur.

TuzakVergiyi arz denklemine P + t diye yazmak; üreticinin eline geçen P − t'dir. İkinci tuzak, iki eğri birlikte kayınca her iki değişkenin yönünü kesin sanmaktır.

▭Boşluk doldurma dengeyi bul

Talep fonksiyonu Qd = 60 − 3P, arz fonksiyonu Qs = 2P − 10 olan bir piyasada denge fiyatı TL, denge miktarı birimdir. Fiyat 16 TL'ye çıkarsa piyasada arz oluşur.

1418fazlası12açığı

?Soru çöz

Bir malın talebi gelir artışı nedeniyle, arzı da üretim teknolojisindeki gelişme nedeniyle aynı anda artmıştır. Ceteris paribus, bu malın piyasasında aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ B. İki eğri de sağa kayınca ikisi de miktarı artırır; fiyatı talep yükseltir, arz düşürür, yönü kaymaların büyüklüğüne bağlıdır. A talebin artıp arzın azaldığı durumu anlatır; C yalnız talep kayması gibi düşünür; D yalnız arz kayması gibi düşünür.
MİKRO İKTİSAT · POLİTİKA

Tüketici ve üretici rantı, tavan ve taban fiyat

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tüketici rantı ve üretici rantı nedir? Tavan fiyat ve taban fiyat uygulaması piyasada ne sonuç doğurur?

Kısa cevap: Tüketici rantı, tüketicinin ödemeye razı olduğu fiyat ile ödediği fiyat arasındaki farktır; üretici rantı, aldığı fiyat ile satmaya razı olduğu en düşük fiyat arasındaki farktır. Denge fiyatının altına konan tavan fiyat talep fazlası (kıtlık, karaborsa), üstüne konan taban fiyat arz fazlası doğurur; ikisi de rantların toplamını azaltır.

Konser biletine 1.500 TL vermeye razı olan bir dinleyici bileti 1.000 TL'ye alırsa, cebinden çıkmayan 500 TL nereye gider?

Talep eğrisinin her noktası, o birim için ödenmeye razı olunan en yüksek fiyatı gösterir; piyasada ise herkes aynı fiyatı öder. Aradaki kazanç tüketici rantıdır: talep eğrisinin altında, piyasa fiyatının üstünde kalan alan. Benzer biçimde arz eğrisi, her birim için satıcının razı olacağı en düşük fiyattır; piyasa fiyatının altında, arz eğrisinin üstünde kalan alan üretici rantıdır. Doğrusal eğrilerde ikisi de üçgendir: ½ × taban × yükseklik.

Dengede tüketici rantı 50, üretici rantı 100 TL; toplam refah 150 TL.Görsel: Sınav Defteri

Önceki konudaki piyasada (P* = 20, Q* = 20) talep eğrisi fiyat eksenini 25'te, arz eğrisi 10'da keser. Tüketici rantı ½ · 20 · (25 − 20) = 50, üretici rantı ½ · 20 · (20 − 10) = 100 TL'dir. Serbest piyasa dengesi bu toplamı en büyük yapar; dengeden uzaklaştıran her müdahale toplamı küçültür. Kaybolan kısma refah kaybı (ölü ağırlık kaybı) denir.

Tavan fiyat: kıtlık ve karaborsa

Devlet tüketiciyi korumak için bir mala en yüksek (tavan) fiyat koyabilir: kira artış sınırı, ilaç fiyatı, savaş yıllarında temel gıda. Tavan fiyat ancak denge fiyatının altında konursa etkilidir; üstündeyse piyasa zaten dengede satar. Etkili tavan fiyatta talep edilen miktar arz edileni aşar: talep fazlası (kıtlık) doğar. Malın kime gideceğini fiyat belirleyemediği için kuyruk, karne, tanıdık kayırma ve karaborsa ortaya çıkar; satılan miktar arz edilen miktarla sınırlıdır.

Taban fiyat: arz fazlası ve destekleme alımı

En düşük (taban) fiyat üreticiyi korur: tarımda destekleme fiyatı, emek piyasasında asgari ücret. Taban fiyat ancak denge fiyatının üstünde etkilidir ve arz fazlası doğurur. Devlet fiyatı tutmak için fazlayı satın alır (destekleme alımı) ve stoklar. Rekabetçi bir emek piyasasında dengenin üstündeki asgari ücret, emek arzını talebinden fazla yapar: model bunu işsizlik olarak okur. Emek piyasasında işverenin tek alıcı olduğu durumu (monopson) faktör piyasaları sayfasında göreceğiz; orada sonuç farklıdır.

Dengenin altındaki tavan fiyat kıtlık, üstündeki taban fiyat fazla üretim doğurur. Kalın çizgi açığın ya da fazlanın büyüklüğüdür.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Qd = 100 − 4P, Qs = −20 + 2P olan piyasada devlet taban fiyatı 22 TL belirleyip fazla ürünü kendisi satın alırsa kaç birim alır ve bunun için kaç TL öder?

  1. 22 TL denge fiyatının (20) üstünde, taban fiyat etkilidir.
  2. Talep edilen: 100 − 88 = 12; arz edilen: −20 + 44 = 24.
  3. Arz fazlası 24 − 12 = 12 birim; devletin ödemesi 12 × 22 = 264 TL.

Cevap: 12 birim, 264 TL

Akılda kalsın: Tavan altta, taban üstte etkili olur. Tavan → kıtlık (talep fazlası, karaborsa, kuyruk); taban → fazla (arz fazlası, devlet alımı, stok). Rant = eğri ile fiyat arasındaki üçgen; tüketicininki fiyatın üstünde, üreticininki altında.
Sınavda

Nasıl sorulurTalep ve arz denklemleriyle birlikte bir tavan ya da taban fiyat verilir; oluşacak fazlalık ya da açık sorulur. Rant sorularında grafikteki üçgenin alanı istenir.

TuzakTaban fiyatı denge altına koyup “arz fazlası” hesaplamak; denge altındaki taban fiyat etkisizdir, piyasa dengede kalır. İkinci tuzak, tavan fiyatta satılan miktarı talep edilen miktar sanmak; satılabilen, arz edilen kadardır.

⇄Bilgi eşleştirme müdahale ve sonuç

?Soru çöz

Talep fonksiyonu Qd = 90 − 3P, arz fonksiyonu Qs = −10 + 2P olan bir malın piyasasında hükûmet 15 TL tavan fiyat uygularsa kaç birim talep fazlası oluşur?

✓ A. Denge P = 20, Q = 30; tavan 15 dengenin altında, etkilidir. Talep 90 − 45 = 45, arz −10 + 30 = 20; fark 25. B yalnız arzdaki düşüşü (30 − 20) alır; C yalnız talepteki artışı (45 − 30) alır; D iki miktarı çıkarmak yerine toplar.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Domates piyasasıyla ilgili
I. Gübre fiyatlarının artması
II. Domatesin hal fiyatının düşmesi
III. Seralarda verimi yüksek yeni bir tohuma geçilmesi
gelişmelerinden hangileri domatesin arz eğrisini sola kaydırır?

✓ A. Gübre zammı (I) maliyeti artırır, arzı sola kaydırır. III ters yöndedir: verimli tohum aynı maliyetle daha çok üretim demektir, arz sağa kayar. II domatesin kendi fiyatıdır: eğri kaymaz, eğri üzerinde aşağı doğru hareket edilir ve arz miktarı azalır. B teknolojiyi arzı azaltan etken sanır; C ve D fiyat değişimini kayma sayar.Kaynak: bu sayfa · Arz ve arzı belirleyenler

?Soru 2

Talep fonksiyonu Qd = 90 − 3P, arz fonksiyonu Qs = −10 + 2P olan bir malın piyasasında hükûmet 15 TL tavan fiyat uygularsa kaç birim talep fazlası oluşur?

✓ A. Denge P = 20, Q = 30; tavan 15 dengenin altında, etkilidir. Talep 90 − 45 = 45, arz −10 + 30 = 20; fark 25. B yalnız arzdaki düşüşü (30 − 20) alır; C yalnız talepteki artışı (45 − 30) alır; D iki miktarı çıkarmak yerine toplar.Kaynak: bu sayfa · Rantlar, tavan ve taban fiyat

?Soru 3

Normal bir mal olan X ile ilgili olarak
I. Tüketicilerin gelirinin artması
II. X'in ikamesi olan Y malının fiyatının düşmesi
III. X'in fiyatının gelecek ay artacağının beklenmesi
durumlarından hangileri, ceteris paribus, X'in talep eğrisini sağa kaydırır?

✓ C. Normal malda gelir artışı (I) ve fiyatın artacağı beklentisiyle bugünden alım (III) talebi artırır. A beklentinin de talebi kaydırdığını atlar; B ve D'deki II ters yöndedir: ikame Y ucuzlarsa tüketici Y'ye kayar, X'in talebi sola kayar.Kaynak: bu sayfa · Talep ve talebi belirleyenler

?Soru 4

Bir malın talebi gelir artışı nedeniyle, arzı da üretim teknolojisindeki gelişme nedeniyle aynı anda artmıştır. Ceteris paribus, bu malın piyasasında aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ B. İki eğri de sağa kayınca ikisi de miktarı artırır; fiyatı talep yükseltir, arz düşürür, yönü kaymaların büyüklüğüne bağlıdır. A talebin artıp arzın azaldığı durumu anlatır; C yalnız talep kayması gibi düşünür; D yalnız arz kayması gibi düşünür.Kaynak: bu sayfa · Piyasa dengesi ve kaymalar

?Soru 5

Yıllık 300.000 TL kazandığı işinden ayrılıp bir yıl dil kursuna giden bir kişi kursa 45.000 TL ödüyor. Kurs süresince, çalışsa da çalışmasa da yapacağı beslenme harcaması 90.000 TL'dir. Bu kişinin kurs kararının fırsat maliyeti kaç TL'dir?

✓ B. Vazgeçilen gelir 300.000 ile seçim yüzünden ödenen kurs ücreti 45.000 toplanır: 345.000 TL. A yalnız cepten çıkan parayı alır, vazgeçilen geliri unutur; C seçimden bağımsız beslenme harcamasını da ekler; D kurs ücretini dışarıda bırakır.Kaynak: bu sayfa · Kıtlık ve fırsat maliyeti

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi bir ekonominin üretim imkânları eğrisini dışa kaydırmaz?

✓ D. İşsizliğin azalması zaten var olan kaynağın kullanımını artırır; ekonomi eğrinin içinden eğriye doğru ilerler, eğri yerinde kalır. A yeni doğal kaynak, B daha çok işgücü, C daha iyi teknoloji demektir; üçü de üretim kapasitesini büyütüp eğriyi dışa kaydırır.Kaynak: bu sayfa · Üretim imkânları eğrisi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →